Muallif:  Bositxon Islomov , JIDU talabasi, IXTI assistant tadqiqotchisi   Kontekst va Eron pozitsiyasining mantig‘i. Byurgenshtokdagi muzokaralar ikki mojaroning o‘tkir o‘zaro bog‘liqligi sababli barbod bo‘lish xavfi ostida kechmoqda - O‘zaro anglashuv memorandumi (OAM) imzolanishi bilan yakunlanayotgan Eron–Amerika urushi va Isroilning Livandagi davom etayotgan harbiy kampaniyasi. Tehron Livandagi nizoni hal qilishni muloqotni davom ettirishning amaldagi sharti sifatida ilgari surdi; bu 14 banddan iborat Memorandumda ham qayd etilgan bo‘lib, uning 1-bandida barcha frontlarda, jumladan Livanda ham o‘t ochishni to‘xtatish zarurligi belgilangan. Aynan Eron va AQSh o‘rtasida OAM imzolangandan keyin Isroilning Livanga uyushtirgan hujumlari muzokara jarayonining 19-juma kunidan 21-iyun, yakshanbaga surilishiga sabab bo‘ldi. Shunisi e’tiborliki, hali 2026-yil fevralida — Amerika-Isroil zarbalari boshlanishidan ikki kun oldin — Eron Jenevada uran boyitish darajasini pasaytirishni — 60% dan 3,67% gacha — taklif qilgan edi, ya’ni asosiy yadroviy talabga harbiy bosimdan ancha oldin va usiz rozi bo‘lgan edi. Yagona shart aynan mintaqaviy xavfsizlik bo‘lib qolgandi. Ikki mojaroni bog‘lash uchun asoslar bir-birini o‘zaro kuchaytiradi. Strategik jihatdan: «Hizbulloh» va Livan yo‘nalishi Eronning asimmetrik to‘xtatib turish tizimining birinchi eshelonini tashkil etadi; Isroilning Livan hududining beshdan bir qismini ishg‘ol qilishi sanksiyalarni bekor qilish bo‘yicha muzokaralar bilan bir vaqtda ushbu tizimning yemirilishini anglatadi. Ichki siyosiy jihatdan: ultrakonservatorlar noqulay bitimni to‘sish uchun (urush boshlanganidan beri yopilgan) parlament ishini tiklashni talab qilmoqda; Livan bo‘yicha talab esa muzokarachilar guruhiga OAMni yon berish emas, balki g‘alaba sifatida taqdim etish imkonini beradi. Isroil hujumlari muzokaralarni barbod qilish vositasi sifatida. 2026-yil 2-martdan buyon Isroilning Livanga zarbalari kamida 4 057 kishining hayotiga zomin bo‘ldi, 12 121 kishi yaralandi. 20-iyunda — Shveytsariya muzokaralari boshlangan kuni — bir kunning o‘zida yana 32 kishi halok bo‘ldi. Muhim pretsedent: 19-iyunda AQSh va Fors ko‘rfazi mamlakatlari mahalliy vaqt bilan soat 16:00 dan o‘t ochishni to‘xtatishga kelishib oldilar. Joylardan kelgan ma’lumotlarga ko‘ra, belgilangan vaqtdan keyin ham Isroilning janubiy Livanga havo va artilleriya zarbalari davom etdi — kamida 12 ta buzilish qayd etildi; Livan Milliy axborot agentligi (NNA) sulh e’lon qilingandan keyin ikki kishi halok bo‘lgani haqida xabar berdi. Tel-Avivning taktikasi shaffof: Isroil harbiy-siyosiy rahbariyati — Netanyaxu va Kats shaxsan — o‘t ochishni to‘xtatishga ruxsat berdi, biroq qo‘shinlarni mamlakat hududidan olib chiqmasdan, shu tariqa Livanni Eron qarorlariga bosim o‘tkazish va tinchlik muzokaralarini barbod qilish uchun maydon sifatida ishlatmoqda. Ayni paytda Isroil rasman muzokaralar tarafi emas, bu esa ularning mumkin bo‘lgan barbod bo‘lishi uchun undan bevosita javobgarlikni olib tashlaydi. Javoban, 20-iyunda IIQK Hurmuz bo‘g‘ozidagi cheklovlarni qayta tiklashini e’lon qildi va bunda bevosita «Isroilning Livandagi jinoyatlari» hamda AQShning o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha majburiyatlarini buzganiga ishora qildi. O‘sha kuni bo‘g‘ozdan 55 ta savdo kemasi o‘tdi, AQSh Markaziy qo‘mondonligi (CENTCOM) vakili kapitan Tim Xokins esa Eron Hurmuz bo‘g‘ozini nazorat qilmasligini aytdi. Eron pozitsiyasining xatarlari. Davlat departamentining sobiq yuqori martabali amaldori Mark Kimmitt Eron taktikasini «o‘ta noaqlli» va xatarli qadam sifatida