JIDU talabasi va IXTI amaliyotchisi Muhammad Xo‘janazarov hamda JIDU o‘qituvchisi va IXTIning tashrif buyuruvchi ilmiy xodimi Julia Devisning ushbu maqolasida XVF, Jahon banki, JST va bosqichma-bosqich liberallashtirilgan jahon savdosi atrofida qurilgan urushdan keyingi liberal xalqaro tartib 2008-yilgi global moliyaviy inqirozdan so‘ng qanday bosim ostida qolgani tahlil qilinadi. Mualliflar fikricha, globallashuvning sekinlashuvi, geosiyosiy raqobatning kuchayishi, ko‘p tomonlama institutlarning zaiflashuvi hamda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar orasida norozilikning ortib borishi mintaqaviy alyanslarning yanada kuchliroq boshqaruv rolini o‘z zimmasiga olishi uchun zamin yaratdi. Maqolada asosiy e’tibor ASEAN/RCEP, BRIKS+ va Shanxay hamkorlik tashkilotiga qaratilib, ushbu mintaqaviy tuzilmalar endilikda global tartib doirasidagi shunchaki yordamchi platformalar emasligi ko‘rsatib beriladi. Aksincha, ular G‘arb hukmronligidagi ko‘p tomonlama yondashuvga tobora ko‘proq qarshi chiqayotgan mustaqil savdo qoidalari, moliyaviy mexanizmlar, xavfsizlik amaliyotlari va me’yoriy asoslarni ishlab chiqmoqda. ASEAN/RCEP savdo boshqaruvi, BRIKS+ moliyaviy qarshi gegemonlik va de-dollarizatsiya, SHHT esa suverenitet hamda ichki ishlarga aralashmaslik tamoyillariga asoslangan xavfsizlik sohasidagi hamkorlik nuqtayi nazaridan tahlil etiladi. Asosiy g‘oya shundan iboratki, dunyo yanada tarqoq va ko‘p qutbli boshqaruv tizimi sari harakatlanmoqda. Bu tizimda global institutlar va mintaqaviy tashkilotlar bir vaqtning o‘zida mavjud bo‘ladi, o‘zaro raqobatlashadi va bir-birining faoliyatini qisman takrorlaydi. Mualliflar mintaqaviy alyanslar mavjud xalqaro tashkilotlarning o‘rnini to‘liq egallashi ehtimoldan yiroq, biroq ular allaqachon xalqaro munosabatlardagi qoidalar, me’yorlar va kuchlar muvozanatini qayta shakllantirmoqda, degan xulosaga kelishadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ispaniyada ishlab chiqilgan qishloq xo‘jaligi modellari, xususan, Almeriyaning intensiv issiqxona tizimlari va Altiplano platosining regenerativ landshaftini tiklash, O‘zbekiston kabi jiddiy ekologik, iqtisodiy va institutsional muammolarga duch kelayotgan mamlakatlar uchun foydali saboqlarni ifodalaydi . Qurg‘oqchil iqlimi va qishloq xo‘jaligiga qaramligi bilan ajralib turadigan O‘zbekiston ushbu tasdiqlangan amaliyotlardan sezilarli darajada foyda ko‘rishi mumkin. Ispaniya suv tanqisligi bo‘lgan muhitni “Yevropa bog‘I”ga aylantirishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi , texnik innovatsiyalarni samarali suv resurslarini boshqarish bilan birlashtirib, cheklangan resurslar bilan ham ulkan iqtisodiy daromad keltirdi. Bundan tashqari, global bozorda ustunlik qilish uchun intensiv ishlab chiqarishni va tuproq degradatsiyasi va qishloq joylarini tashlab ketishga qarshi kurashish uchun regenerativ usullarni o‘z ichiga olgan Ispaniya modelining taklif qilingan ikki bosqichli yondashuvi O‘zbekistonda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan juda yaxshi misoldir . Ispaniyaning muvaffaqiyatli umumiy qishloq xo‘jaligi siyosati (CAP) aniq sug‘orish, o‘simliklarni kompleks himoya qilish, issiqxona bog‘dorchiligi va yuqori sifat standartlarini joriy etishga yordam beradi. Ispaniya fermalari mahsuldorlikni oshirish uchun elektron monitoring va tomchilatib sug‘orishdan foydalanmoqda. Almeriyada eksport uchun foydalaniladigan 33500 gektar issiqxonalar mavjud bo‘lib, mamlakat o‘simliklarni biologik himoya qilish sohasida jahon peshqadami hisoblanadi. Umumiy qishloq xo‘jaligi siyosatining joriy doiraviy dasturi (2023-2027-yillar) atrof-muhitni muhofaza qilish va suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirishga qaratilgan. Irrigatsiya va suv resurslarini boshqarish. Ispaniyada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari qiymatining 71 foizi sug‘oriladigan yerlarga to‘g‘ri keladi, ular 3,7 mln. gektarni yoki barcha qishloq xo‘jaligi yerlarining qariyb 22 foizini tashkil etadi. 2022-yildan 2027-yilgacha hukumat 750 ming gektar maydonni yaxshilash uchun rekord darajadagi 2,5 milliard yevro sarflaydi. Bunga avtomatlashtirilgan suv o‘lchagichlarni o‘rnatish, ochiq kanallarni bosimli quvurlar bilan almashtirish va tuproq namligi datchiklari va avtomatlashtirilgan rejalashtirish kabi aqlli sug‘orish texnologiyalarini rag‘batlantirish kiradi. Tomchilatib/mikro sug‘orishdan foydalanadigan ispan fermalari eng mahsuldor va eng kam suv iste’mol qiladigan fermalardan biri hisoblanadi. Ispaniyaning umumiy qishloq xo‘jaligi siyosati (CAP) strategik rejasi iqlim sharoitlarining keng diapazonida raqobatni rag‘batlantiradi. Yevropa Ittifoqining milliy tiklanish jamg‘armalari va qishloq hududlarini rivojlantirish jamg‘armalarini o‘z ichiga olgan ko‘p dasturli yondashuv irrigatsiya tarmoqlarini raqamlashtirish va energiya sarfini kamaytirishga qaratilgan. Sug‘orishdan foydalanadigan ispan fermalari eng mahsuldor va eng kam suv iste’mol qiladigan fermalardir. O‘zbekiston Ispaniyaning raqamli vositalardan foydalanish, odamlar va jamoalarni jalb qilish, shuningdek, yirik davlat investitsiyalarini o‘z ichiga olgan “inklyuziv” yondashuviga amal qilishi kerak. O‘zbekiston Ispaniyaning muvaffaqiyatli tajribasiga tayangan holda raqamli texnologiyalar, mahalliy hamjamiyatlarning ishtiroki va katta miqdordagi davlat investitsiyalarini uyg‘unlashtirgan holda qishloq xo‘jaligini isloh qilish va modernizatsiya qilish samaradorligini oshirishi mumkin. Agro qayta ishlash va qiymat zanjirlari. Ispaniyaning qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sektori katta va murakkabdir. U umumiy aylanmasi 168 milliard yevro bo‘lgan 30 ming korxonadan iborat bo‘lib, ishlab chiqarish sanoatining qariyb 23,8 foizini ta’minlaydi. Ular qatoriga yog‘ zavodlari (yiliga 1,4 mln. tonnaga yaqin zaytun yog‘i ishlab chiqaradigan 1,39 mingta korxona), vino va likyor zavodlari, meva va sabzavotlarni qayta ishlaydigan konserva zavodlari, tomat pastasi va sharbat ishlab chiqaruvchilar kiradi. Ko‘pgina ispan yangi mahsulotlar eksportchilari Yevropa Ittifoqi qoidalariga ko‘ra, o‘z fermalari yonida sovutish omborlari va qadoqlash sexlariga ega. Zaytun va tomatdan qayta ishlangan mahsulotlar, konservalangan baliq va sharbatlar sohaning muhim eksport tovarlari hisoblanadi. O‘zbekiston zamonaviy sovutish zanjirlari, sharbat va konserva zavodlari qurilishini kengaytirishi kerak. