Muallif: Doston Tuxliyev, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   2026-yil aprel oyi boshida AQShning ichki kun tartibi yana migratsiya masalasi atrofida markazlashdi. Ushbu masala D. Tramp ma’muriyati davrida odatiy davlat siyosati yo‘nalishidan ichki siyosiy safarbarlik va muxolifat kayfiyatidagi yurisdiksiyalarga (hududlarga) ma’muriy bosim o‘tkazishning asosiy vositalaridan biriga aylanib ulgurdi. Yangi munozaralar to‘lqiniga AQSh Ichki xavfsizlik vazirligining bayonoti sabab bo‘ldi. Unga ko‘ra, agar mahalliy hokimiyat organlari federal migratsiya tuzilmalari bilan to‘laqonli hamkorlik qilishni rad etishda davom etsa, “boshpana-shaharlar” deb ataluvchi hududlarda joylashgan qator aeroportlarda xalqaro yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish to‘xtatilishi mumkin. Gap faqatgina sohaga oid immigratsiya doirasidan chiqib ketadigan, balki savdo, turizm, investitsiya iqlimi hamda Vashington va mahalliy hokimiyatlar o‘rtasidagi munosabatlar arxitekturasining o‘ziga daxldor bo‘lgan chora haqida bormoqda. Ta’kidlash joizki, 2026-yil mart oyida AQSh Ichki xavfsizlik vaziri etib tayinlangan Markveyn Mallin bunga qadar Oklaxoma shtatidan senator va AQSh Kongressining Vakillar palatasi a’zosi bo‘lib ishlagan. U D. Tramp ma’muriyatining qat’iy migratsiya siyosatini izchil qo‘llab-quvvatlovchilardan biri hisoblanadi hamda chegara va ichki xavfsizlik masalalarida federal nazoratni kuchaytirish tarafdori sifatida tanilgan. Eslatib o‘tamiz, AQShda “boshpana-shaharlar” (sanctuary cities) atamasi mahalliy hokimiyatlari migrantlar haqidagi ma’lumotlarni federal tuzilmalarga uzatishni u yoki bu darajada cheklaydigan, faqatgina immigratsiya xizmatlarining so‘roviga asosan, sud qarorisiz ushlab turilgan shaxslarni hibsda saqlashni rad etadigan yoki umuman olganda federal migratsiya qonunchiligini ijro etishda mahalliy politsiya ishtirokini minimallashtiradigan shahar va okruglarga nisbatan qo‘llaniladi. Aslida, AQSh ma’muriyati “boshpana-shaharlar” bilan qarama-qarshilikni siyosiy-huquqiy tekislikdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri infratuzilmaviy bosim sohasiga o‘tkazishga tayyorligini namoyish etmoqda. Agar ilgari asosiy ta’sir dastaklari sifatida sud da’volari, grantlarni cheklash tahdidlari va ochiq siyosiy tanqidlar ishlagan bo‘lsa, hozirda xalqaro aeroportlardan majburlash vositasi sifatida foydalanish ehtimoli muhokama qilinmoqda. Bunday yurisdiksiyalar ro‘yxatiga mamlakatning Los-Anjeles, Nyu-York, Chikago va San-Fransisko kabi eng yirik urbanizatsiyalashgan markazlari kirishini hisobga olsak, ushbu qadam nafaqat xalqaro qatnovlarni murakkablashtirishi, balki an’anaviy ravishda Amerika iqtisodiyotining tayanch tugunlari rolini o‘ynaydigan shaharlarning ishbilarmonlik faolligiga ham zarba berishi mumkin. Hozirgi eskalatsiyaning tug‘ilish huquqiga ko‘ra fuqarolik berish borasida davom etayotgan bahslar bilan parallel ravishda kechayotgani yuz berayotgan voqealarga alohida ahamiyat bag‘ishlaydi. Aprel oyi boshida AQSh Oliy sudi D. Tramp ma’muriyatining qonuniy doimiy maqomga ega bo‘lmagan ota-onalardan Amerika hududida tug‘ilgan bolalarga avtomatik ravishda fuqarolik berishni cheklashga qaratilgan urinishi bilan bog‘liq ishdagi dalillarni ko‘rib chiqdi. Tinglovlar davomidayoq ko‘plab sudyalar Oq uyning pozitsiyasiga shubha bilan qarashlarini namoyish etdilar, bu esa amaldagi ma’muriyatning qat’iy migratsiya siyosatiga nisbatan jiddiy institutsional qarshilikning kamdan-kam uchraydigan namunasi bo‘ldi. Shunday qilib, AQShdagi migratsiya kun tartibi tobora ijro etuvchi hokimiyat, sud tizimi, shtatlar va munitsipalitetlarning bir vaqtdagi to‘qnashuv maydoniga aylanib bormoqda. Boshqacha aytganda, AQShda migratsiya siyosati atrofidagi hozirgi bahslar bir vaqtning o‘zida bir-biriga bog‘liq uchta yo‘nalish bo‘yicha rivojlanmoqda. Bir tomondan, Oq uy migratsiya ustidan nazorat qilish masalalarida federal markazning vakolatlarini imkon qadar kengaytirishga va mahalliy hokimiyatlarni qat’iy ma’muriy bo‘ysunish mantig‘ida harakat qilishga majburlashga