baholadi: unda ikki turli mojaroning chirmashib ketishi muzokara jarayonini murakkablashtirishi mumkin, chunki «Eron Hizbulloh nima qilishini nazorat qila olmaydi, AQSh esa Isroil nima qilishini nazorat qilmaydi. Vashington va Tel-Avivning manfaatlari mos keladi, biroq bir xil emas». Muzokaralardagi taraqqiyotni na AQSh, na Eron to‘liq nazorat qila olmaydigan Isroilning xatti-harakatlariga bog‘lab qo‘yish bilan Tehron Tel-Avivga Eron–Amerika bitimi ustidan amaldagi veto huquqini topshirdi. Har qanday yangi Isroil operatsiyasi — ataylab yoki tasodifan — muzokaralarda kunlab erishilgan yutuqni nolga tenglashtirishi mumkin. Tavakkal yanada ortadi, zero OAM allaqachon neft sektoriga qarshi sanksiyalarni darhol bekor qilishni nazarda tutadi: Tehronda muzokaralar barbod bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun keskin iqtisodiy rag‘bat bor. Xulosa. Shunday qilib, Eron–Amerika muzokaralarini Livandagi vaziyat bilan bog‘lash taktik epizod emas, balki Tehronning kengroq mintaqaviy strategiyasining in’ikosidir; unda yadro dasturi, sanksiyalar rejimi va ittifoqchilar xavfsizligi masalalari yagona muzokara paketining elementlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Eron uchun Livandagi mavqeini saqlab qolish nafaqat mintaqaviy to‘xtatib turish tizimining bir qismi sifatida harbiy-strategik ahamiyatga, balki ichki siyosiy qiymatga ham ega: bu rahbariyatga yadro dasturi bo‘yicha mumkin bo‘lgan murosalarni milliy xavfsizlikning kengroq maqsadlariga erishish natijasi sifatida taqdim etish imkonini beradi. Ayni paytda bunday strategiya muzokara jarayonini sezilarli darajada murakkablashtiradi, chunki uni tomonlarning bevosita nazoratidan tashqarida bo‘lgan omillarga bog‘liq qilib qo‘yadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

JIDU Xalqaro iqtisodiyot kafedrasi shogird-o‘qituvchisi  Zulhayo Nishanova  bilan hammualiflikda O‘tgan yigirma yil ichida mehnat migrantlarining pul O‘tkazmalari Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligida muhim omilga aylandi. Qisqa muddatda ushbu moliyaviy oqimlar qashshoqlikni sezilarli darajada kamaytirib, ichki talabni qo‘llab-quvvatlasa-da, ularga haddan tashqari qaramlik “pul o‘tkazmalari tavqi la’nati” (remittance curse) deb ataluvchi chuqur tarkibiy xavfni yuzaga keltirmoqda. Bu holat tashqi daromadlar o‘sishning ichki manbalarini o‘rnini bosganda va zarur tarkibiy hamda institutsional islohotlarni kechiktirganda yuz beradi. Ishchi kuchini eksport qilishga uzoq muddatli qaramlik sanoatlashtirish va mehnat unumdorligining o‘sishini cheklab, iqtisodiyotning iste’mol modeliga olib keladi. Bundan tashqari, tashqi kapital oqimlari importni rag‘batlantiradigan va ichki ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini zaiflashtiradigan “golland kasalligi” elementlarini keltirib chiqarish xavfi mavjud. Keng ko‘lamli mehnat migratsiyasi, shuningdek, ichki mehnat bozorini faol va malakali kadrlardan mahrum qiladi. Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, pul o‘tkazmalarining yuqori hajmi har doim ham inson kapitalining to‘planishini kafolatlamaydi. Shu bilan birga, pul o‘tkazmalariga deyarli qaram bo‘lmagan Qozog‘iston boshqa bir tarkibiy muammo – “aql qochishi” (ingliz tilida “brain drain”, ya’ni yuqori malakali mutaxassislarning yo‘qotilishi) bilan yuzlashmoqda. Eng muhimi, pul o‘tkazmalari “institutsional tuzoq”ni yaratadi. Aholi daromadlarini qo‘llab-quvvatlaydigan ijtimoiy bufer bo‘lib xizmat qilishi orqali ular hukumatga boshqaruv sifatini oshirish, biznes muhitini himoya qilish va mahalliy ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha jamoatchilik bosimini kamaytiradi. Natijada, pul o‘tkazmalariga kuchli qaram bo‘lgan mamlakatlar (Qirg‘iziston va Tojikiston) ko‘pincha institutlar sifatining depsinishini ko‘rsatadi. Aksincha, O‘zbekiston2017-yildan keyingi islohotlar fonida ijobiy institutsional dinamikani namoyish etmoqda, Qozog‘iston esa migratsiya kapitalidan qat’i nazar kuchli institutsional taraqqiyotni ko‘rsatmoqda. Ushbu institutsional tuzoqning oldini olish uchun davlat siyosati ushbu moliyaviy oqimlarni shunchaki iste’mol vositasidan ichki rivojlanish haydovchilariga aylantirishi kerak. Asosiy chora-tadbirlar qatoriga ishlab chiqarish sarmoyalarini rag‘batlantirish, yuqori qo‘shimcha qiymatga ega tarmoqlarni (sanoat, IT, zamonaviy xizmatlar) rivojlantirish, mahalliy yuqori unumdor ish o‘rinlarini yaratish va qaytib kelgan migrantlarning to‘plagan sarmoyasi va tajribasini ichki tadbirkorlikka jalb qilishni qo‘llab-quvvatlash kiradi. Xulosa shuki, pul o‘tkazmalari ichki islohotlarning o‘rnini bosuvchi vosita emas, balki barqaror iqtisodiy modernizatsiyani moliyalashtirish uchun vaqtinchalik resurs bo‘lib xizmat qilishi kerak. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Gruziya O‘zbekistonning strategik sherigi deb belgilandi. Ikki davlat rahbarlari 2026-yil 3-iyul kuni Tbilisidagi muzokaralar yakunida tegishli deklaratsiyani imzoladilar. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Gruziyaga so‘nggi 23 yildagi ilk davlat tashrifi yangi ulkan tashabbuslar uchun poydevor yaratmoqda. Shu narsa ayonki, so‘nggi bir yil ichida Gruziya Markaziy Osiyo tomon sezilarli burilish qilmoqda va bu mamlakat bir qator rivojlanish yo‘nalishlari, jumladan, savdo va transport logistikasi bo‘yicha uzoq muddatli rejalarni aynan shu mintaqa bilan bog‘lamoqda. Tbilisi va Toshkent o‘zaro tovar ayirboshlash hajmini hozirgi 270 million dollardan 1 milliard dollarga yetkazishni maqsad qilib qo‘ygan. Bu oson vazifa emas va eng avvalo, xususiy biznesning faol ishtirokini talab etadi. Transport bog‘liqligini mustahkamlash o‘zaro savdo o‘sishining muhim omili bo‘lishi kutilmoqda. Toshkentning bu borada aniq takliflari bor. Gap 2025-yil aprel oyida qurilishi boshlangan “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” (XQO‘) temiryo‘l yo‘lagini Kaspiy va Qora dengizlar orqali Janubiy Kavkaz, Turkiya va Yevropaga kengaytirish haqida bormoqda. Shu tariqa, O‘rta yo‘lakni jalb etgan holda “Sharq–G‘arb” o‘qi bo‘ylab yangi multimodal marshrut shakllantiriladi. XQO‘ yo‘lagini O‘rta yo‘lak bilan bog‘lash, shuningdek, o‘tkazish quvvati yiliga 5 million tonnagacha oshirilgan “Boku–Tbilisi–Kars” (BTK) temiryo‘li quvvatlaridan foydalanish orqali ham amalga oshirilishi mumkin. Har ikki holda ham Gruziya o‘zining geografik joylashuvi hamda modernizatsiya qilinayotgan temiryo‘l va port infratuzilmasi tufayli transkontinental logistikaning tugun nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. 2025-yilda O‘rta yo‘lak orqali 1,2 million tonna O‘zbekiston yuki tashildi. Yaqin Sharqdagi beqarorlik va Ukrainadagi urush Markaziy Osiyo eksporti uchun transkaspiy va transkavkaz yo‘nalishlari dolzarbligini yanada oshirishi mumkin. Shu munosabat bilan O‘zbekistonning Yevropaga dengiz darvozasi sanalgan Poti va Batumi portlariga qiziqishi ortib bormoqda. Kun tartibida Gruziyaning Qora dengiz portlari orqali mamlakatimiz yuklarini samarali tashish uchun logistika habini yaratish masalasi turibdi. Bunday rejalar 2019-yilda Toshkent tashabbusi bilan ishga tushirilgan CASCA+ (Markaziy Osiyo–Janubiy Kavkaz–Anatoliya+) transport yo‘lagini rivojlantirish bilan