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashni rag‘batlantirish uchun Ispaniya fermerlariga Yagona qishloq xo‘jaligi siyosati (qishloq biznesiga investitsiya yordami) doirasida grantlar taqdim etildi. O‘zbekistonda hukumat yoki donorlar mablag‘laridan foydalangan holda shunga o‘xshash dasturni (Jahon bankining qishloq xo‘jaligi va irrigatsiyani qo‘llab-quvvatlash dasturi, YETTBning "Agrooziq-ovqat o‘zaro bog‘liqligi" dasturi) joriy etish mumkin. Masalan, Ispaniyada sharbat sanoati narxlarni barqaror ushlab turish uchun hosil eng yuqori bo‘lgan davrlarda ortiqcha meva va sabzavotlarni qayta ishlaydi. Ispaniyaning qayta ishlangan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ko‘pincha Yevropa Ittifoqi bozorlariga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu juda qattiq sifat nazorati (HACCP, ISO standartlari) va oziq-ovqat xavfsizligi standartlariga muvofiqlikni talab qiladi. Mahalliy agronomlarni tayyorlash, sertifikatlashtirish bo‘yicha pilot loyihalarni amalga oshirish, shuningdek, laboratoriyalar va mahsulotlarni kuzatishning raqamli tizimlarini rivojlantirish uchun O‘zbekiston Ispaniya sertifikatlashtirish organlari va ekspertlari bilan rasmiy hamkorlik o‘rnatishi kerak. Ispaniyada kooperativlar ko‘pincha qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalarni boshqaradi. O‘zbekistonda ham shunday kooperativlar tashkil etish mumkin. Bunday vertikal muvofiqlashtirish mamlakatda qo‘shilgan qiymat yaratilishini oshiradi. Raqamli qishloq xo‘jaligi va innovatsiyalar. Ispaniya iqlim o‘zgarishi oqibatlarini kamaytirish maqsadida qishloq xo‘jaligi sektorini raqamli texnologiyalarga tezkorlik bilan o‘tkazmoqda. Qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va oziq-ovqat vazirligi Agrosanoatni raqamlashtirish strategiyasi qanday amalga oshirilayotganini kuzatib boruvchi rasadxonani qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu strategiya raqamli transformatsiyadan butun qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat tizimini modernizatsiya qilish vositasi sifatida foydalangan holda raqamli tengsizlik, texnologiyalarni joriy etish darajasining pastligi, mehnat unumdorligini oshirish, ekologik barqarorlik va qishloq hududlarini rivojlantirish muammolarini hal qilishga qaratilgan. Hukumat fermerlarga sensorlar va dasturiy ta’minot sotib olish uchun mablag‘ ajratish orqali aniq dehqonchilikni qo‘llab-quvvatlamoqda. Mamlakatimizda agrotexnologiyalar va biotexnologiyalar, ozuqaviy xususiyatlarni yaxshilash va aniq dehqonchilikni ta’minlash sohasida faoliyat yurituvchi yigirmadan ortiq texnologik markazlar mavjud. Ispaniyalik tadbirkorlar va agrotexnologiya kompaniyalari IoT (Internet of Things) dala sensorlarini ishlab chiqarmoqda, namlikni o‘lchash uchun sun’iy yo‘ldosh xizmatlaridan foydalanmoqda va sun’iy intellekt (SI) asosida hosilni boshqarish bo‘yicha maslahatlar bermoqda. Qishloq xo‘jaligini moliyalashtirish ham avtomatlashtirilgan. Masalan, fermerlar banklarning mobil ilovalari orqali hosil yetishtirish uchun kredit olishi mumkin. O‘zbekistonda ham raqamli bog‘dorchilik joriy etilmoqda. Hozirda sun’iy intellekt suv resurslarini boshqarish, chorva mollarini monitoring qilish va issiqxonalarni boshqarish bo‘yicha pilot loyihalarda sinovdan o‘tkazilmoqda. O‘zbekistonda har bir hududda "qishloq xo‘jaligi xizmatlari zonalari" tashkil etilmoqda. Ushbu zonalar tuproq tahlili, meteorologik ma’lumotlar va ta’limni o‘z ichiga olgan keng ko‘lamli IT xizmatlarini taklif etadi. O‘zbekiston uchun yangi qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini (aniq sug‘orish tizimlari, aqlli qishloq xo‘jaligi va raqamli monitoring, o‘simliklarni integratsiyalashgan himoya qilish, suvni retsirkulyatsiya qilish va chuchuklashtirish texnologiyalari, yig‘im-terimdan keyingi ishlov berish va sifat nazorati texnologiyalari) fermerlar o‘rtasida joriy etish bo‘yicha Ispaniya tajribasi foydali hisoblanadi. Ispaniya tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, fermerlarni o‘qitish va yangi texnologiyalarni qo‘llashni ko‘rsatish muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston, shuningdek, fermerlarni resurslarni taqsimlash bo‘yicha qarorlar qabul qilish uchun zamonaviy raqamli vositalardan foydalanishga o‘rgatishga sarmoya kiritishi kerak. Bundan tashqari, Ispaniya texnologik kompaniyalari va universitetlari qishloq xo‘jaligi sohasida sinovdan o‘tgan yechimlarni, masalan, mintaqaviy ob-havo stansiyalari va mobil ilovalarni joriy etish uchun O‘zbekiston texnologik kompaniyalari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish muhimdir. Ispaniyaning “Observatoriya” guruhi misolida O‘zbekiston fermer xo‘jaliklaridan olingan ma’lumotlardan qishloq xo‘jaligi siyosati sohasida qarorlar qabul qilish uchun milliy tahliliy tizimda foydalanish mumkin. Ispaniya tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekiston o‘zlashtirishi mumkin bo‘lgan quyidagi amaliyotlar belgilab olindi: Tomchilatib/mikrosug‘orishni hamda suvni masofadan turib monitoring qilishni hamma joyda joriy etish. Ispaniyada amalga oshirilgan modernizatsiya (masalan, bosimli tarmoqlar, suv sarfi o‘lchagichlar) suv taqsimoti samaradorligini qariyb 95% ga yetkazish va fermer xo‘jaliklari darajasida suv iste’molini taxminan 20% ga qisqartirish imkonini berdi. Ispaniya rejalarida ko‘zda tutilganidek, tomchilatib sug‘orishga o‘tishni rag‘batlantirish, fermer xo‘jaliklarida suv sarfini hisobga olishni yo‘lga qo‘yish hamda kanallar va nasoslarni avtomatlashtirishga sarmoya kiritish tavsiya etiladi. Bu chora-tadbirlar fermer xo‘jaliklaridagi datchiklar (tuproq namligi, ob-havo ma’lumotlari) bilan birgalikda O‘zbekistonda suvdan foydalanish unumdorligini oshirishi mumkin. Ispaniya fermerlari kabi tabiiy yirtqichlar va maqsadli nazoratdan foydalangan holda o‘simliklarni integratsiyalashgan himoya qilish tizimlarini joriy etish. Almeriyada pestitsidlardan (masalan, oqqanotlar, Tuta Absoluta) intensiv foydalanish o‘rnini biologik nazorat vositalari (parazit arilar Encarsia, yirtqich qandalalar Nesidiocoris), shuningdek, yopishqoq tuzoqlar va ekin gigiyenasi egalladi. Bu kimyoviy moddalar xarajatlarini kamaytirish, chidamlilik rivojlanishining oldini olish va qoldiq moddalarsiz mahsulot eksportini ta’minlash imkonini beradi. O‘zbekiston IQR tizimlarini asosiy ekinlarda (masalan, paxta, pomidor) sinab ko‘rishi va fermerlarni monitoring va biologik nazorat usullariga o‘rgatishi mumkin. Issiq/sho‘rlangan hududlarda issiqxona sabzavotchiligini rivojlantirish (masalan, Xorazm, Surxondaryo). Ispaniyaning Almeriyadagi “plastik dengizi” (33500 gektar) yiliga 3 million tonna pomidor, qalampir va boshqa sabzavotlar beradi, ularning 80 foizi eksport qilinadi. Model gidroponika, soya beruvchi to‘rlar va iqlim nazoratini o‘zida mujassam etgan. O‘zbekiston issiqxonalar klasteri (quyosh yordamida sug‘oriladigan) vegetatsiya davrini uzaytirishi va yangi bozorlarga sifatli mahsulot yetkazib berishi mumkin. Hududlarga ixtisoslashgan klasterlarni rivojlantirish zarur. Masalan, O‘zbekistondagi Farg‘ona vodiysi yuqori sifatli meva (o‘rik, olma) va sabzavotlar yetishtirishga ixtisoslashsa, Buxoro/Surxondaryo esa (subtropik iqlim sharoitida) sarg‘in qovun va pista yetishtirishga yo‘naltirilishi mumkin. Klasterlarni rivojlantirish (Ispaniya kooperativlari va savdo palatalarida bo‘lgani kabi) qayta ishlash quvvatlaridan birgalikda foydalanish, qo‘shma marketing va ilmiy-tadqiqot ishlarini o‘z ichiga oladi, bu esa qiymat zanjirlarini mustahkamlash imkonini beradi. Resurslarni birlashtirish va bozorlarga kirishni ta’minlashga qaratilgan kooperativ modellarni rag‘batlantirish zarur. Ispaniya kooperativlari (masalan, “Kaxamar” banki, vino/zaytun moyi ishlab chiqarish kooperativlari) o‘z a’zolarining daromadlarini oshiradi. O‘zbekistonning kooperativlar to‘g‘risidagi yangi qonuni buning uchun tegishli doiralarni taqdim etadi. Hukumat va donorlar fermerlarga boshqaruv asoslarini o‘rgatish va kooperativlarning eksport kompaniyalari bilan aloqalarini o‘rnatish orqali tajriba hududlarida kooperativlarni tashkil etishga yordam berishlari mumkin. Bilimlarni tarqatish va fermer xo‘jaliklarini boshqarish uchun raqamli platformalarni joriy etish. Ispaniyada sug‘orishni rejalashtirish, hosildorlikni prognozlash va ta’minot zanjirini kuzatish bo‘yicha tajriba ilovalari allaqachon mavjud. O‘zbekistondagi qishloq xo‘jaligi bilimlari va innovatsiyalari bo‘yicha yangi markazlar ushbu vositalarni integratsiya qilishi mumkin. Yuqori sifatli mahsulotlar bozorlariga (premium bozorlarga) chiqish uchun sifat standartlarini (masalan, geografik ko‘rsatkichlarni) ishlab chiqish zarur. Kelib chiqishi himoyalangan ispan mahsulotlari (vino, zaytun moyi, xamon, mevalar) yuqori qo‘shimcha qiymatga ega. O‘zbekistonda bunday mahsulotlar hozircha yo‘q, biroq mamlakat organik yoki kelib chiqishiga oid boshqa markirovkalarni (masalan, “Qo‘qon o‘rigi”) joriy etishi va jahon fitosanitariya me’yorlariga muvofiq bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish orqali o‘z qishloq xo‘jaligi sohasining raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan ko‘plab progressiv islohotlarni amalga oshirgan bo‘lishiga qaramay, Ispaniya agrar amaliyoti mamlakat agrar sohasining to‘liq salohiyatini yuzaga chiqarish uchun yaxlit metodologiya bo‘lib xizmat qilishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

2026-yil 3-iyun kuni BMT Bosh Assambleyasi Qirg‘izistonni Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zosi etib sayladi — 2027–2028-yillar davriga. Osiyo-Tinch okeani guruhidan o‘rin uchun kurashda Bishkek yashirin ovoz berishning to‘rtinchi bosqichi yakunida Manilani 142:49 hisobidamag‘lub etdi. Bu Qirg‘iziston uchun mamlakat 1992-yilda BMTga a’zo bo‘lganidan buyon Xavfsizlik Kengashidagi ilk a’zolik bo‘lsa, Markaziy Osiyo uchun Qozog‘istonning 2017–2018-yillardagi muddatidan keyin ilk bor global xavfsizlikning oliy minbaridagi vakillikning qaytishidir. Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zolari Bosh Assambleya ovozlarining uchdan ikki qismi bilan (193 tadan 127 tasi) saylanadi. Agar birinchi bosqichda birorta nomzod zarur ko‘pchilikni to‘play olmasa, ikki peshqadam o‘rtasida qo‘shimcha bosqichlar o‘tkaziladi. Qirg‘iziston va Filippin holatida to‘rt bosqich talab etildi: birinchi bosqichda Bishkek Manilaning 85 ovoziga qarshi 105 ovoz to‘pladi — bu g‘alaba uchun yetarli bo‘lmasa-da, keyingi bosqichlarda unga ustunlik berdi. Yakuniy 142:49 hisobi rotatsiya tamoyili va tarixiy adolat foydasiga jipslashuvni aks ettirdi. Qirg‘iziston bilan birga Avstriya va Portugaliya (G‘arbiy Yevropa davlatlari guruhidan), Trinidad va Tobago (Lotin Amerikasi va Karib havzasi) hamda Zimbabve (Afrika) ham saylandi. E’tiborli jihati, Germaniya ilk marta Xavfsizlik Kengashidan o‘rin ololmadi va G‘arbiy Yevropaga ajratilgan ikkala o‘rinni Avstriya hamda Portugaliyaga boy berdi. Bishkek kampaniyasi uni odatiy diplomatik tashviqotdan ajratib turadigan bir necha o‘zaro kuchaytiruvchi argumentlarga tayangan edi. Ularning markazida tarixiy adolat argumenti turardi: Qirg‘iziston hech qachon Xavfsizlik Kengashi tarkibiga kirmagan, holbuki Filippin bu o‘rinni allaqachon to‘rt marta egallagan, 2027-yilga kelib esa BMTga a’zo yana 59 davlat unga umuman ega bo‘lmagan bo‘ladi. Prezident Sadir Japarov ushbu tengsizlikka to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilib, Qirg‘izistonning saylanishini BMT asosiy organining inklyuzivligini tiklash deb baholadi. Navbatdagi argument preventiv diplomatiyaning eksportbop tajribasi edi. Ilgari bir necha bor qurolli to‘qnashuvlarga olib kelgan jarayonlar — Tojikiston va O‘zbekiston bilan ko‘p yillik chegara muzokaralarining yakunlanishi mamlakatning tinch yo‘l bilan hal etishga ko‘maklashish qobiliyatining isboti sifatida taqdim etildi. Qirg‘iziston, shuningdek, Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud tashkil etishdagi ishtirokini va 2025-yilda Yadro qurolini taqiqlash to‘g‘risidagi shartnomani imzolaganini alohida ta’kidladi. G‘alabaning koalitsion poydevori institutsional jihatdan 2025-yil noyabridayoq qo‘yilgan edi: o‘shanda Markaziy Osiyoning barcha davlat rahbarlari qirg‘iz nomzodini qo‘llab-quvvatlashga chaqirib, BMT a’zolariga rasman murojaat qilishdi. Yakuniy ovoz berishda Turkiyaning ko‘magi va musulmon davlatlarining jipslashgan bloki hal qiluvchi rol o‘ynadi. 