intilmoqda. Ikkinchi tomondan, sud tizimi bunday qadamlar AQSh Konstitutsiyasiga qay darajada mos kelishini va ular prezident vakolatlari doirasidan chiqib ketmayotganligini aniqlashga harakat qilmoqda. Uchinchi tomondan, federal migratsiya tuzilmalari bilan hamkorlikni cheklovchi “boshpana-shaharlar” Vashingtonning mahalliy siyosatni o‘ziga bo‘ysundirish urinishlariga qarshilik ko‘rsatmoqda. Natijada AQShdagi migratsiya masalasi faqatgina chegaralar va noqonuniy migratsiya haqidagi bahs emas, balki federal hokimiyat, sudlar va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘rtasidagi vakolatlar mutanosibligi to‘g‘risidagi yanada kengroq ziddiyatga aylanmoqda. Shu fonda shuni hisobga olish kerakki, “boshpana-shaharlar” atrofidagi ziddiyat nafaqat huquqiy, balki chuqur siyosiy-mafkuraviy xususiyatga ham ega. Respublikachilar ma’muriyati uchun bunday shaharlar federal siyosatga qarshilik ko‘rsatish ramzi, boshqaruvning liberal modeli ifodasi va mahalliy elitalar Vashington suverenitet va milliy xavfsizlik sohasiga taalluqli deb biladigan masalalarda markaziy hokimiyat vakolatlarini qanday qilib cheklashga intilayotganining yorqin misolidir. Aynan shuning uchun ham migratsiya mavzusi Oq uyning ijro etuvchi hokimiyat vertikalini mustahkamlash hamda markazning hatto jiddiy siyosiy va iqtisodiy resurslarga ega bo‘lgan hududlarda ham yagona federal standartlarni o‘rnatish qobiliyatini namoyish etish bo‘yicha kengroq strategiyasiga uzviy ravishda birikib ketmoqda. E’tiborlisi shundaki, bunday yondashuv Amerika federalizmining mohiyatini o‘zgartiradi. Agar ilgari markaz va mahalliy hokimiyatlar o‘rtasida migratsiya masalalari bo‘yicha bahslar ko‘pincha uzoq muddatli yuridik xususiyatga ega bo‘lib, vakolatlar bellashuvi doirasida kechgan bo‘lsa, hozirda ijro etuvchi hokimiyat norozi bo‘lganlarga nisbatan moddiy yo‘qotishlar yaratishga tayyorligini tobora ochiq namoyish etmoqda. Bu ma’noda migratsiya siyosati nafaqat chegaralarni nazorat qilish va chet elliklar maqomi masalasi bo‘lib qolmay, balki siyosiy raqiblarga ma’muriy bosim o‘tkazish vositasiga aylanib bormoqda. Bunday siyosiy kurs migratsiya atrofidagi kurash tobora transport va ma’muriy infratuzilmaning ayrim elementlari falaj holatga kelishi bilan birga kechishi xavfini obyektiv ravishda oshiradi. Oq uyning qat’iyligi ko‘p jihatdan ichki siyosiy hisob-kitoblar mantig‘i bilan tushuntirilishi ham muhim ahamiyatga ega. Migratsiya mavzusi D. Trampning elektoral bazasi uchun eng kuchli safarbar qiluvchi masalalardan biri bo‘lib qolmoqda, shuning uchun har qanday qat’iylashtirish chorasi ma’muriyatning “tartibni o‘rnatish” bo‘yicha o‘z va’dalarini bajarayotganining yaqqol tasdig‘i sifatida ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga, eng yirik shaharlar va transport tugunlariga haddan tashqari bosim o‘tkazish AQShning o‘zi uchun ham aniq xavf-xatarlarni keltirib chiqaradi, chunki bu xalqaro aloqalar, turistik oqimlar va Amerika megapolislarining ishbilarmonlik nufuziga zarba beradi. Natijada Oq uy qisqa muddatli siyosiy dividendlar oladi, biroq ayni paytda ichki institutsional beqarorlikning o‘sishi uchun zamin yaratadi. Kengroq ma’noda, yuz berayotgan voqealar hozirgi Amerika migratsiya siyosati borib-borib bevosita noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashning o‘zi bilan cheklanib qolmayotganidan dalolat beradi. Gap migratsiya masalasi orqali mahalliy hokimiyatlar muxtoriyatini zaiflashtirish hisobiga federal markaz pozitsiyalarini kuchaytirib, AQSh siyosiy tizimining o‘zida kuchlar muvozanatini qayta shakllantirishga bo‘lgan urinish haqida bormoqda. Agar bu yo‘nalish saqlanib qolsa, Qo‘shma Shtatlar Oq uy, sudlar va mamlakatning eng yirik shaharlari o‘rtasidagi ziddiyatning yanada chuqurlashish xavfiga duch keladi, migratsiya kun tartibi esa uzil-kesil ichki siyosiy inqirozning asosiy triggerlaridan (qo‘zg‘atuvchilaridan) biriga aylanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Zulxayo Nishanova, JIDU Xalqaro iqtisodiyot kafedrasi shogird-o‘qituvchisi Yaqin Sharq mintaqasida harbiy-siyosiy vaziyatning