hamohangdir. Qirg‘iziston, Turkmaniston, Ozarbayjon, Gruziya va Turkiya ham ishtirok etayotgan ushbu loyiha benefitsiar mamlakatlar o‘rtasida ham, “Yevropa–Xitoy–Yevropa” yo‘nalishida ham temiryo‘l tashuvlarini faollashtirishga qaratilgan. Uni takomillashtirish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Xususan, joriy yilning iyun oyida Istanbulda tomonlar CASCA+ yo‘lagi samaradorligini oshirish chora-tadbirlarini muhokama qildilar. Uchrashuv yakunida yuk tashish hajmini ko‘paytirish bo‘yicha kelishuv imzolandi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Zulxumor Maxmudova, JIDU tayanch doktoranti XXI asrning ikkinchi o‘n yilligidan boshlab Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik va integratsiya jarayonlari yangi bosqichga ko‘tarildi. Xususan, O‘zbekiston tashqi siyosatida yuz bergan transformatsiyalar mintaqa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy muloqotni faollashtirib, Markaziy Osiyo integratsiyasining yangi modelini shakllantirdi. Shu bilan bir qatorda, Turkiy Davlatlar Tashkiloti (TDT) ham oddiy madaniy-gumanitar platformadan siyosiy, iqtisodiy va geostrategik hamkorlikning muhim institutiga aylanib bormoqda. Mazkur ikki integratsion jarayonning parallel rivojlanishi ilmiy doiralarda muhim savolni yuzaga chiqarmoqda: TDT va Markaziy Osiyo integratsiyasi o‘zaro raqobatlashuvchi loyihalarmi yoki ular turli darajadagi siyosiy integratsiyaning bir-birini to‘ldiruvchi shakllarimi? Ko‘plab tadqiqotchilar Markaziy Osiyo integratsiyasini geografik yaqinlikka asoslangan hududiy integratsiya modeli sifatida baholaydilar. Haqiqatan ham, mintaqa davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik umumiy tarixiy taraqqiyot, xavfsizlik muammolari, ekologik tahdidlar, suv resurslaridan foydalanish va iqtisodiy bog‘liqlik kabi omillarga asoslanadi. 2018-yildan boshlab muntazam ravishda o‘tkazib kelinayotgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari mintaqaviy siyosiy muloqotning asosiy maydoniga aylandi. Ayniqsa, 2024-yilda Ostona shahrida bo‘lib o‘tgan VI Maslahat uchrashuvida “Markaziy Osiyo – 2040” taraqqiyot konsepsiyasining qabul qilinishi mintaqa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy yaqinlashuvning yangi bosqichga ko‘tarilganligini ko‘rsatdi. Ushbu hujjat mintaqaviy hamkorlikning uzoq muddatli strategik yo‘nalishlarini belgilab berdi hamda siyosiy muloqot, iqtisodiy hamkorlik va xavfsizlik masalalarida umumiy yondashuvlarni shakllantirishga qaratildi. Biroq Markaziy Osiyo integratsiyasining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u hali to‘liq institutsionallashmagan. Mintaqada Yevropa Ittifoqi, ASEAN yoki hatto TDTga o‘xshash doimiy kotibiyat, parlament yoki maxsus integratsion organlar mavjud emas. Qarorlar asosan davlat rahbarlari darajasidagi siyosiy muloqot va konsensus asosida qabul qilinadi. Bu holat bir tomondan integratsiyaning moslashuvchanligini ta’minlasa, ikkinchi tomondan uning institutsional barqarorligini cheklab qo‘ymoqda. Shu sababli Markaziy Osiyo integratsiyasini hozirgi bosqichda siyosiy konsolidatsiya va mintaqaviy ishonchni mustahkamlash modeli sifatida tavsiflash mumkin. Turkiy Davlatlar Tashkiloti esa siyosiy integratsiyaning boshqa modelini namoyon etadi. Agar Markaziy Osiyo integratsiyasi geografik yaqinlikka asoslansa, TDT umumiy tarix, til, madaniyat va turkiy o‘zlik omillariga tayanadi. Bu jihatdan TDT hududiy emas, balki transregional integratsiya modelini ifodalaydi. Tashkilot tarkibiga Markaziy Osiyo davlatlaridan tashqari Turkiya va Ozarbayjon ham kirishi uning geografik qamrovini sezilarli darajada kengaytiradi. Shu sababli TDTni