Muallif: Zulhayo Nishanova, JIDU shogird-o‘qituvchisi Noyob yer metallari 17 ta kimyoviy elementdan iborat bo‘lib, ular akkumulyatorlar, doimiy magnitlar, elektronika, qayta tiklanuvchi energetika uskunalari, elektr transporti hamda yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlarida qo‘llaniladi. Ushbu materiallar global energetik o‘tish, raqamlashtirish jarayonlari va zamonaviy sanoatni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Global bozor va tendensiyalar Noyob yer elementlarining jahon zaxiralari notekis taqsimlangan. AQSh Geologiya Xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, aniqlangan zaxiralarning sezilarli qismi bir nechta davlatlarda, jumladan Xitoy, Braziliya, Hindiston va Avstraliya hududlarida jamlangan. Zamonaviy bozor tuzilmasi faqat xomashyo qazib olish bilan cheklanmay, balki uni qayta ishlash, elementlarni ajratish va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish jarayonlari atrofida shakllanmoqda. Aynan shunday zanjirlarda ishtirok etish davlatlarning jahon bozoridagi raqobatbardoshligini belgilab beradi. Noyob yer metallariga bo‘lgan talab “yashil” energetika, elektr transporti va raqamli texnologiyalar rivoji fonida barqaror o‘sib bormoqda. Xalqaro energetika agentligi baholariga ko‘ra, ushbu o‘sish uzoq muddatli va tarkibiy xususiyatga ega bo‘lib, yaqin o‘n yilliklarda yanada kuchayadi. Markaziy Osiyo va O‘zbekiston uchun imkoniyatlar Markaziy Osiyo mamlakatlari istiqbolli mineral-xomashyo salohiyatiga ega bo‘lib, Yevropa va Osiyo bozorlarining o‘rtasida qulay geografik joylashuvga ega. Bu ularning muhim minerallar bo‘yicha xalqaro ta’minot zanjirlariga faolroq integratsiyalashuvi uchun sharoit yaratadi. Oʻzbekiston noyob yer metallarini rivojlantirishni sanoatlashtirish va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘rib chiqmoqda. Qazilma boyliklardan foydalanish sohasidagi islohotlar va investitsiya muhitining yaxshilanishi geologik qidiruv, qazib olish hamda xomashyoni dastlabki qayta ishlash bo‘yicha loyihalarni amalga oshirish uchun qulay sharoit yaratmoqda. Noyob yer metallari sektorini rivojlantirish quyidagilarni o'z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi: xalqaro hamkorlar ishtirokida geologik qidiruv va qazib olish; dastlabki qayta ishlash va boyitish quvvatlarini yaratish; o‘rta muddatli istiqbolda energetika va sanoat elektronikalari uchun ayrim butlovchi qismlar ishlab chiqarishni mahalliylashtirish. Xalqaro hamkorlik O‘zbekiston muhim minerallar va ularni qayta ishlash texnologiyalari sohasida bir qator xorijiy hamkorlar bilan hamkorlikni rivojlantirmoqda. Yevropa Ittifoqi, AQSh va Yaponiya bilan hamkorlik barqaror ta’minot zanjirlarini rivojlantirish, investitsiyalarni jalb etish, ekologik va ijtimoiy mas’uliyat (ESG) standartlarini joriy etish hamda texnologik hamkorlikka qaratilgan. Hamkorlik loyihalari mamlakat ichida qo‘shimcha qiymatni oshirish va sanoat salohiyatini mustahkamlash vositasi sifatida ko‘rilmoqda. Tarmoqning barqaror rivojlanish shartlari Noyob yer metallari sektorini rivojlantirish quyidagilarni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab etadi: uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qilish; qayta ishlash hamda ilmiy-texnologik infratuzilmani rivojlantirish; malakali kadrlar tayyorlash; zamonaviy ekologik standartlar va jamoatchilik bilan muloqot mexanizmlarini joriy etish. Muvozanatli sanoat siyosati mamlakatning faqat xomashyo yetkazib beruvchi sifatida mustahkamlanib qolishining oldini oladi hamda texnologik zanjir bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilish uchun sharoit yaratadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Eron Islom Respublikasi hukumati Afg‘onistonning Xitoy Shinjon viloyati bilan chegaradosh Badaxshon viloyati orqali “Eron-Afg‘oniston-Xitoy” transport yo‘lagini ishga tushirish masalasini dolzarblashtirmoqda. Loyihada Hirot, Mozori Sharif shaharlari hamda “dunyo tomi” deb ataluvchi baland tog‘li Vaxon yoki Kichik Pomir vodiysi o‘rtasida temir yo‘l aloqasini yo‘lga qo‘yish ko‘zda tutilgan. Qadimda Sharqni G‘arb bilan bog‘lagan Buyuk ipak yo‘lining asosiy yo‘nalishlaridan biri aynan shu yerdan o‘tgan. Eron manbalariga ko‘ra, Vaxan