keskinlashuvi, jumladan Eron atrofidagimojaro va Ormuz bo‘g‘ozi orqali kema qatnovining vaqtincha cheklanishi global energiyaresurslari hamda oziq-ovqat bozorlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ormuz bo‘g‘ozi jahon energetika logistikasining muhim yo‘nalishi bo‘lib, u orqali jahon neft ta’minotining qariyb 20 foizi va suyultirilgan tabiiy gazning 30 foizdan ortig‘i o‘tadi. 2026 yil fevral oxiri — mart oylarida tranzit cheklanishi sharoitida jahon neft bozorida keskin narx sakrashi kuzatildi: Brent markali neft narxi qisqa muddatda 60–64 foizga oshib, bir barreli uchun 110 AQSh dollaridan yuqori darajaga yetdi. Narxlarning o‘sishi yuqori volatillik hamda energiya resurslari qiymatida “harbiy premium” shakllanishi bilan birga kechdi. 2026 yil 8 aprel holatiga ko‘ra vaziyat qisman barqarorlashgani kuzatilmoqda. AQSh va Eron Pokiston vositachiligida Ormuz bo‘g‘ozi orqali xavfsiz kema qatnovini ta’minlash sharti bilan ikki haftalik sulhga erishdi, ushbu kelishuvga Isroil ham qo‘shildi. O‘zbekiston Respublikasi mazkur qarorni rasmiy ravishda qo‘llab-quvvatlab, uni keskinlikni kamaytirish va siyosiy-diplomatik yechimga o‘tish yo‘lidagi muhim qadam sifatida baholadi. Jahon bozorlarining ushbu kelishuvga reaksiyasi tezkor bo‘ldi: Brent neftining narxi bir barreli uchun taxminan 94 AQSh dollarigacha pasaydi, Yevropada tabiiy gaz narxi esa 18,5 foizga qisqarib, ming kub metr uchun 518 dollarni tashkil etdi. Bu geosiyosiy premiumning kamayganini va narxlarning tashqi siyosiy omillarga yuqori sezgirligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, qimmatbaho metallar narxining o‘sishi investorlar tomonidan noaniqlik darajasi yuqori darajada saqlanayotganini anglatadi. Keskinlashuv davrida energiya resurslari narxining oshishi jahon iqtisodiyotiga multiplikativ ta’sir ko‘rsatdi, avvalo transport, logistika va ishlab chiqarish xarajatlarining ortishi orqali, bu holat global oziq-ovqat narxlari dinamikasida aks etdi. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yil mart oyida jahon oziq-ovqat narxlari indeksi o‘tgan oyga nisbatan 2,4 foizga oshdi. Eng katta o‘sish quyidagi tovar guruhlarida qayd etildi: o‘simlik yog‘lari 5,1 foizga, shakar 7,2 foizga, bug‘doy 4,3 foizga qimmatlashdi. Qo‘shimcha bosim o‘g‘itlar bozorida ham kuzatilmoqda: karbamid narxi bir tonna uchun 700 AQSh dollaridan oshib, yil boshidan buyon qariyb 70 foizga ko‘tarildi. Mineral o‘g‘itlar global narx indeksi bir oyda 38 punktga oshib, 183 darajaga yetdi (2010 yil = 100). O‘g‘itlarning muhim qismi Fors ko‘rfazi mintaqasi orqali yetkazib berilishini inobatga olsak, logistika cheklovlari qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish tannarxining oshishiga va oziq-ovqat narxlarining kechiktirilgan o‘sish xavfiga olib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti ham ma’lum darajada ushbu tashqi shoklar ta’siriga uchramoqda. Rasmiy statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yil mart oyida yillik inflyatsiya 7,1 foizni tashkil etdi, bunda asosiy hissa oziq-ovqat sektoriga to‘g‘ri keladi (iste’mol narxlari indeksi o‘sishining 76,2 foizi). Oziq-ovqat mahsulotlari narxining oylik o‘sishi 1,2 foizni tashkil etib, nooziq-ovqat tovarlari (0,3 foiz) va xizmatlar (0,2 foiz) dinamikasidan sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Xususan, go‘sht (yillik hisobda 15 foizgacha), tuxum (17 foiz), shuningdek shakar va baliq narxlarida o‘sish kuzatilmoqda. Oziq-ovqat inflyatsiyasi darajasi yillik hisobda taxminan 5,6 foizni tashkil etib, tashqi omillar bosimi saqlanib qolayotganini aks ettiradi. Tashqi shoklar yoqilg‘i kanali orqali ichki iqtisodiyotga uzatiladi. Neft va neft mahsulotlari narxining oshishi transport va ishlab chiqarish xarajatlarining ortishiga olib kelib, tovarlar va xizmatlar narxining zanjirsimon qimmatlashuvini yuzaga keltiradi. Bundan tashqari, o‘g‘itlar narxining o‘sishi keyingi ishlab chiqarish sikllarida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari tannarxiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, joriy vaziyat qarama-qarshi