faqat mintaqaviy tashkilot sifatida emas, balki turkiy dunyo miqyosidagi siyosiy hamkorlik platformasi sifatida baholash mumkin. Shu o‘rinda muhim savol tug‘iladi: TDTning rivojlanishi Markaziy Osiyo integratsiyasiga tahdid soladimi? Rossiya, Yevropa va AQSh ekspertlik doiralarida TDT hamda Markaziy Osiyo integratsiyasi o‘rtasidagi munosabatlarga nisbatan turli yondashuvlar mavjud. Rossiyalik tadqiqotchilar V.Avatkov, A.Lukin va boshqa ekspertlar TDTning kuchayishini Yevroosiyoda shakllanayotgan yangi mintaqaviy hamkorlik formatlaridan biri sifatida baholaydilar. Ularning fikricha, TDT turkiy davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni institutsional jihatdan mustahkamlayotgan bo‘lsa-da, yaqin istiqbolda Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi yoki MDH kabi tuzilmalarga muqobil geosiyosiy markazga aylanish salohiyatiga ega emas. Shu bilan birga, ayrim rossiyalik ekspertlar TDTning siyosiy va iqtisodiy faollashuvi Markaziy Osiyoda Turkiyaning ta’sirini kuchaytirishi mumkinligini ta’kidlaydilar. G‘arb ekspertlari orasida esa boshqa yondashuv ustunlik qiladi. AQSh va Yevropa tadqiqot markazlari TDTni ko‘proq mintaqaviy hamkorlik va transport bog‘liqligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi platforma sifatida baholaydilar. Ularning fikricha, tashkilotning kuchayishi Markaziy Osiyo davlatlarining xalqaro maydondagi siyosiy subyektligini mustahkamlash kengaytiradi va mintaqaning biror geosiyosiy markazga haddan tashqari qaram bo‘lib qolishining oldini oladi. Ayniqsa, Yevropa ekspertlari TDTni Transkaspiy xalqaro transport yo‘lagi va O‘rta koridorning rivojlanishi bilan bog‘liq holda tahlil qilib, uni Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi yangi geoiqtisodiy bog‘liqlikning muhim elementi sifatida ko‘rmoqdalar. Shu bilan birga, AQShning ayrim strategik markazlari Markaziy Osiyo integratsiyasini mintaqa davlatlarining siyosiy subyektligini mustahkamlovchi omil sifatida baholaydi. Ularning fikricha, Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari mintaqada mustaqil siyosiy kun tartibini shakllantirishga xizmat qilmoqda. TDT esa ushbu jarayonni kengroq turkiy makonda qo‘llab-quvvatlovchi qo‘shimcha platforma vazifasini bajarmoqda. Shuning uchun G‘arb ekspertlarining aksariyati TDT va Markaziy Osiyo integratsiyasini o‘zaro raqobatlashuvchi emas, balki turli darajadagi integratsion mexanizmlar sifatida talqin qiladilar. Mazkur yondashuvlarni qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Rossiya ekspertlari ko‘proq geosiyosiy oqibatlarga e’tibor qaratayotgan bo‘lsalar, Yevropa va AQSh tadqiqotchilari TDT hamda Markaziy Osiyo integratsiyasini transport bog‘liqligi, iqtisodiy diversifikatsiya va mintaqaviy barqarorlik nuqtai nazaridan baholamoqdalar. Biroq har uchala ekspertlik maktabida ham TDT va Markaziy Osiyo integratsiyasi o‘rtasidagi munosabatlarni to‘liq raqobat modeli orqali izohlash tobora qiyinlashib borayotgani e’tirof etilmoqda. Birinchidan, TDTga a’zo Markaziy Osiyo davlatlari bir vaqtning o‘zida mintaqaviy maslahatlashuv formatlarining ham faol ishtirokchilari hisoblanadi. O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston Markaziy Osiyo integratsiyasining ham, TDTning ham asosiy ishtirokchilari sifatida maydonga chiqmoqda. Agar mazkur ikki loyiha o‘zaro raqobatlashayotgan bo‘lsa, davlatlar ulardan birini tanlashga majbur bo‘lar edi. Amalda esa bunday holat kuzatilmayapti. Ikkinchidan, TDT va Markaziy Osiyo integratsiyasi turli siyosiy funksiyalarni bajaradi. Markaziy Osiyo integratsiyasi mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash, qo‘shnichilik