yo‘lagining ishga tushirilishi Xitoydan Yevropaga yuklarni yetkazib berish vaqtini yarmiga qisqartiradi. Bu esa Qozog‘iston, O‘zbekiston va Turkmanistonni o‘z ichiga olgan Markaziy Osiyo davlatlari orqali mavjud yetkazib berish zanjirlariga nisbatan ulkan ustunlik beradi. Bir yil avval Eron Transport va shaharsozlik vazirligi umumiy qiymati 10 milliard dollardan ortiq bo‘lgan to‘qqizta tranzit temir yo‘l yo‘lagini shakllantirish rejasini e’lon qilgan edi. Ularning ayrimlari Afg‘onistonni kesib o‘tadi, masalan, Tehron 2000-yillarning boshidan beri ilgari surayotgan Besh millat temir yo‘l yo‘lagi. Yana bir strategik ustuvor yo‘nalish, chamasi, Xitoyga transafg‘on yo‘lagi hisoblanadi. Har ikkala loyihaga 225 kilometrlik "Xaf-Hirot" temir yo‘l liniyasi qurilishi asos bo‘ldi, uning dastlabki uch bosqichi 2020-yilda foydalanishga topshirildi. Oxirgi uchastkani yaqin kelajakda ishga tushirish rejalashtirilmoqda. 2025-yil 22-oktyabrda Tehron Anqara va Kobul bilan Hirotdan Mozori Sharifgacha 1435 mm kenglikdagi temir yo‘lni birgalikda qurish bo‘yicha kelishuvga erishdi. Ushbu maqsadlar uchun Eron misli ko‘rilmagan miqdorda 2,5 milliard dollar ajratadi. Keyinchalik Eron shimoli-sharqiy Qunduz viloyati orqali Vaxon yo‘lagiga temir yo‘l o‘tkazishni rejalashtirmoqda. 2023 yildan beri Tehron bu borada Afg‘oniston rasmiylari bilan muzokaralar olib bormoqda. Toliblar, o‘z navbatida, Xitoy bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri transport aloqasini o‘rnatish uchun amaliy sa’y-harakatlarni amalga oshirmoqda. 2023-yil sentyabr oyida Afg‘oniston byudjeti mablag‘lari hisobidan 2019-yilda boshlangan Xitoy bilan chegaradagi Vahjir dovonigacha bo‘lgan 120 kilometrlik Vaxan yo‘lagi bo‘ylab shag‘al yotqizish ishlari qayta tiklandi. 2025-yil oxirida Qishloq taraqqiyoti va reabilitatsiya vazirligi ishlarning 70 foizi yakunlangani haqida ma’lum qildi. Toliblar sharqiy qo‘shnisining Afg‘onistonni “Bir makon, bir yo‘l” global tashabbusiga qo‘shish istagidan foydalanib, Vaxan bo‘ylab transport infratuzilmasini qurish uchun Pekindan moliyaviy yordam so‘rab bir necha bor murojaat qilgan. Biroq, xavfsizlikka tahdidlar tufayli Xitoy diplomatiyasi hozircha savdo maqsadlarida umumiy chegarani ochish masalasida kutish pozitsiyasini egallab turibdi. Buning o‘rniga Afg‘oniston bilan aloqani yo Pokiston orqali - Xitoy-Pokiston iqtisodiy yo‘lagini (XPIY) Badaxshongacha kengaytirish orqali, yo bo‘lmasa Markaziy Osiyo mamlakatlari orqali o‘rnatish afzal ko‘rilmoqda. Ikkinchi holat ro‘y bersa, Tojikiston Xitoy va Afg‘oniston o‘rtasida ishonchli vositachiga aylanib, o‘zining tranzit mavqeini mustahkamlashi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Jahon iqtisodiy forumining 56-yillik yig‘ilishi “Muloqot ruhi” optimistik mavzusi ostida o‘tkazildi. Shveytsariya Alp tog‘larining sokin, qor bilan qoplangan cho‘qqilari chuqur tarkibiy o‘zgarishlarni boshdan kechirayotgan global tizimga keskin zid edi. 130 mamlakatdan 3000 nafar amaldor “sayyora chegaralari” va “umumiy farovonlik”ni muhokama qilish uchun yig‘ilgan bo‘lsa-da, xususiy muhokamalar va asosiy nutqlar yanada aniqroq nuqtai nazarni ochib berdi. Siyosatchilar endi shunchaki sikllarni boshqarishdan tashqariga chiqishlari kerak; ular global tuzilmadagi jiddiy tanaffusni bartaraf etishlari kerak. Eskirgan savdo qoidalari xavfsizlik, suverenitet va dirijizmga qaratilgan yangi qoidalar bilan almashtirildi. So‘nggi o‘n yillikda dunyo yetakchilari o‘z qo‘rquvlarini yo‘qotish uchun “o‘tish davri” atamasidan foydalanib kelishdi. Ular dunyo shunchaki XX asrning raqamli, ekologik jihatdan barqarorroq, ammo baribir o‘zaro bog‘liq versiyasiga aylanayotganiga ishonishdi. Davos 2026 bu aniqlik tuyg‘usini barbod qildi. Ko‘pchilik endi biz tsiklik o‘tish emas, balki strukturaviy yorilishdan o‘tayotganimizga qo‘shiladi. Kanada Bosh vaziri Mark Karni ushbu haftaning eng jiddiy bahosini berdi: “Ochig‘ini aytsam, Biz o‘tish davrini emas, balki yorilish davrini boshdan kechirmoqdamiz. Bu yorilish shunchaki moslashishdan ko‘proq narsani talab qiladi. Bu ishlarning haqiqiy holati haqida ochiqlikni talab qiladi”. Bu “halollik” o‘tgan asr davomida tashkiliy faoliyatni tarixan boshqarib kelgan qoidalar endi avvalgidek