2026-yil 31-may kuni — ovoz berishga uch kun qolganda — Qirg‘iziston Tashqi ishlar vazirligi nomzodni yakuniy targ‘ib qilish maqsadida Nyu-Yorkda davlat qabulini o‘tkazdi. Maqom imkoniyatlari va ustuvor kun tartibi. Doimiy bo‘lmagan a’zo maqomida Qirg‘iziston 2027-yil yanvaridan boshlab Xavfsizlik Kengashining barcha masalalari bo‘yicha ovoz berish huquqiga, yopiq maslahatlashuvlarda ishtirok etish, Kengashning barcha sanksiya qo‘mitalari va ishchi guruhlariga a’zolik, alifbo tartibidagi rotatsiya asosida bir oylik raislik hamda, eng muhimi, rezolyutsiyalar matni yuzasidan muzokaralarda qatnashish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Aynan matn darajasida, ya’ni loyihalarni kelishish bosqichida doimiy bo‘lmagan a’zolar keyinchalik pretsedent sifatida iqtibos qilinadigan huquqiy tilga amalda ta’sir o‘tkazadi. Doimiy bo‘lmagan a’zoning amaliy salmog‘i uning ovozidan ko‘ra ko‘proq koalitsiyalarda ishlay olish qobiliyati bilan belgilanadi. Kichik va o‘rta davlatlar o‘z ta’sirini aynan muayyan mavzular — masalan, iqlim xavfsizligi yoki Afg‘oniston masalasi bo‘yicha barqaror bloklarni shakllantirish orqali muntazam ta’minlab keladi. Tashqi ishlar vaziri Jeenbek Kulubayev buni ochiq ifodalagan edi: «Hech bir davlat zamonaviy tahdidlarga yolg‘iz bardosh bera olmaydi, aynan shu bois ko‘p tomonlama diplomatiya hal qiluvchi ahamiyatga ega». Qirg‘izistonning a’zolik davriga mo‘ljallangan rasmiy dasturi to‘rtta mazmuniy blok atrofida shakllantirilgan. Birinchi blok – Afg‘oniston va preventiv diplomatiya. Sadir Japarov Afg‘oniston xavfsizligi Markaziy Osiyo xavfsizligidan ajralmas ekanini ochiq bayon qildi: beqarorlikning afg‘on chegarasi orqali tranziti mintaqa davlatlari uchun transchegaraviy terrorizmdan tortib migratsiya bosimigacha bo‘lgan xatarlarni keltirib chiqaradi. Markaziy Osiyo ovozining Kengashga qaytishi mintaqadagi barcha besh davlat tashabbusi bilan tashkil etilgan BMTning preventiv diplomatiya markazi — Ashxoboddagi UNRCCAbilan institutsional bog‘liqlikni kuchaytiradi. Ikkinchi blok – suv, iqlim va muzliklar kun tartibi. Tyan-Shan va Pomir muzliklarining erishi butun mintaqaning suv ta’minotiga bevosita tahdid solmoqda. Qirg‘iziston Kengash minbarida iqlim xatarlari bilan xavfsizlik masalalari o‘rtasidagi bog‘liqlik e’tirof etilishiga erishmoqchi: bu kichik tog‘li davlatlar hatto doimiy a’zolar to‘sqinligi sharoitida ham inkor etish qiyin bo‘lgan ma’naviy va faktik haqlilikka ega yo‘nalishdir. Uchinchi blok – transport bog‘liqligiga ortib borayotgan e’tibor. Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li, CAREC yo‘laklari va Qirg‘iziston, Qozog‘iston hamda O‘zbekistonning qo‘shma loyihasi bo‘lgan Qambarota-1 GESi — bu tashabbuslarning barchasi xalqaro miqyosda siyosiy hamrohlikka muhtoj. Xavfsizlik Kengashi taraqqiyot banki emas, biroq uning minbaridan mintaqaviy loyihalarni xalqaro donorlar va hamkorlar nazdida legitimlashtirish uchun foydalanish mumkin. To‘rtinchi blok – ko‘p tomonlama hamkorlikni isloh qilish. Jeenbek Kulubayev ovoz berish arafasida Xavfsizlik Kengashining ochiq munozaralarida prinsipial masalani ko‘tardi: Kengash «yopiq klub»sifatida qabul qilinmasligi kerak, uning qarorlari BMTga a’zo davlatlarning ko‘pchiligi manfaatlarini hisobga olishi shart. Bu argument hech qachon Kengash tarkibida bo‘lmagan va xalqaro institutlarning tarkibiy tengsizligidan xavotirdagi davlatlarning kengroq koalitsiyasini aks ettiradi. Eng tizimli cheklov — Xavfsizlik Kengashining o‘z tarkibiy falajidir. Doimiy a’zolarning Ukraina, G‘azo va Tayvan masalasi bo‘yicha chuqur kelishmovchiliklari mazmunli qarorlar qabul qilinishini bir necha bor to‘sib qo‘ydi. Bunday muhitda doimiy bo‘lmagan a’zo kerakli rezolyutsiyalarning qabul qilinishini kafolatlay olmaydi, biroq koalitsiyalarga, matn ifodalariga va yopiq maslahatlashuvlarda masalalarning qo‘yilishiga ta’sir ko‘rsata oladi. Bu real, ammo mohiyatan cheklangan ta’sir bo‘lib, ortiqcha umidlarning oldini olish uchun uni mamlakat ichida va mintaqada to‘g‘ri yetkazish zarur. Shu bilan birga, Qirg‘izistonga qaratilgan xalqaro e’tibor muqarrar ravishda uning tashqi siyosiy pozitsiyalaridan ichki siyosiy amaliyotiga ham ko‘chadi. Nodavlat tashkilotlar, G‘arb hukumatlari va xalqaro media qonun ustuvorligi, sud tizimi mustaqilligi va OAV erkinligi borasidagi vaziyat monitoringini kuchaytiradi. Bu ikki tomonlama dinamikani yuzaga keltiradi: ichki islohotlarga tashqi bosim aynan Bishkek diplomatik kapitalni jamlashga muhtoj bo‘lgan paytda kuchayishi mumkin. Bundan tashqari, qo‘shnilarning jamoaviy kutilmalari bilan yuridik voqelik o‘rtasida uzilish xavfi ham istisno etilmaydi: Kengash a’zosi — «Markaziy Osiyo vakili» emas, balki suveren davlat sifatidagi Qirg‘izistondir. Qirg‘iziston mustaqil ovoz beradi, jumladan, mintaqa davlatlarining pozitsiyalari, masalan, afg‘on kun tartibi yoki doimiy a’zolar tashabbuslariga munosabat masalasida farq qilgan hollarda ham. Davlatlararo ishqalanish xavfi aynan muvofiqlashtirish borasidagi kutilmalar amalda egallangan pozitsiyaga mos kelmagan holatlarda yuzaga keladi. Markaziy Osiyo davlatlariga ta’siri. Qozog‘iston uchun samara «xavfsizlik + taraqqiyot» o‘lchovida eng yaqqol namoyon bo‘ladi: Ostona Qirg‘iziston nomzodini izchil qo‘llab-quvvatlagan, Kengashda ishlash bo‘yicha o‘z tajribasiga ega (2017–2018-yillar) va Almatida Markaziy Osiyo hamda Afg‘oniston uchun BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari markazini ilgari surmoqda. Qirg‘izistonning Kengashdagi kun tartibini Qozog‘istonning BRM sohasidagi tashabbuslari bilan uyg‘unlashtirish o‘zaro kuchayish salohiyatini yaratadi. O‘zbekiston uchun ustuvorliklarning ikki kesishuvi alohida qiziqish uyg‘otadi: afg‘on mavzusi (Toshkent Afg‘onistonni barqarorlashtirish bo‘yicha asosiy hamkor hisoblanadi) va transport bloki — Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li