munosabatlarini mustahkamlash va umumiy muammolarni hal qilishga qaratilgan. TDT esa ushbu hamkorlikni kengroq geosiyosiy makonga olib chiqadi. Boshqacha aytganda, Markaziy Osiyo integratsiyasi “ichki siyosiy konsolidatsiya” vazifasini bajarsa, TDT “tashqi siyosiy proyeksiya” funksiyasini amalga oshirmoqda. Bu holat O‘zbekiston tashqi siyosatida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Prezident Sh. Mirziyoyev so‘nggi yillarda Markaziy Osiyo hamkorligini O‘zbekiston tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilab kelmoqda. Shu bilan birga, TDT sammitlarida ham faol tashabbuslar ilgari surib, tashkilotning iqtisodiy va siyosiy salohiyatini kengaytirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Bu esa O‘zbekistonning ushbu ikki integratsion platformani bir-biriga qarama-qarshi emas, balki o‘zaro bog‘liq mexanizmlar sifatida ko‘rayotganidan dalolat beradi. Neoliberal institutsionalizm nuqtai nazaridan qaralganda, TDT va Markaziy Osiyo integratsiyasi davlatlar manfaatlarini muvofiqlashtirishning turli darajadagi institutlari hisoblanadi. Markaziy Osiyo formati mintaqa ichidagi ishonch va hamkorlikni shakllantirayotgan bo‘lsa, TDT ushbu hamkorlikni institutsional jihatdan mustahkamlash va xalqaro maydondagi ta’sirini kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Konstruktivistik yondashuv nuqtai nazaridan esa Markaziy Osiyo integratsiyasi hududiy identiklikni mustahkamlayotgan bo‘lsa, TDT turkiy o‘zlik va umumiy tarixiy xotira asosida kengroq siyosiy hamjamiyat shakllantirmoqda. Xulosa qilib aytganda, Turkiy Davlatlar Tashkiloti va Markaziy Osiyo integratsiyasi o‘rtasidagi munosabatlarni “raqobat” tushunchasi orqali izohlash tobora qiyinlashib bormoqda. Zamonaviy siyosiy jarayonlar ushbu ikki integratsion formatning turli vazifalarni bajarishini ko‘rsatmoqda. Markaziy Osiyo integratsiyasi mintaqaviy siyosiy birdamlik va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilayotgan bo‘lsa, TDT ushbu birdamlikni kengroq turkiy makonda siyosiy hamkorlik va xalqaro ta’sir imkoniyatlariga transformatsiya qilmoqda. Shu sababli ularni alternativ loyihalar sifatida emas, balki ko‘p darajali siyosiy integratsiyaning o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi elementlari sifatida baholash ilmiy jihatdan asosliroq hisoblanadi. Aynan shunday yondashuv O‘zbekistonning milliy manfaatlari, ko‘p vektorli tashqi siyosati va mintaqaviy diplomatiyasining mazmunini to‘liq aks ettiradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi Germaniya Federativ Respublikasi Prezidenti Frank-Valter Shtaynmayer 2026-yil 17–18-iyun kunlari Osiyo bo‘ylab safari doirasida O‘zbekistonga rasmiy tashrif bilan keldi. Tashrif O‘zbekiston va Germaniya o‘rtasidagi munosabatlar rivojida muhim bosqich bo‘lib, mamlakatda amalga oshirilayotgan pragmatik iqtisodiy islohotlar hamda Germaniyaning ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish, mehnat hamkorligini kengaytirish va “yashil” transformatsiya loyihalarini rivojlantirishga bo‘lgan qiziqishi fonida amalga oshirildi. Germaniya 1992-yilda diplomatik aloqalar o‘rnatilganidan buyon O‘zbekistonning eng ishonchli Yevropa hamkorlaridan biri bo‘lib kelmoqda. So‘nggi yillarda ikki tomonlama savdo hajmi qariyb 1,2–1,4 milliard yevroga yetdi. Bunda Germaniyadan mashina va uskunalar, transport vositalari hamda farmatsevtika mahsulotlari eksporti asosiy o‘rinni egallaydi. Bugungi kunda O‘zbekistonda nemis kapitali ishtirokidagi 225 dan ortiq korxona faoliyat yuritayotgani iqtisodiy hamkorlikning tobora chuqurlashib borayotganini ma’lum