qat'iy emasligini tan olishni anglatadi. Bu uzilish universal hamkorlik g‘oyasidan qat'iy chetga chiqishni anglatadi. Bu rahbarlarni passiv kuzatishni to‘xtatishga va turli xil shok manbalari va turli xil beqarorlik bilan tavsiflangan voqelikni tan olishga majbur qiladi. Xaos haqidagi xabarlarga qaramay, global savdo kutilmagan, deyarli jasur bardoshlilikni namoyish etdi. Davosning chidamlilik paradoksi geosiyosiy qiyinchiliklar kuchaygan sari savdo to‘xtamaydi, aksincha, u moslashadi va yangi, ko‘pincha murakkabroq harakat yo‘llarini ochadi, deb ta'kidlaydi. Biz doimiy ravishda savdo bilan shug‘ullanamiz va buni davom ettiramiz. “Savdo daryoda oqayotgan suvga o‘xshaydi. Agar to‘siq paydo bo‘lsa, u uni aylanib o‘tadi”, dedi Xalqaro valyuta jamg‘armasining boshqaruvchi direktori Kristalina Georgieva. Bu “suv” tobora ko‘proq raqamli va xizmat ko‘rsatish kanallari orqali oqib kelmoqda, asosan jismoniy tovarlar bilan bog‘liq qiyinchiliklardan xoli. Savdo yangi ikki tomonlama va mintaqaviy mexanizmlar tufayli tezlashmoqda. Yaqinlashib kelayotgan Yevropa Ittifoqi-Merkosur kelishuvi va yaqinlashib kelayotgan Yevropa Ittifoqi-Hindiston kelishuvi, “barcha bitimlarning onasi” deb nomlanuvchi, savdoning an’anaviy xalqaro to‘siqlarni chetlab o‘tib, kengayish uchun innovatsion yo‘llarni qanday ochayotganini namoyish etadi. Yilning eng hayratlanarli statistikasi 2019-yildan beri sanoat siyosatiga aralashuv ko‘lamining 262 foizga oshganligidir. Davlat boshqaruvining sezilarli darajada o‘sishi davlat aralashuvi oxirgi chora chorasidan zamonaviy iqtisodiy siyosatning markaziy tarkibiy qismiga aylanganligini ko‘rsatadi. Fransiya Prezidenti Emmanuel Makron “Protektsionizm himoya bilan bir xil emas” deb e'lon qildi va shu bilan yangi doktrinani aks ettirdi. Bu o‘zgarish nafaqat jismoniy shaxslarning shaxsiy hayotiga bo‘lgan ehtiyoj bilan bog‘liq; u shunchaki bozor samaradorligidan ko‘ra muhimroq bo‘lib qolgan to‘rtta strategik imperativ bilan bog‘liq: asosiy tovarlarning barqarorligini saqlash, mamlakatning ilg‘or texnologiyalar sohasida yetakchi sifatidagi maqomini saqlab qolish, savdoning sayyoramizning resurs cheklovlari va iqlim maqsadlariga mos kelishini ta'minlash va ichki mehnat bozorlarini himoya qilish uchun davlat hokimiyatidan foydalanish. Xususiy sektor hukumat aralashuvining keskin o‘sishini boshqarish bilan birga, bunday qat'iy hukumat choralari bilan bog‘liq salbiy ta'sirlar va murakkabliklarni yumshatish muammosiga duch kelmoqda. Global landshaft bir qutblilikdan ko‘p qutblilikka o‘tayotgan bir paytda, eng muvaffaqiyatli kompaniyalar aktivlarni sotish va bozordan chiqish bilan tavsiflangan “reaktiv xavflarni boshqarish”dan “geosiyosiy kuch” deb nomlanuvchi proaktiv yondashuvga o‘tmoqdalar. Bu tashkilotning strategik biznes afzalliklariga erishish uchun geosiyosiy razvedkadan foydalanish qobiliyatini anglatadi. Jahon iqtisodiy forumi oʻzining sammitida Geosiyosiy yetakchilik tarmogʻini tashkil etdi va bu rolning yuqori lavozimdagi lavozimga koʻtarilganidan dalolat beradi. Biroq, sezilarli tafovut saqlanib qolmoqda: kompaniyalarning atigi 20 foizi toʻgʻridan-toʻgʻri yuqori lavozimdagi lavozimga hisobot beradigan geosiyosiy mavqega ega. Forum ushbu “koʻnikma”ni rivojlantirish uchun zarur boʻlgan beshta asosiy komponentni aniqlaydi: Bosh direktor va direktorlar kengashi o‘rtasida kutish va ko‘rish yondashuvidan proaktiv imkoniyatlar yaratishga o‘tish bo‘yicha kelishuvga erishish. Mintaqaviy guruhlardan olingan tizimli stsenariy rejalashtirish va dala ma’lumotlaridan foydalanish. Geosiyosiy mutaxassislarning asosiy qaror qabul qilish tuzilmalariga integratsiyasi. Diplomatiya va siyosat sohasidagi tajribani korporativ mantiq va strategiyani tushunish bilan birlashtirish. Ularning moliyaviy xarajatlarga, ishlab chiqarish joylariga va ta'minot zanjiri konfiguratsiyasiga bevosita ta’sirini ta'minlash. AQSh prezidenti Donald Trampning Grenlandiyani sotib olish taklifi bilan bog‘liq voqea xavfsizlikka ustuvor ahamiyat beradigan yangi savdo strategiyasining namunasidir. Yevropa mamlakatlari rejani rad etgandan so‘ng, ma'muriyat ularning sakkiztasiga soliq solish bilan tahdid qildi. NATO bosh kotibi Mark Ruttening qat'iy aralashuvi bu