tendensiyalar bilan tavsiflanadi. Bir tomondan, erishilgan sulh va muzokaralar jarayonining boshlanishi energiya resurslari narxlarining qisqa muddatli barqarorlashuvi va inflyatsion bosimning pasayishi uchun sharoit yaratmoqda. Agar sulh saqlanib qolsa va barqaror siyosiy-diplomatik muloqotga o‘tilsa, neft va gaz narxlarining yanada pasayishi hamda logistika zanjirlarining asta-sekin normallashuvi mumkin. Ushbu ssenariyda 2026 yil yakunlariga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasida inflyatsiya darajasi 7–7,5 foiz atrofida shakllanishi kutiladi. Boshqa tomondan, sulhning vaqtinchalik xususiyati (ikki haftalik muddat) qayta keskinlashuv xavfini yuqori darajada saqlab qoladi. Agar kelishuv buzilsa va mojaro qayta boshlansa, neft narxining yana 110–130 AQSh dollari oralig‘igacha ko‘tarilishi, o‘g‘itlar narxining yanada oshishi va inflyatsion bosimning kuchayishi ehtimoli mavjud bo‘lib, bu inflyatsiyaning 8 foiz va undan yuqori darajaga tezlashishiga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, Yaqin Sharqdagi vaziyatning keskinlashuvi jahon bozorlariga va O‘zbekiston iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi, biroq hozirgi deeskalatsiya belgilari makroiqtisodiy barqarorlikni tiklash uchun imkoniyatlar oynasini yaratmoqda. Bunday sharoitda tashqi shoklarga nisbatan zaiflikni kamaytirishga qaratilgan muvozanatli iqtisodiy siyosat yuritish muhim ahamiyat kasb etadi. Salbiy ta’sirlarni minimallashtirish va yuzaga kelayotgan imkoniyatlardan foydalanish maqsadida quyidagilar maqsadga muvofiq: qisqa muddatda — yoqilg‘i va ijtimoiy ahamiyatga ega oziq-ovqat mahsulotlari narxlarini monitoring qilishni kuchaytirish, zarur hollarda manzilli tartibga solish choralarini qo‘llashga tayyor turish, shuningdek davlat zaxiralari va tovar intervensiyalari mexanizmlaridan foydalanish; o‘rta muddatda — energiya resurslari va mineral o‘g‘itlar ta’minoti manbalarini diversifikatsiya qilishni faollashtirish, muqobil logistika yo‘nalishlarini rivojlantirish, qishloq xo‘jaligini qo‘llab-quvvatlash choralarini kengaytirish, jumladan yoqilg‘i va o‘g‘it xarajatlarini subsidiyalash; strategik istiqbolda — muqobil energetikani rivojlantirishni jadallashtirish, iqtisodiyotning energiya samaradorligini oshirish, import resurslarga qaramlikni kamaytirish, shuningdek oziq-ovqat ishlab chiqarish va uni qayta ishlash hajmini oshirish. Bundan tashqari, jahon narxlarining nisbatan barqarorlashuvidan foydalanib, energiya resurslari va oziq-ovqat bo‘yicha strategik zaxiralarni nisbatan qulay narxlarda shakllantirish tavsiya etiladi, bu esa kelgusidagi tashqi shoklarga nisbatan iqtisodiyot barqarorligini oshiradi. Umuman olganda, mavjud xavf-xatarlarga qaramay, joriy vaziyat narxlar dinamikasini barqarorlashtirish va O‘zbekiston Respublikasining makroiqtisodiy barqarorligini mustahkamlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratmoqda, bunda davlat siyosatining kompleks va proaktiv choralarini o‘z vaqtida amalga oshirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

“Tolibon” hukumati Markaziy Osiyo davlatlari bilan ko‘p tomonlama siyosiy maslahatlashuvlar mexanizmini ishga tushirdi. Kobul savdo, tranzit va transport aloqalari sohasida amaliy hamkorlikni kengaytirish uchun yangi muloqot maydonidan foydalanishni hamda bu jarayonda o‘zaro harakatlarni muvofiqlashtirishga erishishni maqsad qilgan. Bu O‘zbekiston tashabbusi bilan 2025-yilda tuzilgan Afg‘oniston bo‘yicha Markaziy Osiyo davlatlari maxsus vakillarining Mintaqaviy aloqa guruhining joriy kun tartibi bilan hamohangdir. 