qiladi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning Germaniyaga tashriflari va Federal kansler Olaf Sholsning 2024-yilda O‘zbekistonga qilgan tashrifi kabi oliy darajadagi muloqotlar bugungi hamkorlik bosqichi uchun mustahkam zamin yaratdi. Tashrif O‘zbekistonning xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va xalqaro iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan eng yirik maydonlaridan biri bo‘lgan Toshkent xalqaro investitsiya forumi (TIIF) doirasida bo‘lib o‘tdi. Shu nuqtai nazardan, Prezidentlar Shavkat Mirziyoyev va Frank-Valter Shtaynmayer o‘rtasidagi muzokaralarda savdo, investitsiyalar, ta’lim, mehnat migratsiyasi hamda barqaror rivojlanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Muzokaralar yakunida ikki tomonlama hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab beruvchi Qo‘shma bayonot qabul qilindi. Tashrifning eng muhim amaliy natijalaridan biri qator qo‘shma iqtisodiy loyihalarning ishga tushirilishi bo‘ldi. Xususan, Toshkentda “Volkswagen” avtomobillarini yirik uzelli yig‘ish korxonasini tashkil etish, Andijon viloyatida logistika markazini barpo etish hamda maishiy yuvish vositalari ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha kelishuvlarga erishildi. Ushbu tashabbuslar siyosiy muloqotdan amaliy sanoat hamkorligi va texnologiyalar transferiga o‘tilayotganini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, inson kapitalini rivojlantirish va kasbiy ta’lim masalalari ham kun tartibidan muhim o‘rin oldi. Tomonlar temiryo‘l sohasi mutaxassislarini tayyorlash bo‘yicha hamkorlikni kengaytirishga kelishib oldilar. Bu yo‘nalish O‘zbekiston transport infratuzilmasini modernizatsiya qilish va mintaqaviy bog‘liqlikni kuchaytirish sharoitida tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, zamonaviy imtihon va sertifikatlashtirish markazlarini tashkil etish rejalari e’lon qilindi. Mazkur tashabbuslar mutaxassislar malakasini oshirish, ularning ichki va tashqi mehnat bozorlarida raqobatbardoshligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Bu esa O‘zbekiston–Germaniya munosabatlarida ta’lim, malaka oshirish va mehnat mobilligining ahamiyati ortib borayotganini ko‘rsatadi. Muzokaralar davomida O‘zbekistonning barqaror rivojlanish maqsadlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan moliyaviy kelishuvlarga ham erishildi. Germaniya institutlari barqaror shahar rivoji, ekologik boshqaruv va infratuzilmani modernizatsiya qilish loyihalari uchun grantlar hamda imtiyozli moliyalashtirish mexanizmlarini taqdim etishga tayyorligini bildirdi. Bu tashabbuslar O‘zbekistonning “Strategiya–2030” maqsadlari hamda Germaniyaning hamkor davlatlarda ekologik barqaror rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash siyosati bilan uyg‘unlashadi. Iqtisodiy hamkorlik bilan bir qatorda, tashrif madaniy-gumanitar aloqalarning ahamiyatini ham namoyon etdi. Tashrif dasturi doirasida Prezident Shtaynmayer Islom sivilizatsiyasi markazi hamda Germaniya ishtirokidagi korxonalar faoliyati bilan tanishdi. Bu esa ikki davlat o‘rtasidagi hamkorlikning ko‘p qirrali xususiyat kasb etayotganini ko‘rsatdi. Tashrifning asosiy ahamiyati uning amaliy natijalarga yo‘naltirilganidadir. Avtomobilsozlik, logistika, kasbiy ta’lim va barqaror rivojlanish sohalarida erishilgan kelishuvlar iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishning aniq mexanizmlarini yaratmoqda. Shu bilan birga, mehnat mobilligi va kadrlar tayyorlashga oid tashabbuslar Germaniyaning malakali ishchi kuchiga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga xizmat qilsa, O‘zbekiston uchun inson kapitalini