harakatlarni to‘xtatdi, garchi Davos ishtirokchilari uchun saboq aniq bo‘lsa ham. Savdo choralari hozirda iqtisodiy emas, balki strategik maqsadlar uchun qo‘llanilmoqda, ularni oldindan ko‘rish ko‘pincha qiyin. “Milliy xavfsizlik” tushunchasi noaniq bo‘lib qoldi, iqtisodiy siyosat bilan bog‘liq bo‘lib, korporativ rahbarlarni nafaqat bozor tendentsiyalarini kuzatishga, balki strategik manevralar bilan ham shug‘ullanishga undadi. Grenlandiyadagi voqealar hozirgi vaziyatda xavfsizlik har qanday kunda faqat suveren hokimiyatning ixtiyori bilan belgilanishini yaqqol eslatadi. Global savdo manzarasi o‘zgarib borar ekan, eski qoidalar endi qo‘llanilmaydi. “Buzilish” qaytarib bo‘lmaydigan holat, ammo barqarorlik mexanizmlari paydo bo‘la boshlamoqda. Yangi o‘sish strategiyalari kichik va o‘rta korxonalar hamda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uchun teng sharoit yaratadigan sun'iy intellekt va raqamli vositalarning rivojlanishi bilan tavsiflangan “savdo texnologiyalari paradoksi”ni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy jamiyatda savdo moliyaviy bitimlardan tashqariga chiqadi; u xavfsizlik, suverenitet va omon qolishni ham o‘z ichiga oladi. Biznesdagi asosiy ustunlik endi shunchaki hajm emas, balki moslashish tezligidir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

AQSh harbiy kuchlari Afg‘onistondan olib chiqilgandan so‘ng, Vashington murakkab va uzoq muddatli dilemma bilan yuzma-yuz keldi:  keskin ehtiyojda bo‘lgan aholiga gumanitar yordamni qanday yetkazish mumkin va shu bilan birga hozirda Afg‘oniston Islom Amirligi (AIA) sifatida hokimiyatni boshqarayotgan “Tolibon”ga siyosiy legitimlik yoki moddiy foyda bermaslik masalasi. 2021 yil avgust oyidan buyon Qo‘shma Shtatlar ushbu muammoni hal etishga urinib, yordamni yetkazishda xalqaro tashkilotlar va nodavlat subyektlarga tayandi, bir vaqtning o‘zida esa “Tolibon” rahbariyatiga nisbatan sanksiyalarni saqlab qoldi va de-fakto hokimiyat bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni chekladi. Ushbu muvozanatli yondashuv tobora ko‘proq AQShning Afg‘onistonga nisbatan qonunchilik, diplomatik va gumanitar siyosatini shakllantirib kelmoqda. Mazkur yondashuvning markazida AQSh soliq to‘lovchilari mablag‘larining – bevosita yoki bilvosita – “Tolibon” foydasiga yo‘naltirilishining oldini olishga qaratilgan sa’y-harakatlar turadi. “No Tax Dollars for Terrorists Act” (“Terrorchilarga bir tiyin ham soliq mablag‘i yo‘q”) ushbu maqsadning eng so‘nggi va institutsional jihatdan mustahkam ifodasi hisoblanadi. 2025 yil 23 yanvarda Kongressga kiritilgan ushbu qonun loyihasi AQSh Davlat departamentidan xorijiy hukumatlar, xalqaro tashkilotlar va nodavlat tashkilotlarni “Tolibon”ga moliyaviy yoki moddiy ko‘mak ko‘rsatishdan, jumladan AQSh tomonidan moliyalashtiriladigan tashqi yordamdan noto‘g‘ri foydalanish orqali qo‘llab-quvvatlashdan tiyishga qaratilgan strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirishni talab qiladi. Qonun loyihasi hali qonunchilik jarayonining dastlabki bosqichlarida bo‘lishiga qaramay, u AQSh nazorat mexanizmlarining kuchaytirilishini va Afg‘oniston bilan aloqalarning qayta ko‘rib chiqilishi ehtimolini anglatadi. Mazkur qonunchilik AQSh qo‘shinlari olib chiqilgandan keyin tashqi yordamni audit qilish va qayta baholashga qaratilgan kengroq sa’y-harakatlarga mos keladi. 2024 yilda SIGAR tomonidan o‘tkazilgan audit 2021 yildan keyin yetkazilgan taxminan 2,9 milliard AQSh dollari miqdoridagi yordam ustidan nazoratda jiddiy zaifliklar mavjudligini aniqladi. Hisobotda shunday deyiladi: “… mablag‘lar xalqaro tashkilotlarga o‘tkazilgandan so‘ng ularning qanday sarflanayotgani borasida Davlat departamenti va USAID yetarli darajada nazorat imkoniyatiga ega emasligidan va ushbu mablag‘lar belgilangan maqsadlarda ishlatilmasligi mumkinligidan xavotir saqlanib qolmoqda.” Ushbu da’volarning ayrim jihatlari bahsli bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, hisobot xulosalari “Tolibon” hududiy va ma’muriy nazoratni amalga oshirayotgan sharoitda gumanitar kanallarning suiiste’mol qilinishi mumkinligi haqidagi Kongressdagi xavotirlarni kuchaytirdi. “No Tax Dollars for Terrorists Act” qonunini qo‘llab-quvvatlovchilar