qo‘shimcha siyosiy hamrohlikka ega bo‘ladi. Tojikiston va Turkmaniston uchun samara asosan institutsional xarakterga ega. Tojikiston uchun bu — afg‘on chegara yo‘nalishi hamda suv-energetika kooperatsiyasiga e’tiborning kuchayishi. Turkmaniston uchun — Ashxoboddagi BMTning Markaziy Osiyo uchun preventiv diplomatiya bo‘yicha mintaqaviy markazi mandatining yanada mustahkamlanishi: respublikaning betaraflik maqomi va uning BMT bilan hamkorligi qirg‘iz tomonining preventiv muloqot va inklyuzivlikka urg‘usi bilan uzviy uyg‘unlashadi hamda Ashxoboddan betaraflikdan chekinishni talab qilmaydi. Umuman olganda, Qirg‘izistonning Xavfsizlik Kengashiga saylanishi funksional vosita bo‘lib, uning samaradorligi uch omil bilan belgilanadi. Birinchisi – institutsional tayyorgarlik: qirg‘iz diplomatiyasining keng ko‘lamli masalalar, jumladan, bevosita mintaqaviy tajribadan yiroq mavzular bo‘yicha pozitsiyalarni tezkor ishlab chiqish qobiliyati. Aynan shu o‘rinda delegatsiyani tayyorlashda xalqaro hamkorlarning ko‘magi amaliy jihatdan eng qadrli bo‘ladi. Ikkinchisi – C5 muvofiqlashuvining sifati: cheklangan paket mavzular — Afg‘oniston, suv va iqlim, transport bo‘yicha pozitsiyalarni kelishishning yengil, ammo muntazam modeli ulkan mintaqaviy mexanizm qurishga urinishdan ko‘ra ancha ko‘p samara beradi. Uchinchisi – kutilmalarni boshqarish: ommaviy kommunikatsiya doimiy bo‘lmagan a’zo amalda nima qila olishini (matn ifodalari, koalitsiyalar, masalalarni ko‘tarish) va veto huquqi to‘sig‘i sharoitida nima qila olmasligini izchil farqlab borishi lozim. Mintaqa uchun imkoniyatlar oynasi Markaziy Osiyoning institutsional mustahkamlanish bosqichiga to‘g‘ri keldi: «Markaziy Osiyo – 2040» konsepsiyasi, 2025–2027-yillarga mo‘ljallangan Yo‘l xaritasi hamda qirg‘iz-tojik chegara masalasi hal etilishining pretsedenti deklarativ emas, balki mazmunli muvofiqlashuv uchun real asos yaratadi. Agar Bishkek belgilangan to‘rtta mavzuiy paket bilan cheklanib, Kengash masalalarining butun majmuasini «mintaqaviylashtirish»ga urinmasa, a’zolik Markaziy Osiyoning global maydonlardagi subyektligiga qo‘shilgan uzoq muddatli hissa bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ushbu tahlilda Eron-Afg‘oniston munosabatlarining zamonaviy evolyutsiyasi 2021-yil avgust oyida Tolibon hokimiyatga qaytganidan so‘ng o‘zgarib borayotgan mintaqaviy xavfsizlik dinamikasi, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik va geosiyosiy qayta saflanish sharoitida ko‘rib chiqiladi. Unda ta’kidlanishicha, Tehron va Kobul o‘rtasidagi munosabatlar na sof dushmanlik, na chinakam strategik tusga ega, balki pragmatik hamkorlik, o‘zaro ishonchsizlik va raqobatdosh xavfsizlik manfaatlari kabi murakkab omillar aralashmasi bilan belgilanadi. Eron Afg‘onistonni o‘zining sharqiy chegarasidagi muhim bufer deb bilsa-da, ayni paytda bu mamlakatni beqarorlik, terrorizm, mazhablararo keskinlik, migratsiya bosimi va xorijiy harbiy kuchlarning kirib kelishi uchun potentsial manba sifatida ham ko‘radi. Tahlilnomada Eronning Afg‘onistonga nisbatan siyosatining tarixiy asoslari, jumladan, Tehronning 1979-yilgi Islom inqilobidan keyin afg‘on siyosiy va qurolli guruhlari bilan aloqa o‘rnatganidan tortib, keyinchalik Tolibonning ayrim unsurlari bilan taktik aloqalar o‘rnatganigacha bo‘lgan davr kuzatib borilgan. Unda Eronning Tolibon bilan munosabatlari mafkuraviy emas, balki asosan pragmatik bo‘lib qolayotgani, bu esa avvalo Tehronning Amerika ta’sirini cheklash, Afg‘onistonning Eronga qarshi amaliyotlar uchun maydonga aylanishining oldini olish hamda afg‘on shia jamoalari, xususan, hazoralar orasida o‘z ta’sirini saqlab qolish istagi bilan shakllangani ta’kidlanadi. Shu bilan birga, Tolibonning strategik muxtoriyatni talab qilishi Eronning taktik hamkorlikni barqaror siyosiy nazoratga aylantirish imkoniyatlarini bir necha bor cheklab qo‘ydi. Ikki tomonlama munosabatlarning xavfsizlik, migratsiya va gumanitar jihatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Eron “Xuroson” viloyati islom davlati (XVİD) faoliyati, shialarga qarshi jangarilar tarmoqlari, transchegaraviy jinoiy guruhlar, narkotik moddalar savdosi va Amerika harbiy infratuzilmasining Afg‘onistonga qaytishi ehtimolidan chuqur xavotirda. Bu xavotirlar qochqinlar oqimi va Eronning hujjatsiz afg‘onlarga qarshi deportatsiya kampaniyasini kuchaytirishi tufayli yanada keskinlashdi, bu esa Afg‘onistonning shundoq ham zaif iqtisodiyoti va ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha bosim o‘tkazdi. Tahlilnoma shuni ko‘rsatadiki, migratsiya nafaqat gumanitar masalaga, balki Tehronning Kobulga nisbatan yondashuvini shakllantirayotgan asosiy xavfsizlik va siyosiy omilga ham aylangan. Ushbu keskinliklarga qaramay, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik Eron-Afg‘oniston munosabatlarida muhim barqarorlashtiruvchi omil bo‘lib xizmat qilishda davom etmoqda. Afg‘oniston Eron yoqilg‘isi, oziq-ovqat mahsulotlari, qurilish materiallari va tranzit infratuzilmasiga hanuz kuchli qaram bo‘lsa, Eron davom etayotgan G‘arb sanksiyalari sharoitida Afg‘onistonni qimmatli eksport bozori sifatida ko‘radi. Shu bois, siyosiy tahlilnomada Eron-Afg‘oniston munosabatlarining kelajagi xavfsizlik sohasidagi ishonchsizlik va amaliy hamkorlik o‘rtasidagi muvozanat bilan belgilanishi haqida xulosa qilinadi. Xitoy, Rossiya, Pokiston va Markaziy Osiyo davlatlari kabi mintaqaviy ishtirokchilar Afg‘oniston bilan aloqalarni kuchaytirar ekan, ishonchsizlik, chegara xavfsizligining zaifligi, migratsiya bosimi va Yaqin Sharqdagi kengroq beqarorlik chuqurroq yaqinlashuvga to‘sqinlik qilishda davom etsa-da, Tehron va Kobul zarurat yuzasidan o‘zaro bog‘liqlikda qolishi ehtimoldan xoli emas. Topchubashov Center veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Fatima Daliyeva – Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetining “Xalqaro munosabatlar, jahon va mintaqa muammolarining siyosiy muammolari” ixtisosligi bo‘yicha mustaqil tadqiqotchisi, Oliy ta’limdan keyingi ta’lim ofisi bosh mutaxassisi.   