2026-yil 16-fevralda Ostona (Qozog‘iston) shahrida bo‘lib o‘tgan ushbu formatdagi navbatdan tashqari yig‘ilishda ishtirokchilar afg‘on masalasiga nisbatan muvofiqlashtirilgan va mustaqil yondashuv zarurligini ta’kidladilar. Aftidan, uning negizida Afg‘onistonni tahdidlar manbai o‘rniga imkoniyatlar mamlakati sifatida qabul qilish haqidagi, mintaqaning deyarli barcha davlatlari tomonidan qabul qilingan va qo‘llab-quvvatlangan narrativ yotibdi. “Tolibon” ham ayni shu yo‘ldan borishga va Markaziy Osiyodagi hamkorlari bilan o‘zaro strategik manfaat kasb etuvchi masalalar yuzasidan jamoaviy muloqot olib borishga tayyor. Kobulda olti tomonlama uchrashuvning o‘tkazilgani buning yaqqol tasdig‘i bo‘ldi. Afg‘oniston tomoni o‘z iqtisodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishga e’tibor qaratib, mintaqaviy integratsiyaning pragmatik modelini yoqlamoqda. Savdo nomutanosibligini bartaraf etgan holda Markaziy Osiyo respublikalari bilan tovar ayirboshlash hajmini 10 milliard dollarga yetkazish maqsad qilib qo‘yilgan. Zero, 2,7 milliard dollarlik joriy savdo hajmida Afg‘oniston eksportining ulushi, 2025-yilda qariyb ikki baravar o‘sganiga qaramay, hatto 10 foizga ham yetmaydi. Tranzit hamkorligi Afg‘oniston va Markaziy Osiyo iqtisodiy integratsiyasining muhim tarkibiy qismi sanaladi. Kobul mamlakatni transkontinental logistikaning muhim tuguniga aylantirishi lozim bo‘lgan transport kommunikatsiyalari sohasidagi infratuzilma loyihalarini tezroq amalga oshirishdan juda manfaatdor. O‘zbekiston “Kobul yo‘lagi” va “Surxon–Puli-Xumri” elektr uzatish tarmog‘ini qurish tashabbusiga boshchilik qilmoqda, Qozog‘iston “To‘rg‘undi–Hirot” temiryo‘l liniyasini qurib, uni kelajakda Afg‘onistonning g‘arbiy viloyatlari orqali Pokistongacha uzaytirish niyatida, Turkmaniston Janubiy Osiyo yo‘nalishida TAPI gaz quvurini yotqizish jarayonini faollashtirdi. Shuningdek, Turkmaniston, Qirg‘iziston va Tojikistondan elektr energiyasini eksport qilishga qaratilgan TAP va CASA-1000 loyihalari ham ustuvorligicha qolmoqda. Bunday faollik Afg‘oniston taraqqiyotiga uzoq muddatli sarmoya kiritishga intilishni namoyon etadi, biroq ayni paytda manfaatdor tomonlardan Kobul bilan savdo-tranzit hamkorligi masalalari bo‘yicha ham, kelajakdagi infratuzilma xavfsizligini ta’minlash borasida ham muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab qiladi. Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Amir Xon Muttaqiyning maslahat muloqoti chog‘ida hamkasblari oldida ilgari surgan bir qator takliflari aynan shu jihatga daxldor edi. Rasmiy bayonotlarga qaraganda, “Tolibon” nafaqat Afg‘oniston orqali xalqaro yuk tashish va energetika yo‘laklarini shakllantirishdan, balki ularning bir-birini to‘ldiruvchi samarasiga erishishdan ham manfaatdordir. Shu nuqtayi nazardan, Afg‘oniston tomoni qo‘shma iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishda yagona yondashuvning dolzarbligini ta’kidladi va bu, shubhasiz, Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan ijobiy kutib olinadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Mualliflar: Roksana Izzatova, Dilorom G‘ulomjonova, Mushtariybonu Nazarova, JIDU talabalari, IXTI amaliyotchilari 2017-yilda Emmanuel Macron va Angela Merkel tashabussi bilan tashkil qilingan Future Combat Air System (FCAS) hozir parchalanish yoqasiga kelib qoldi. Germaniya va Fransiya o‘rtasida yangi avlod qiruvchi samolyotlarini ishlab chiqish bo‘yicha kuchayib borayotgan ziddiyat faqat sanoatga oid kelishmovchilik emas, balki Yevropaning xavfsizlik sohasida strategik mustaqillikka erishish ambitsiyasining zaif ekanligini ham ko‘rsatadi. FCAS dasturi va Yevropaning mudofaa integratsiyasi, kuchayib borayotgan siyosiy, sanoat va strategik xavflar tufayli tahdid ostida qolmoqda. Ukrainadagi mojaro va transatlantik makondagi o‘zgarishlar Yevropaning o‘z xavfsizlik masalalarida ko‘proq mas’uliyatni zimmasiga olishi kerakligi haqidagi talablarni kuchaytirdi. Bir necha 10 yillar davomida Yevropa xavfsizligi asosan NATO va shu orqali AQSHga bog‘liq bo‘lib kelgan. Biroq Fransiya strategik noaniqlik va AQShning uzoq muddatli majburiyatlariga oid xavotirlar sabab “strategik avtonomiya” konsepsiyasini yana kun tartibiga olib chiqdi. Germaniya esa o‘zining an’anaviy atlantik yondashuviga qaramay, ayniqsa 2022-yildagi Zeitenwendedan so‘ng bu qarashni tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Ammo strategik avtonomiyaga ehtiyoj borligi bo‘yicha umumiy kelishuv mavjud bo‘lsa-da, hamkorlikdagi sa’y-harakatlar oson kechmayapti. FCAS loyihasi Yevropaning kelajakdagi havo kuchlari