ushbu qonunchilikni nafaqat fiskal himoya chorasi, balki axloqiy majburiyat sifatida ham talqin qildilar. Senatning Xalqaro munosabatlar qo‘mitasi raisi Jim Rish yigirma yillik urushning insoniy narxini ta’kidlab, 2 mingdan ortiq AQSh harbiy xizmatchilari halok bo‘lganini va 20 mingdan ziyodi yaralanganini qayd etdi. Shu nuqtai nazardan u AQSh mablag‘larining AIAga har qanday tarzda o‘tkazilishini “urush qurbonlariga xiyonat” deb baholab, bunday holatlarning oldini olish amerikalik soliq to‘lovchilar va Afg‘onistonda xizmat qilgan shaxslar oldidagi javobgarlik masalasi ekanini ta’kidladi. Qonun loyihasi senator Tim Shihi tomonidan kiritilgan bo‘lib, senatorlar Bill Xagerti, Tommi Tabervill va Stiv Deyns tomonidan hammualliflik qilingan; ularning barchasi Tolibonga foyda keltirishi mumkin bo‘lgan tashqi yordamga nisbatan qat’iyroq yondashuvni qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu siyosiy o‘zgarishlarning gumanitar oqibatlari tobora yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. The New York Times nashrining yaqindagi hisobotida AQSh gumanitar yordamini to‘xtatib turish oddiy afg‘onlarning kundalik hayotiga jiddiy va zararli ta’sir ko‘rsatgani ta’kidlanadi. Besh viloyatda o‘tkazilgan  tadqiqotlariga tayangan holda, hisobotda Amerika moliyalashtirishining to‘xtatilishi ko‘plab oilalar oziq-ovqat xavfsizligi, sog‘liqni saqlash va asosiy yashash ehtiyojlari uchun tayanib kelgan dasturlarni izdan chiqargani hujjatlashtirilgan. Natijalarga ko‘ra, kam daromadli xonadonlar va favqulodda yordamga tayanadigan jamoalar nomutanosib darajada ko‘proq zarar ko‘rganligi aniqlangan. Moliyalashtirishning qisqarishi joylarda faoliyat yuritayotgan gumanitar tashkilotlarning imkoniyatlarini ham chekladi. Ayrim dasturlar qisqartirilishga majbur bo‘ldi, boshqalari esa butunlay to‘xtatildi, bu esa ishsizlik, narxlarning oshishi va uzoq davom etayotgan iqtisodiy tanazzul bilan yuzlashayotgan mahalliy jamoalarga bosimni yanada kuchaytirdi. Yetarli muqobil moliyalashtirish manbalari mavjud bo‘lmagan sharoitda AQSh qo‘llab-quvvatlashining chekinishi mavjud zaifliklarni chuqurlashtirdi va shahar hamda qishloq hududlarida qashshoqlikni kuchaytirdi. Ushbu jarayonlar Afg‘onistondagi qo‘shinlar olib chiqilgandan keyingi inqiroz asosida yotgan chuqurroq tuzilmaviy muammoni ochib beradi. Yigirma yildan ortiq vaqt davomida xalqaro yordam nafaqat favqulodda yordam shakli, balki sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya kabi xizmatlarni moliyalashtirish va ta’minlash orqali asosiy davlat funksiyalarining o‘rnini bosuvchi mexanizm sifatida ham faoliyat yuritib keldi. AQSh va xalqaro yordam qisqartirilganida, oqibatlar keskin va og‘ir bo‘ldi hamda hayotiy muhim ehtiyojlarning qondirilishi qanchalik darajada tashqi aktorlarga bog‘liq bo‘lib qolganini ochiq ko‘rsatdi. Natijada “No Tax Dollars for Terrorists Act” atrofidagi bahslar va AQShning moliyalashtirish bo‘yicha qarorlar nafaqat yordam mablag‘larining yo‘naltirilish yoki sanksiyalarga rioya etilish masalalari bilan cheklanmaydi. Ular gumanitar ehtiyojlar va siyosiy javobgarlik o‘rtasidagi kengroq va hanuz hal etilmagan ziddiyatni aks ettiradi. Bundan kelib chiqib, shuni ko‘rishimiz mumkinki, Afg‘onistonda aholining asosiy ehtiyojlari uchun javobgarlik xalqaro aktorlar o‘rtasida tarqalib ketgan bir vaqtda, mamlakat ichidagi hokimiyat alohida yo‘nalishda shakllandi. Yutuqlar hamkorlik natijasi sifatida talqin qilindi, muvaffaqiyatsizliklar esa boshqaruvdagi kamchiliklar emas, balki xavfsizlik muammolari, cheklovlar yoki moliyalashtirish yetishmasligi bilan izohlandi. Vaqt o‘tishi bilan gumanitar yordam va davlat funksiyalarini almashtirish o‘rtasidagi chegara xiralashdi. Xalqaro yordam qisqarib borar ekan, ayniqsa AQSh tomonidan yaqinda amalga oshirilgan moliyalashtirish qisqartirishlaridan so‘ng, ushbu o‘zgarish Afg‘onistondagi inqirozini talqin qilishda markaziy omilga aylanmoqda. Chetdan keladigan yordamning to‘xtatilishi tobora ko‘proq gumanitar inqirozlarning asosiy sababi sifatida ko‘rsatilmoqda, bu esa hokimiyat mamlakat ichida mustahkamlangach, asosiy xizmatlarni ta’minlash uchun kim javobgar ekani haqidagi savolni soyada qoldirmoqda. Bunday yondashuv aholining