XXI asrning uchinchi o‘n yilligiga kelib global geosiyosiy raqobatning asosiy markazlaridan biri transport-logistika tizimlari va savdo yo‘laklari atrofida shakllanmoqda. Agar XX asrda geosiyosiy ustunlik asosan harbiy qudrat, hududiy nazorat yoki energetik resurslar bilan belgilangani kuzatilgan bo‘lsa, bugungi bosqichda global ta’sir ko‘proq logistika, tranzit infratuzilmasi, dengiz yo‘llari, portlar, raqamli transport tizimlari va ta’minot zanjirlarini boshqarish imkoniyati bilan aniqlanmoqda. Xitoyning dunyo iqtisodiyotidagi markaziy ishlab chiqarish platformasiga aylanishi transport-logistika tizimlarini global geosiyosatning strategik elementiga aylantirdi. Bugungi xalqaro tizimda AQSH, Rossiya va Xitoy manfaatlari aynan logistika koridorlari, energetik marshrutlar va savdo yo‘llari ustidan nazorat masalasida tobora keskinroq to‘qnashmoqda. Shu nuqtai nazardan, Yevrosiyo makoni nafaqat geografik hudud, balki yangi global iqtisodiy arxitektura shakllanayotgan strategik maydonga aylanmoqda. So‘nggi yillarda Rossiya–Xitoy iqtisodiy hamkorligi sezilarli darajada kuchaydi. Ayniqsa, Rossiya–Ukraina urushidan keyin G‘arb sanksiyalari Rossiyani Xitoyga iqtisodiy jihatdan yanada yaqinlashtirdi. Ikki davlat o‘rtasidagi savdo hajmi rekord darajaga yetib, 2024-yilda 244 milliard dollardan oshdi. 2025-yilda ayrim qisqarish kuzatilgan bo‘lsa-da, 2026-yil boshidan savdo hajmi yana o‘sishni boshladi. Xitoy eksportining Rossiyaga 23 foizdan ortiq o‘sgani, Rossiya eksportining esa 17 foizga kengaygani ikki iqtisodiyotning tobora ko‘proq o‘zaro bog‘lanayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu yaqinlashuv teng sheriklik emas, balki asimmetrik iqtisodiy bog‘liqlik modelini shakllantirmoqda. Rossiya asosan neft, gaz, ko‘mir va xomashyo eksport qilayotgan bo‘lsa, Xitoy Rossiyaga avtomobillar, elektronika, sanoat uskunalari va yuqori texnologik mahsulotlarni yetkazib bermoqda. Bu esa Moskvaning iqtisodiy strukturasini tobora xomashyo eksportiga bog‘lab, Pekinning texnologik va sanoat ustunligini kuchaytiradi. Logistika va transport tizimlari esa ushbu yangi iqtisodiy modelning markaziy elementiga aylanmoqda. Rossiyaning Uzoq Sharq hududi Xitoy bilan savdoda asosiy tranzit markaziga aylanishi, chegara portlari orqali yuk tashish hajmining keskin oshishi va yangi ko‘priklar orqali yuk oqimining ko‘payishi buning yaqqol dalilidir. Demak, transport-logistika bugungi Rossiya–Xitoy aloqalarida oddiy texnik soha emas, balki strategik integratsiya mexanizmiga aylanmoqda. Shu bilan birga, aynan logistika sohasida AQSH va Xitoy manfaatlari o‘rtasidagi eng keskin qarama-qarshilik yuzaga kelmoqda. Chunki bugungi global iqtisodiyotning yuragi aynan Xitoy ishlab chiqarishi va uni dunyo bo‘ylab yetkazib beruvchi logistika tizimidir. Hozir Xitoy mahsulotlarining 80 foizdan ortig‘i dengiz orqali tashilmoqda va ushbu tizimning katta qismi G‘arb kompaniyalari tomonidan nazorat qilinadi. MSC, Maersk, Hapag-Lloyd, ONE va Evergreen kabi yirik kompaniyalar Xitoy eksportining global logistikasida hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. Bu juda muhim geosiyosiy paradoksni yuzaga chiqarmoqda. Bir tomondan AQSH va G‘arb Xitoyning geosiyosiy ta’sirini cheklashga urinmoqda. Ikkinchi tomondan esa aynan G‘arb logistika kompaniyalari Xitoy eksportidan ulkan daromad olmoqda. Bu esa global iqtisodiy tizimning o‘zaro bog‘liqlik darajasi qanchalik yuqori ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa, A.P. Moller - Maersk va Mediterranean Shipping Company kabi kompaniyalar Xitoy portlari bilan integratsiyalashgan logistika tizimini yaratgan. Bu kompaniyalar nafaqat yuk tashiydi, balki omborlar, terminallar, konteyner tarmoqlari va multimodal logistika infratuzilmasini ham boshqaradi. Natijada global savdo tizimi amalda Xitoy ishlab chiqarishi va G‘arb logistika kapitalining simbioziga aylanmoqda. Shu nuqtada AQSH uchun asosiy strategik muammo yuzaga kelmoqda. Vashington Xitoyni texnologik va iqtisodiy jihatdan cheklashga urinayotgan bir paytda, global kapital va logistika tizimi hali ham Xitoy ishlab chiqarishiga chuqur bog‘langan. Shu sababli AQSHning tarif siyosati va texnologik sanksiyalari Pekinni izolyatsiya qilish o‘rniga, ko‘proq global ta’minot zanjirlarini qayta shakllantirishga olib kelmoqda. “China Shock 2.0” tushunchasi aynan shu jarayonni ifodalaydi. Endilikda Xitoy faqat arzon iste’mol mahsulotlari emas, balki elektr avtomobillari, batareyalar, quyosh panellari, robototexnika va yarimo‘tkazgichlar eksport qilmoqda. Bu esa AQSH va Yevropa uchun yangi xavf tug‘dirmoqda. Chunki logistika yo‘llarini nazorat qilayotgan davlat asta-sekin yuqori texnologiyalar bozorida ham ustunlikni qo‘lga kiritmoqda. Yarimo‘tkazgichlar va elektr transporti atrofidagi raqobat global logistika tizimini strategik qurolga aylantirmoqda. Bugungi kunda AQSH uchun Tayvan masalasi faqat siyosiy yoki harbiy muammo emas. Tayvan global yarimo‘tkazgich ishlab chiqarishining markazi bo‘lgani sababli u logistika va texnologik xavfsizlikning ham asosiy elementi hisoblanadi. Shu nuqtada Si Szinpin tomonidan tilga olingan “Fukidid tuzog‘i” tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Xi Jinping AQSH va Xitoy o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ochiq urushsiz boshqarishga urinmoqda. Chunki Pekin ham, Vashington ham o‘zaro iqtisodiy bog‘liqlik darajasi juda yuqori ekanini yaxshi tushunadi. Xitoy eksportga tayanadi, AQSH esa global kapital oqimlari va dollar tizimining markazi bo‘lib qolmoqda. Ammo bu “nazorat ostidagi raqobat” modeli tobora murakkablashmoqda. AQSHning Xitoyga qarshi texnologik cheklovlari Pekinni ichki resurslarga tayanishga majbur qildi. Natijada Xitoy texnologik mustaqillik siyosatini jadallashtirdi va logistika koridorlarini diversifikatsiya qilishga kirishdi. “Bir makon - bir yo‘l” tashabbusi aynan shu strategiyaning markaziy elementidir. Bu yerda Markaziy Osiyo va Rossiyaning roli keskin ortmoqda. Chunki Yevrosiyo orqali o‘tuvchi quruqlik koridorlari Xitoy uchun dengiz yo‘llariga alternativ strategik marshrut sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” temir yo‘li loyihasi Pekinning Markaziy Osiyodagi geoiqtisodiy ta’sirini kuchaytiradi. Qirg‘izistonning ushbu loyiha uchun Xitoydan 305 million