salohiyatining asosi bo‘lishi kerak edi, u ilg‘or qiruvchi samolyotlar, dronlar va raqamli jangovar tizimlarni birlashtirishni nazarda tutgan. Biroq kelishmovchilik markazida harbiy talablar o‘rtasidagi tub nomuvofiqlik yotadi. Fransiya bir tomondan o‘z mudofaa sanoatidagi strategik mustaqilligini va eksport erkinligini saqlab qolmoqchi. Germaniya esa boshqa tomondan umumiy boshqaruv va parlament nazoratiga urg‘u beradi. Fransiyaga yadro qurollarini tashiy oladigan va aviatashuvchilardan uchib chiqadigan samolyot kerak, Germaniyada esa bunday ehtiyoj yo‘q. Bu farqli operatsion talablar, hayratlanarlisi, loyiha boshida umuman muvofiqlashtirilmagan. The Guardian nashriga intervyu bergan sobiq yuqori lavozimli fransuz amaldoriga ko‘ra, loyiha “juda yuqori siyosiy darajada” ishlab chiqilgan bo‘lib, ikki davlat haqiqatan ham bir xil samolyotga ehtiyoj sezadimi-yo‘qmi, degan savol yetarlicha muhokama qilinmagan. Sanoat omili muammoni yanada murakkablashtirdi. Dassault Aviation o‘z intellektual mulkini Airbus bilan bo‘lish majburiyatini sezmayapti, Berlin esa tobora Fransiyaning bu xatti-harakatlarini Parij nazorat qiladigan platforma uchun Germaniyadan moliyalashtirishni jalb qilishga urinish sifatida baholamoqda. Germaniyaning sabri tugab bormoqda. Nemis deputatlaridan biri FCASni “strategik zarurat emas, balki Dassault uchun sanoat sovrini” deb ta’riflagan. Hozirgi vaziyatni ayniqsa muhim qilayotgan omil — bu asosiy kuch muvozanatining o‘zgarishidir. FCAS boshlangan paytda Germaniyaning mudofaa xarajatlari nisbatan past edi. Hozir esa Berlin 2029-yilgacha 150 milliard yevrosarflashni rejalashtirmoqda, bu esa deyarli Fransiya byudjetidan ikki baravar ko‘p. Germaniya endi itoatkor rolni o‘ynashga tayyor emas, Fransiyaning Dassault Rafale eksportdagi muvaffaqiyati esa Dassault uchun murosaga kelishga katta tijoriy rag‘bat qoldirmayapti. Strategik avtonomiyaga erishish uchta asosiy omilni talab qiladi: sanoat integratsiyasi, siyosiy ishonch va qo‘shma mudofaa strategiyasi. Yevropada buning uchun texnologik bilim va resurslar mavjud. Biroq mudofaa ishlab chiqarishi kabi sohalarda suverenitetni bo‘lishishga tayyorlik masalasi hali ham ochiq qolmoqda. Yevropaning ikki yetakchi davlati, Germaniya va Fransiya o‘rtasida uyg‘unlik bo‘lmasa, Yevropa avtonomiyasi yagona xavfsizlik tizimi o‘rniga bir nechta parallel milliy loyihalarga bo‘linib ketish xavfi ostida qoladi. Bundan tashqari, Yevropaning strategik avtonomiya ambitsiyasi NATOdan uzilish sifatida talqin qilinmasligi kerak. Aksincha, bu Yevropa va AQSH o‘rtasida yanada muvozanatli munosabatni anglatadi, unda Yevropa ham sezilarli salohiyatga ega bo‘ladi. Ammo Yevropa ichidagi bo‘linish uning ta’sir kuchi va ishonchliligini susaytiradi. FCAS kabi yirik loyihalarda muvaffaqiyat bo‘lmasa, Yevropaning mustaqil xavfsizlik ta’minotchisi bo‘lish ambitsiyasi haqiqat emas, balki orzu bo‘lib qoladi. Loyiha Germaniya va Fransiya o‘rtasidagi qarama-qarshi yondashuvlar sabab parchalanish yoqasiga kelib qoldi. 2025-yil 17-dekabrgacha uni amalga oshirish bo‘yicha yakuniy qarorlar qabul qilish muddatibelgilangan bo‘lsa-da, tomonlardan hech biri murosaga kelishga tayyorligini bildirmadi. FCASning kechikishi yoki muvaffaqiyatsizligi har ikki davlatni o‘zlarining mavjud Dassault Rafale va Eurofighter Typhoon samolyotlarini qimmat vaqtinchalik modernizatsiya qilishga majbur qiladi, bu esa loyiha amalga oshirilishini yanada zaiflashtiradi. Bundan tashqari, 2017-yilda FCAS bilan birga imzolangan yana bir loyiha, Main Ground Combat System (MGCS) ham FCAS muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, xavf ostida qolishi mumkin. Shuningdek, bu holat Yevropa havo kuchlarining parchalanishiga olib kelishi ehtimoli bor, chunki davlatlar Next Generation Air Dominance (AQSh) yoki Buyuk Britaniya, Italiya va Yaponiya hamkorligidagi Global Combat Air Programme loyihalariga murojaat qilishlari mumkin. Yevropa sanoatidagi parokandalikni kamaytirish haqida ko‘p gapirilayotgan bir paytda, qit’a aksincha turli xil oltinchi avlod qiruvchi samolyot dasturlariga ega