rivojlantirish va yangi mehnat imkoniyatlarini yaratishga yordam beradi. Frank-Valter Shtaynmayerning O‘zbekistonga tashrifi Germaniyaning Markaziy Osiyoga bo‘lgan qiziqishi ortib borayotganini, shuningdek, O‘zbekistonning Yevropa uchun muhim hamkor sifatidagi mavqei mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi. Erishilgan kelishuvlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi ikki tomonlama munosabatlarni sifat jihatidan yangi, strategik bosqichga olib chiqishi mumkin. Eng muhimi, ushbu tashrif O‘zbekistonning Germaniyaning Markaziy Osiyodagi asosiy hamkorlaridan biriga aylanib borayotganini tasdiqlaydi hamda Yevropaning mintaqadagi ishtirokini kengaytirish uchun qulay sharoit yaratadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

АQSh bilan migratsiya sohasidagi yangi muloqotlar O‘zbekiston tashqi mehnat siyosatida sifat jihatidan yangi bosqich boshlanayotganini kO‘rsatadi. Eʼtiborli jihati shundaki, mazkur hamkorliklar faqat mehnat eksportini oshirishga emas, balki inson kapitalini xalqaro standartlar asosida tayyorlashga qaratilmoqda. Nyu-Yorkdagi International Migration Review Forum (IMRF) doirasida O‘tgan uchrashuvlar O‘zbekistonning global migratsiya kun tartibida tobora faol ishtirokchiga aylanayotganini namoyon qildi. Аyniqsa, migratsiyani “iqtisodiy zarurat” emas, “inson kapitaliga investitsiya” sifatida talqin qilinishi zamonaviy migratsiya siyosatining muhim kontseptual O‘zgarishidir. Bu yondashuv mehnat migratsiyasini faqat valyuta tushumi yoki ishsizlikni yumshatish vositasi sifatida emas, balki milliy kadrlar salohiyatini xalqaro mehnat bozori talablariga integratsiya qilish mexanizmi sifatida kO‘rishni anglatadi.  АQShning tibbiyot, transport va agrosanoat sohalari bilan O‘rnatilayotgan institutsional hamkorliklar bir necha strategik vazifani hal qiladi. Birinchidan, migrantlarning kasbiy va til kompetentsiyalarini oshirish orqali raqobatbardosh kadrlar tayyorlanadi. Ikkinchidan, noqonuniy migratsiya xavflari qisqaradi, chunki rasmiy va maqsadli rekruting kanallari kengayadi. Uchinchidan, O‘zbekistonlik mehnat migrantlarining huquqiy himoyasi masalasi ikki tomonlama muloqotning markaziga chiqmoqda. Shu bilan birga, mazkur jarayon O‘zbekiston tashqi siyosatida “mehnat diplomatiyasi” tushunchasining shakllanayotganini ham anglatadi. Bugun migratsiya masalasi faqat ijtimoiy yoki iqtisodiy emas, balki geosiyosiy va demografik omilga ham aylanib bormoqda. АQSh kabi yuqori malakali mehnat bozoriga chiqish imkoniyatlari O‘zbekiston uchun inson resurslarini global qiymat zanjiriga integratsiya qilish imkonini beradi. 18–19 may kunlari Toshkent shahri xalqaro migratsiya masalalari bO‘yicha muhim muloqot maydoniga aylandi. “Toshkent xalqaro migratsiya forumi – 2026” doirasida dunyoning qariyb 50 ta davlatidan kelgan 600 dan ortiq ekspert, rasmiy va xalqaro tashkilotlar vakillari bir maydonda jam bO‘ldi. Toshkentda Xalqaro migratsiya forumini O‘tkazish tashabbusi esa mamlakatning Markaziy Osiyoda migratsiya siyosatini shakllantiruvchi mintaqaviy platformaga aylanish niyatini kO‘rsatadi. Migratsiya agentligi direktori Behzod Musaev forumidagi nutqida: “migratsiya masalasi bugun faqat mehnat bozori yoki iqtisodiy jarayon emas, balki inson qadri, ishonch va umumiy masʼuliyat masalasiga aylangan”-, deya taʼkidladi. Bugungi global sharoitda davlatlar faqat chegaralar bilan emas, balki ishonch, hamkorlik va inson qadriga munosabat bilan ham baholanadi. O‘zbekiston esa aynan shu tamoyil asosida yangi migratsiya siyosatini shakllantirishga harakat qilmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.