dollar moliyaviy yordam olayotgani, grant va imtiyozli kreditlarning ajratilishi Pekinning transport-logistika orqali ta’sirini chuqurlashtirayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu yerda muhim geosiyosiy xavf mavjud. Loyihaning umumiy qiymati 5 milliard dollardan oshgani sababli Qirg‘iziston kelajakda yana katta tashqi moliyalashtirishga ehtiyoj sezadi. Bu esa mamlakatning Xitoy kapitaliga qaramligini kuchaytirishi mumkin. Aslida bugungi Xitoy strategiyasining markazida aynan logistika va infratuzilma diplomatiyasi turibdi. Pekin kredit, transport, port va sanoat loyihalari orqali uzoq muddatli iqtisodiy bog‘liqlik yaratmoqda. Bu model ko‘pincha “infratuzilmaviy geosiyosat” deb ataladi. Rossiya esa bu jarayonda murakkab holatda qolmoqda. Bir tomondan Moskva Xitoy bilan iqtisodiy yaqinlashuvdan manfaatdor. Chunki G‘arb sanksiyalari Rossiyaning Yevropa bozorlari va texnologiyalariga kirishini keskin chekladi. Ikkinchi tomondan esa Xitoyning Markaziy Osiyo va Yevrosiyodagi iqtisodiy ta’siri kuchayishi Rossiyaning an’anaviy geosiyosiy pozitsiyasini zaiflashtirmoqda. Markaziy Osiyoda Rossiya va Xitoy manfaatlari tobora ko‘proq kesishmoqda. Moskva mintaqani tarixiy ta’sir hududi sifatida ko‘rishda davom etayotgan bo‘lsa, Pekin uni logistika va tranzit makoni sifatida baholamoqda. Natijada transport koridorlari geosiyosiy raqobatning markaziy maydoniga aylanmoqda. Bu jarayonda AQSH ham faol rol o‘ynamoqda. Vashington Markaziy Osiyoni faqat xavfsizlik hududi emas, balki Xitoy va Rossiya ta’sirini muvozanatlashtiruvchi strategik makon sifatida ko‘rmoqda. Shu sababli AQSH mintaqadagi transport, energetika va raqamli loyihalarga qiziqishni kuchaytirmoqda. Bugungi global tizimda logistika oddiy iqtisodiy masala emas. U geosiyosiy ustunlik, strategik xavfsizlik va texnologik nazorat vositasiga aylangan. Kim transport yo‘llari, portlar, logistika kompaniyalari va ma’lumotlar oqimini boshqarsa, u global iqtisodiyotga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli AQSH, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi bugungi raqobat aslida “yangi logistika geosiyosati” uchun kurashdir. Bu kurashda harbiy kuchdan ko‘ra ko‘proq transport koridorlari, dengiz yo‘llari, temir yo‘llar, portlar va raqamli infratuzilma hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. Kelajakda ushbu raqobat yanada kuchayishi ehtimoli yuqori. Chunki sun’iy intellekt, elektr transporti, yarimo‘tkazgichlar va yashil energetika sohalarining rivojlanishi logistika tizimlariga bo‘lgan strategik ehtiyojni yanada oshiradi. Natijada Yevrosiyo makoni XXI asr global raqobatining asosiy markazlaridan biriga aylanishda davom etadi.  Bugungi geosiyosiy transformatsiya davrida transport-logistika tizimlari xalqaro munosabatlarning markaziy elementiga aylanmoqda. AQSH, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi raqobat esa tobora ko‘proq aynan shu infratuzilmaviy va logistika maydonida kechmoqda. Bu jarayon esa nafaqat Yevrosiyo, balki butun global iqtisodiy va siyosiy tizimning kelajak arxitekturasini belgilab beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Zulxumor Maxmudova, JIDU tayanch doktoranti   Bugungi global vaziyat turkiy davlatlardan an’anaviy madaniy hamkorlikdan tashqari amaliy va funksional integratsiyani ham talab qilmoqda. Chunki xalqaro tizimda ishonch tanqisligi kuchayib, global institutlarning ta’siri zaiflashmoqda. Ushbu  sharoitda transport xavfsizligi, oziq-ovqat barqarorligi, ekologik muammolar va raqamli tahdidlarga qarshi mintaqaviy mexanizmlar yaratish strategik zaruratga aylanmoqda. Aynan shu nuqtada turkiy integratsiya yangi geosiyosiy mazmun kasb etmoqda. So‘nggi yillarda TDT davlatlarining umumiy iqtisodiy salohiyati sezilarli darajada oshib, o‘zaro savdo hajmi kengaymoqda. Biroq iqtisodiy o‘sishning o‘zi yetarli emas. Asosiy masala — bu o‘sishni uzoq muddatli institutsional integratsiyaga aylantirishdir. Hozirgi bosqichda turkiy davlatlar oldida to‘rtta asosiy strategik muammo mavjud: transport-logistika integratsiyasi, raqamli transformatsiya, ekologik xavfsizlik va kiberxavfsizlik. Birinchi va eng muhim muammolardan biri — transport va logistika tizimlarining yetarlicha integratsiyalashmaganidir. Bugungi global iqtisodiyotda tranzit koridorlari geosiyosiy raqobatning asosiy elementiga aylangan. Rossiya–Ukraina urushi, Qizil dengizdagi inqiroz va global ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar Yevrosiyoda yangi transport yo‘laklariga ehtiyojni kuchaytirdi. Shu sababli Transkaspiy xalqaro transport yo‘lagi yoki “O‘rta koridor”ning strategik ahamiyati keskin oshmoqda. Biroq ushbu koridorning to‘liq samaradorligi faqat temir yo‘l yoki avtomobil infratuzilmasi bilan belgilanmaydi. Asosiy muammo — bojxona tartib-taomillarining murakkabligi, ma’lumotlar almashinuvining sekinligi va tranzit jarayonlaridagi byurokratik to‘siqlardir. Shu sababli “E-Permit”, “e-CMR” va “eTIR” kabi elektron logistika tizimlarini joriy etish muhim strategik yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli logistika platformalarining joriy qilinishi tranzit vaqtini qisqartirish, yuklarni real vaqt rejimida kuzatish va transport xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Bu esa TDT davlatlarining global savdo tizimidagi raqobatbardoshligini oshiradi. Ayniqsa, “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” temir yo‘lining “O‘rta koridor” bilan bog‘lanishi O‘zbekistonning geoiqtisodiy ahamiyatini sezilarli darajada kuchaytiradi. Agar ushbu loyiha muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, mamlakat Markaziy Osiyoning eng muhim tranzit va logistika markazlaridan biriga aylanishi mumkin. Biroq bu jarayonda bir qator muammolar mavjud. Birinchidan, infratuzilma loyihalari juda katta moliyaviy resurslarni talab qiladi. Ikkinchidan, transport koridorlari yirik davlatlar manfaatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani sababli geosiyosiy bosim omili kuchli bo‘lib qolmoqda. Uchinchidan, bojxona tizimlari va texnik standartlarning turlicha ekanligi logistika integratsiyasini sekinlashtirmoqda. Mazkur muammolarning yechimi sifatida yagona raqamli tranzit