bo‘lib qolishi mumkin. Aynan Yevropa strategik uyg‘unlikni namoyish etishi zarur bo‘lgan bir davrda, FCAS inqirozi uning poydevori qanchalik zaif ekanini ochib bermoqda. Shu nuqtai nazardan, Germaniya va Fransiya o‘rtasidagi FCAS dasturidagi kelishmovchilik faqat samolyot dizayni yoki sanoat ishtiroki borasidagi farq emas. Bu yanada kengroq strategik savolni aks ettiradi — Yevropa milliy mudofaa manfaatlaridan oshib o‘tib, yagona integratsiyalashgan xavfsizlik tizimini yarata oladimi? Agar bu qarama-qarshiliklar hal etilmasa, Yevropaning tashqi xavfsizlik kafolatlariga bog‘liqligi davom etadi. Biroq agar ularni yenga olsa, FCAS dasturi yanada mustaqil va strategik jihatdan integratsiyalashgan Yevropa uchun asosiy tayanchga aylanishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi energetik hamkorlik ularning iqtisodiy munosabatlarining muhim ustunlaridan biri bo‘lib qolmoqda, ayniqsa so‘nggi yillarda global energetika bozorlaridagi tarkibiy o‘zgarishlar fonida. Eksport oqimlarining qayta taqsimlanishi va talab geografiyasining o‘zgarishi Rossiya energiya resurslari uchun Osiyo yo‘nalishining ahamiyatini oshirdi, Xitoy esa asosiy iste’molchilar qatorida mustahkam o‘rin egalladi. Yevropa yo‘nalishida Rossiya gaz yetkazib berishining kamayishi fonida Xitoy muhim eksport bozori sifatida ajralib chiqdi, bu esa “Sibir kuchi-1” quvuri orqali yetkazib berish hajmlarining oshishida namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga, yangi yo‘nalishlarni o‘z ichiga olgan infratuzilmani kengaytirish istiqbollari muhokama qilinmoqda, biroq ularni amalga oshirish muddati va parametrlari hanuz muzokaralar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Energetika sohasidagi moliyaviy-iqtisodiy hamkorlik hisob-kitoblarda milliy valyutalardan foydalanishning kengayishi bilan kechmoqda, bu esa xalqaro savdo vositalarini diversifikatsiya qilishga qaratilgan kengroq tendensiyani aks ettiradi. Shu bilan birga, infratuzilma imkoniyatlari, narx shakllanishi va tashqi iqtisodiy kon’yunktura bilan bog‘liq cheklovlar saqlanib qolmoqda. Parallel ravishda, Xitoy energiya ta’minoti manbalarini diversifikatsiya qilish strategiyasini davom ettirmoqda. Bu jarayonda suyultirilgan tabiiy gaz yetkazib beruvchilari muhim o’rin egallaydi, shuningdek, Yaqin Sharq, Janubi-Sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlikning yangi yo‘nalishlari va muqobil marshrutlar rivojlantirilmoqda. O‘rta muddatda Xitoyda tabiiy gazga bo‘lgan talabning o‘sishi kutilmoqda, bu esa importga qaramlikning ortishi bilan birga kechadi. Bunday vaziyat turli yetkazib beruvchilar, jumladan Rossiya bilan hamkorlikni kengaytirish uchun sharoit yaratadi, biroq bu raqobat muhitida amalga oshadi, bunda asosiy omillar narx, yetkazib berish ishonchliligi va shartlarning moslashuvchanligi bo‘lib qoladi. Yaqin Sharq atrofidagi vaziyatning keskinlashuvi va dengiz logistikasiga oid xavflar energiya resurslarini quruqlik orqali yetkazib berish yo‘nalishlariga e’tiborni kuchaytirmoqda. Shu nuqtai nazardan, Rossiya va Markaziy Osiyo marshrutlarini o‘z ichiga olgan Yevrosiyo yo‘nalishlari yetkazib berish barqarorligini ta’minlash omili sifatida qo‘shimcha ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, quruqlik infratuzilmasining roli oshishi umumiy diversifikatsiya logikasini bekor qilmaydi. Xitoy pragmatik yondashuvni saqlab qolgan holda, energiya ta’minoti manbalarini muvozanatlashtirish va tashqi shoklar bilan bog‘liq xatarlarni kamaytirishga intilmoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun ushbu jarayonlar yangi imkoniyatlar bilan birga qo‘shimcha chaqiriqlarni ham yuzaga keltirmoqda. Bir tomondan, ularning mintaqaviy energetik arxitekturadagi tranzit va resurs bo‘g‘ini sifatidagi ahamiyati ortmoqda. Boshqa tomondan, ichki ehtiyojlar va tashqi majburiyatlar o‘rtasida muvozanatni saqlash, shuningdek, ko‘p vektorli tashqi iqtisodiy siyosatni davom ettirish zarurati kuchaymoqda. Bunday sharoitda mintaqa davlatlari uchun barqarorlikning asosiy omili — ichki xavfsizlikni mustahkamlash va xalqaro hamkorlik imkoniyatlaridan samarali foydalanishga qaratilgan muvozanatli va moslashuvchan energetik siyosat yuritish qobiliyatidir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