hayotiy zarur ehtiyojlarini ta’minlashni doimiy tashqi aktorlaga majburiyatni yuklash imkoniyati mavjudligi haqidagi faraz bilan aralashtirib yuborish xavfini tug‘diradi va gumanitar yordamni yengillik beruvchi vositadan boshqaruv o‘rnini bosuvchi mexanizmga aylantiradi. Gumanitar yordam, iqtisodiy o‘zini o‘zi ta’minlash va gumanitar inqiroz haqidagi hozirgi munozaralarni ushbu hal etilmagan qaramlikni inobatga olmasdan tushunib bo‘lmaydi. Afg‘oniston inqirozi hokimiyat vakuumida yuz bermayapti. U hudud, mehnat va ijtimoiy siyosat ustidan nazoratni amalga oshirayotgan boshqaruv tizimi sharoitida rivojlanmoqda va shu bois gumanitar oqibatlarni bevosita shakllantirmoqda. Shuning uchun yordamning qisqartirilishini baholashda nafaqat donorlarning qarorlari, balki hokimiyat almashuvidan keyin Afg‘oniston ichida qabul qilingan boshqaruvga oid yo‘nalishlarni ham hisobga olinishi lozim. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

So‘nggi haftalardagi voqealar Markaziy Osiyo davlatlarining Afg‘onistonda o‘z infratuzilmaviy loyihalarini ilgari surishga qat’iy bel bog‘laganini ko‘rsatmoqda. Ayrim tashabbuslar Afg‘oniston–Pokiston chegarasida saqlanib qolayotgan keskinlik, shuningdek, Nyu-Dehli va Islomobod o‘rtasidagi ziddiyatli munosabatlarga qaramay amaliy bosqichga o‘tmoqda. Yanvar oyining oxirida Qozog‘istonning Pokistondagi elchisi Ostona “Torg‘undi–Hirot–Qandahor–Spin-Boldak” temir yo‘l liniyasi, ya’ni G‘arbiy Transafg‘on temir yo‘li qurilishini moliyalashtirishga tayyor ekanini ma’lum qildi. Loyihaning qiymati taxminan 7 mlrd AQSh dollarini tashkil etadi. Mazkur qaror, shubhasiz, mamlakatning “Shimol–Janub” yo‘nalishidagi tranzit tashuvlaridagi pozitsiyalarini mustahkamlash, jumladan, Eron orqali mavjud yo‘nalishlarni va Afg‘oniston hududidan o‘tuvchi yangi transport koridorlarini faollashtirish istagidan kelib chiqadi. Shu bilan birga, Ostona O‘zbekiston tomonidan 2018 yilda taklif etilgan “Termiz–Naibobod–Maydonshahr–Logar–Xarlachi” yo‘nalishidagi Kobul koridorini ishga tushirish tashabbusini qo‘llab-quvvatlamoqda. “O‘zbekiston–Afg‘oniston–Pokiston” (O‘AP) temir yo‘l loyihasi 2025 yil iyul oyida uch tomonlama hukumatlararo ramka bitimi imzolangach yangi bosqichga o‘tdi. 2026 yil 4 fevralda O‘zbekiston ushbu bitimni ratifikatsiya qildi hamda Pokiston bilan transport koridori bo‘yicha dala tadqiqotlarini boshlashga kelishib oldi. Ushbu loyiha Qozog‘iston–O‘zbekiston–Afg‘oniston orqali yangi “Shimol–Janub” o‘qini shakllantirishga zamin yaratadi. Bu esa Yevropa, Rossiya va Janubiy Osiyo bozorlarini dengiz yo‘llaridan foydalanmasdan, eng qisqa quruqlik yo‘li orqali bog‘lash imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, Toshkent tashabbusi bilan “Belarus–Rossiya–Qozog‘iston–O‘zbekiston–Afg‘oniston–Pokiston” multimodal koridori shakllantirilmoqda, u dengiz orqali yetkazib berish yo‘llaridan uch baravar qisqaroqdir. Qozog‘istonning loyihadagi ishtiroki 2026 yil 4 fevralda Prezident Qosim-Jomart Toqayevning Pokistonga davlat tashrifi chog‘ida bo‘lib o‘tgan muzokaralarda muhokama qilindi. Tomonlar, shuningdek, “Turkmaniston–Afg‘oniston–Pokiston” (TAP) temir yo‘l koridori istiqbollarini ham ko‘rib chiqdilar. Qozog‘iston 2024 yilda Turkmaniston taklifiga binoan Qandahor viloyatidagi Torg‘undidan Spin-Boldakkacha bo‘lgan temir yo‘l qurilishi tashabbusiga qo‘shildi. 2025 yil iyul oyida Ostona va Kobul loyiha bo‘yicha memorandum imzoladi. Qozog‘iston Hirotgacha temir yo‘l liniyasi va unga tutash infratuzilmani, jumladan, Afg‘oniston shimolida logistika xabini barpo etish uchun 500 mln AQSh dollari ajratishni zimmasiga olgan edi. Hozirda esa G‘arbiy Transafg‘on yo‘nalishining to‘liq budjetini qoplash masalasi ko‘rib chiqilmoqda. Ostonaning TAP loyihasiga qiziqishi “Turkmaniston–Afg‘oniston–Pokiston–Hindiston” (TAPI) gaz quvuri loyihasining joriy dinamikasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. 1840 km uzunlikdagi quvurning afg‘on uchastkasini yotqizish ishlari 2024 yil dekabr oyida boshlangan. 