makonini yaratish zarur. Bu esa bojxona tizimlarini to‘liq raqamlashtirish, ma’lumotlar almashinuvini avtomatlashtirish va transport operatorlari o‘rtasida yagona koordinatsion platforma yaratishni talab qiladi. Shu bilan birga, Turkiy investitsiya jamg‘armasi doirasida logistika infratuzilmasiga yo‘naltirilgan maxsus moliyaviy mexanizmlar ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikkinchi yirik muammo — raqamli transformatsiya va texnologik tafovutdir. Bugungi dunyoda iqtisodiy ustunlik tobora ko‘proq sun’iy intellekt, data-markazlar, bulutli texnologiyalar va katta ma’lumotlar bazalariga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Shu sababli raqamli iqtisodiyot endilikda faqat texnologik emas, balki geosiyosiy omilga ham aylanmoqda. Turkiy davlatlar uchun asosiy xavf — global texnologik raqobatda chetda qolib ketishdir. Chunki sun’iy intellekt va yuqori texnologiyalar bozorida bugungi kunda AQSH, Xitoy va Yevropa davlatlari ustunlik qilmoqda. TDT davlatlari esa hali yagona texnologik makon yaratish bosqichida turibdi. Shu sababli sun’iy intellekt sohasida strategik hamkorlik tarmog‘ini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu yerda eng katta muammolardan biri — texnologik nomutanosiblikdir. Turkiya va Qozog‘iston nisbatan rivojlangan raqamli infratuzilmaga ega bo‘lsa, ayrim davlatlarda bu soha hali boshlang‘ich bosqichda. Bundan tashqari, malakali IT mutaxassislari yetishmasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Mazkur muammoning yechimi sifatida umumiy ta’lim va innovatsion platformalarni rivojlantirish zarur. “5 million sun’iy intellekt yetakchilari” dasturi aynan inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan muhim tashabbusdir. Shuningdek, qo‘shma AI laboratoriyalari, texnoparklar, startap platformalari va venchur fondlar tashkil etilishi texnologik integratsiyani jadallashtiradi. Bundan tashqari, “Raqamli turkiy koridor” konsepsiyasi strategik ahamiyatga ega. Ushbu loyiha data-markazlar, yuqori tezlikdagi aloqa kanallari va bulutli texnologiyalarni yagona tarmoqqa birlashtirishni nazarda tutadi. Agar bu tizim to‘liq shakllansa, TDT davlatlari o‘zining mustaqil raqamli makonini yaratish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Uchinchi yirik muammo — ekologik xavfsizlik masalasidir. Markaziy Osiyo va Kavkaz mintaqasi bugungi kunda iqlim o‘zgarishining eng kuchli ta’siriga uchrayotgan hududlardan biri hisoblanadi. Muzliklarning erishi, suv resurslari tanqisligi, cho‘llanish va tuproq degradatsiyasi mintaqaviy barqarorlikka jiddiy tahdid tug‘dirmoqda. Eng xavfli jihati shundaki, ekologik muammolar endilikda faqat atrof-muhit masalasi emas, balki iqtisodiy va xavfsizlik muammosiga ham aylanmoqda. Suv tanqisligi qishloq xo‘jaligiga, energetik tizimga va oziq-ovqat xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli ekologik hamkorlik TDT integratsiyasining muhim yo‘nalishiga aylanmoqda. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida iqlim monitoring tizimini yaratish va sun’iy intellektni transchegaraviy suv resurslarini boshqarishga jalb etish tashabbuslari muhim strategik yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu tizim qurg‘oqchilikni oldindan aniqlash, suv oqimini prognoz qilish va ekologik xavflarni monitoring qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, ekologik diplomatiyani kuchaytirish ham muhim. Chunki suv va ekologik resurslar bo‘yicha manfaatlar to‘qnashuvi kelajakda siyosiy tangliklarni kuchaytirishi mumkin. Shu sababli umumiy ekologik platformalar va ilmiy markazlar tashkil etilishi zarur. To‘rtinchi muammo — kiberxavfsizlik va raqamli tahdidlardir. Zamonaviy dunyoda davlatlarning iqtisodiyoti, bank tizimi, transport va energetika infratuzilmasi raqamli tizimlarga tobora ko‘proq bog‘lanmoqda. Bu esa kiberhujumlar xavfini kuchaytiradi. Bugungi kunda kiberxavfsizlik milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan. TDT davlatlari uchun asosiy xavf — raqamli infratuzilmaning yetarlicha himoyalanmaganidir. Ayniqsa, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bilan kiberjinoyatchilik va axborot manipulyatsiyasi xavfi ortmoqda. Shu sababli “Kiberxavfsizlik va raqamli infratuzilmani himoya qilish bo‘yicha Turkiy alyans” tashabbusi katta strategik ahamiyatga ega. Mazkur tashabbus orqali tezkor axborot almashuvi, qo‘shma treninglar, mutaxassis tayyorlash va raqamli tahdidlarga qarshi koordinatsiyalashgan mexanizm yaratish mumkin. Biroq bu sohada ham asosiy muammo — texnologik imkoniyatlarning turlicha ekanligi va yagona standartlarning mavjud emasligidir. Bundan tashqari, sun’iy intellekt etikasi masalasi ham dolzarb bo‘lib bormoqda. AI texnologiyalari noto‘g‘ri qo‘llanilsa, axborot manipulyatsiyasi, kuzatuv tizimlari va raqamli nazorat kuchayishi mumkin. Shu sababli inson manfaatlariga asoslangan umumiy etik standartlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Turkiy integratsiya bugungi kunda sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tmoqda. Endilikda integratsiya faqat tarixiy yaqinlik yoki madaniy birlik bilan cheklanib qolmayapti. Transport, raqamli iqtisodiyot, ekologik xavfsizlik, sun’iy intellekt va kiberbarqarorlik kabi sohalar integratsiyaning asosiy ustunlariga aylanmoqda. Biroq bu jarayon muvaffaqiyati bir qator omillarga bog‘liq bo‘ladi. Birinchidan, siyosiy irodaning davomiyligi muhim. Ikkinchidan, tashabbuslarning deklarativ darajada qolib ketmasligi zarur. Uchinchidan, iqtisodiy va texnologik investitsiyalar hajmi keskin oshirilishi kerak. Agar turkiy davlatlar umumiy strategik manfaatlarni milliy raqobatdan ustun qo‘ya olsa, TDT XXI asrda Yevrosiyoning eng muhim funksional mintaqaviy platformalaridan biriga aylanishi mumkin. Ayniqsa, yagona raqamli makon, integratsiyalashgan logistika tizimi, ekologik monitoring va kiberxavfsizlik mexanizmlarining shakllanishi turkiy integratsiyani mutlaqo yangi bosqichga olib chiqadi. Natijada turkiy dunyo integratsiyasi nafaqat madaniy birlik modeli, balki zamonaviy raqamli geosiyosat, iqtisodiy xavfsizlik va innovatsion taraqqiyotga asoslangan yangi mintaqaviy rivojlanish modeli sifatida shakllanishi mumkin.