So‘nggi yillarda xalqaro migratsiya jarayonlari global geosiyosiy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘lanib, siyosiy va xavfsizlik muammolari fuqarolar harakatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, Yaqin Sharq mintaqasi siyosiy va xavfsizlik bilan bog‘liq murakkab jarayonlar markazida bo‘lib, bu hududda yashayotgan yoki ishlayotgan xorijiy fuqarolar xavfsizligini ta’minlash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan O‘zbekiston tomonidan Yaqin Sharqdan fuqarolarni vatanga qaytarish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, davlatning konsullik siyosati va migratsiya boshqaruvi tizimining samarali ko‘rsatkichlaridan biri sifatida e’tirof etilishi mumkin. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2026-yil 10 mart holatiga kelib Yaqin Sharq mamlakatlaridan O‘zbekistonga 25 mingdan ortiq fuqaro qaytarilgan. Jumladan, Saudi Arabistonidan 21 mingdan ortiq, Birlashgan Arab Amirliklaridan 3,5 mingdan ziyod, shuningdek Eron, Qatar, Bahrain va Omandan ham fuqarolar vatanga qaytarilgan. Bu jarayon global migratsiya va geosiyosiy omillar o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni yana bir bor tasdiqlaydi. Yaqin Sharq uzoq yillardan buyon global siyosiy raqobat markazi sifatida energetika resurslari, strategik transport yo‘laklari va geosiyosiy manfaatlar nuqtai nazaridan xalqaro siyosatning muhim nuqtasini tashkil etadi. Bu mintaqa ko‘plab mamlakatlar uchun mehnat migratsiyasi yo‘nalishi bo‘lib, xizmat ko‘rsatish, savdo va turizm sohalarida ko‘plab xorijiy fuqarolar faoliyat yuritadi. Shuning uchun mintaqadagi siyosiy o‘zgarishlar migratsiya oqimlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy xalqaro amaliyotda konsullik diplomatiyasi fuqarolar xavfsizligini ta’minlashda muhim vosita bo‘lib, O‘zbekiston tomonidan amalga oshirilayotgan evakuatsiya choralari aynan shu siyosatning amaliy ifodasi hisoblanadi. Fuqarolarni vatanga qaytarishda davlat organlari o‘rtasidagi muvofiqlashtirilgan hamkorlik va xalqaro transport infratuzilmasi hamda diplomatik aloqalarning ahamiyati o‘z aksini topmoqda. Bu esa favqulodda vaziyatlarda davlatning tezkor va samarali choralar ko‘ra olish qobiliyatini namoyish etadi. Bugungi kunda migratsiya jarayoni nafaqat iqtisodiy, balki milliy xavfsizlik va ijtimoiy barqarorlik bilan bog‘liq kompleks masala sifatida ko‘rilmoqda. Chet elda yashayotgan fuqarolar sonining oshishi davlatlardan migratsiya jarayonlarini yanada samarali boshqarishni talab qiladi. O‘zbekiston so‘nggi yillarda mehnat migratsiyasini tartibga solish, migrantlar huquqlarini himoya qilish va xavfsiz migratsiya tizimini shakllantirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirmoqda. Shu bilan birga, Yaqin Sharqdan fuqarolarni qaytarish bo‘yicha chora-tadbirlar ushbu siyosatning muhim qismi sifatida qabul qilinadi deb hisoblayman. Konsullik xizmatlarini raqamlashtirish, migrantlar bilan tezkor aloqa tizimini yaratish hamda favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik mexanizmlarini kuchaytirish kelajakda yanada dolzarb bo‘lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat global migratsiya jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatayotgani, davlatlarning asosiy vazifalaridan biri xorijdagi fuqarolar xavfsizligini ta’minlash va himoya qilish ekanligini ko‘rsatadi. O‘zbekistonning amalga oshirayotgan evakuatsiya choralari zamonaviy konsullik diplomatiyasi va migratsiya boshqaruvining samarali namunasidir hamda davlatning fuqarolar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan tashqi siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Kelgusida migratsiya siyosatini takomillashtirish, fuqarolarni xavfsiz mehnat migratsiyasi bilan ta’minlash va konsullik xizmatlarini rivojlantirish O‘zbekiston tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib qoladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.