2026 yil oxiriga kelib u Hirot viloyatiga yetib borishi kutilmoqda. TAPI loyihasi Rossiya e’tibor markazida bo‘lib, u Yevropa bozorining yo‘qotilishi fonida energiya eksportini diversifikatsiya qilish va barqarorligini saqlash imkoniyati sifatida ko‘rilmoqda. Bu kontekstda Qozog‘iston tranzit daromadlariga umid qilishi mumkin, bu esa Torg‘undi–Spin-Boldak temir yo‘lining rentabelligiga qo‘shimcha asos yaratadi, chunki ikki transport yo‘nalishi o‘zaro sinxronlashtirilishi kutilmoqda. 2026 yil 1 fevralda Hirotda Afg‘oniston Bosh vazirining iqtisodiy masalalar bo‘yicha o‘rinbosari Mulla Abdul G‘ani Barodar va Turkmaniston Tashqi ishlar vaziri Rashid Meredov o‘rtasida uchrashuv bo‘lib o‘tdi. Tomonlar TAPI gaz quvuri, Turkmaniston–Afg‘oniston–Pokiston elektr uzatish liniyasi hamda “Torg‘undi–Hirot” temir yo‘li qurilishining borishini muhokama qildilar. Ashxobod va Kobul TAPI loyihasini jadallashtirishga intilmoqda. Turkmaniston elchisi Xo‘ja Ovezov va Afg‘onistonning konchilik va neft vaziri vazifasini bajaruvchi Hidoyatulloh Badriy o‘rtasidagi yaqindagi uchrashuvda gaz quvurining afg‘on uchastkasida ishlar yuqori sur’atda olib borilayotgani ta’kidlandi. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, yo‘nalishning bir qismi allaqachon quvurlarni yotqizishga tayyor holatga keltirilgan. Afg‘oniston bilan munosabatlarning jadal rivojlanishi Markaziy Osiyo davlatlari oldiga o‘zaro muvofiqlashtirishni kuchaytirish vazifasini qo‘ymoqda. Bu amalga oshirilayotgan infratuzilmaviy tashabbuslarning siyosiy-iqtisodiy samaradorligini o‘zaro to‘ldiruvchi tarzda ta’minlash imkonini beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Zulxumor Maxmudova, JIDU tayanch doktoranti So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashqi siyosatida mintaqalararo integratsiya va muqobil transport-logistika yo‘nalishlarini shakllantirish ustuvor yo‘nalishga aylandi. Xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyevning Pokiston Islom Respublikasiga rasmiy tashrifi doirasida kuzatilgan yuqori darajadagi diplomatik protokol va siyosiy e’tibor ushbu munosabatlarning sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilganidan dalolat beradi. Pokiston harbiy-havo kuchlari tomonidan davlat rahbari samolyotining eskort qilinishi hamda uni bir vaqtning o‘zida Pokiston prezidenti va bosh vaziri tomonidan kutib olinishi oddiy diplomatik rasmiyatchilik emas, balki chuqur geosiyosiy mazmunga ega ramziy ishora sifatida baholanishi lozim. Pokiston parlament respublikasi bo‘lib, real ijro hokimiyati bosh vazir qo‘lida jamlangan, prezident esa asosan ramziy va vakillik funksiyalarini bajaradi. Shu sababli xorijiy davlat rahbarini bir vaqtning o‘zida prezident va bosh vazir tomonidan kutib olinishi protokol amaliyotida kam uchraydigan holat hisoblanadi. Bu holat bir nechta muhim siyosiy ma’nolarni anglatadi. Birinchidan, tashrifga davlat darajasida maksimal siyosiy og‘irlik berilayotganini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, Pokiston ichki siyosiy institutlarining O‘zbekiston bilan yaqinlashuv masalasida konsensusga kelganini ifodalaydi. Uchinchidan, bu tashqi hamkorlarga O‘zbekiston bilan aloqalar vaqtinchalik hukumat tashabbusi emas, balki uzoq muddatli strategik yo‘nalish ekanini anglatadi. Shuningdek, harbiy eskort amaliyoti O‘zbekiston prezidentining Pokiston tomonidan strategik darajadagi sherik sifatida qabul qilinayotganini va xavfsizlik masalalarida alohida ishonch bildirilayotganini ko‘rsatadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning Pokiston Qurolli Kuchlari rahbariyati bilan, xususan, quruqlikdagi qo‘shinlar qo‘mondoni feldmarshal Asim Munir bilan uchrashuvi O‘zbekiston tashqi va xavfsizlik siyosatida yangi strategik yo‘nalish shakllanayotganidan dalolat beradi. Ushbu muloqot O‘zbekistonning an’anaviy xavfsizlik hamkorlari doirasidan chiqib, harbiy-siyosiy aloqalarni diversifikatsiya qilishga intilayotganini ko‘rsatadi. Uchrashuvning Pokistonning yetakchi mudofaa-sanoat majmuasi bazasida o‘tkazilishi hamkorlikning faqat siyosiy-diplomatik emas, balki harbiy-industrial komponentga ega ekanini anglatadi. Bu esa O‘zbekistonning mudofaa salohiyatini tashqi texnologiyalar, tajriba va ishlab chiqarish kooperatsiyasi orqali mustahkamlashga qaratilgan pragmatik yondashuvini aks ettiradi. Xalqaro munosabatlar nazariyasida bunday yondashuv “cheklangan muvozanatlash” (soft balancing) strategiyasi sifatida talqin qilinadi. Ya’ni, O‘zbekiston mintaqaviy xavfsizlik tizimida biror harbiy blokka qo‘shilmasdan, ammo muhim davlatlar bilan hamkorlikni kengaytirish orqali o‘z strategik mustaqilligini mustahkamlamoqda. Harbiy-texnik hamkorlik bo‘yicha alohida “yo‘l xaritasi” ishlab chiqilishi ushbu yo‘nalishning epizodik emas, balki institutsional va uzoq muddatli xarakterga ega ekanini ko‘rsatadi. Pokiston tashqi ishlar vaziri Is’hoq Dor bilan bo‘lib o‘tgan muzokaralar O‘zbekiston–Pokiston munosabatlarining sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilayotganini ko‘rsatadi. Strategik hamkorlik kengashining tashkil etilishi va tashqi siyosiy idoralar o‘rtasida doimiy muvofiqlashtiruvchi mexanizmlarning joriy etilishi ikki davlat aloqalarini shaxsiy diplomatiya doirasidan chiqarib, barqaror institutlar asosiga o‘tkazmoqda. Xalqaro amaliyotda bunday institutlashuv jarayoni ikki tomonlama munosabatlarning “strategik sheriklik” darajasiga o‘tganidan dalolat beradi. Bu O‘zbekiston uchun ayniqsa muhim, chunki Janubiy Osiyo yo‘nalishi mamlakat tashqi siyosatida nisbatan yangi, ammo geosiyosiy jihatdan istiqbolli hudud hisoblanadi. Mazkur institutlashuv O‘zbekistonning tashqi siyosiy manevr imkoniyatlarini kengaytiradi, mintaqalararo diplomatiyada (Markaziy va Janubiy Osiyo tutashuvi) faolroq subyektga aylanishiga xizmat qiladi hamda davlatlararo munosabatlarda barqarorlik va prognoz qilinuvchanlikni ta’minlaydi. O‘zbekiston–Pokiston iqtisodiy munosabatlarining hozirgi bosqichi miqdoriy o‘sishdan sifat jihatidan chuqurlashuv bosqichiga o‘tish bilan tavsiflanadi. O‘zaro savdoning kengayishi va investitsiya loyihalari portfelining shakllanishi ikki davlat iqtisodiy manfaatlarining tobora yaqinlashayotganidan dalolat beradi. Geoiqtisodiy nuqtai nazardan, Pokiston O‘zbekiston uchun Hind okeani mintaqasiga chiqish eshigi hisoblanadi. Shu sababli savdo hajmini 2 milliard dollarga yetkazish rejalari nafaqat iqtisodiy, balki strategik xarakterga ega. Imtiyozli savdo bitimi, logistika xarajatlarini kamaytirish va texnik to‘siqlarni bartaraf etish O‘zbekistonning eksport geografiyasini kengaytirishga xizmat qiladi. 3,5 milliard dollarlik investitsiya portfeli esa ikki tomonlama hamkorlikning uzoq muddatli, kompleks va institutsional asosda rivojlanayotganini ko‘rsatib, O‘zbekistonning investitsiyaviy jozibadorligini Janubiy Osiyo sarmoyadorlari uchun oshiradi. Transport-logistika masalalari O‘zbekiston–Pokiston strategik hamkorligining markaziy elementi hisoblanadi. Transafg‘on temir yo‘li loyihasi O‘zbekiston tashqi iqtisodiy strategiyasida muhim geosiyosiy vazifani bajaradi — mamlakatni dengiz portlari bilan bog‘lash orqali uning tranzit va savdo imkoniyatlarini tubdan kengaytirish. Xalqaro munosabatlar nuqtai nazaridan, bu loyiha Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi “geosiyosiy uzilish”ni bartaraf etishga qaratilgan mintaqaviy bog‘liqlik tashabbusi sifatida baholanadi. Pokistonning ushbu jarayondagi roli O‘zbekiston uchun muqobil va nisbatan barqaror transport yo‘laklarini shakllantirish imkonini beradi. Hududlararo hamkorlikni rivojlantirish tashabbuslari esa integratsiyaning faqat markaziy hukumatlar darajasida emas, balki submilliy darajada ham mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi, bu esa iqtisodiy barqarorlikni oshiradi. Gumanitar va madaniy hamkorlik esa O‘zbekiston–Pokiston munosabatlarining muhim, ammo yordamchi komponenti bo‘lib, u siyosiy va iqtisodiy yaqinlashuvni ijtimoiy jihatdan mustahkamlashga xizmat qiladi. Ziyorat turizmi, madaniy almashinuvlar va tarixiy merosga oid qo‘shma loyihalar ikki davlat o‘rtasida ijobiy jamoatchilik fikrini shakllantirish vositasi sifatida namoyon bo‘lmoqda.Xalqaro munosabatlar nazariyasida bu jarayon “yumshoq kuch” mexanizmi orqali strategik sheriklikni legitimlashtirish vositasi sifatida qaraladi. Tarixiy-mushtarak merosga tayanish O‘zbekiston tashqi siyosatining sivilizatsion va madaniy asoslarini kuchaytirib, munosabatlarga uzoq muddatli barqarorlik beradi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning Pokistonga tashrifi O‘zbekiston–Pokiston munosabatlarini faqat ikki tomonlama hamkorlik darajasida emas, balki mintaqaviy va global siyosiy sharoit bilan bog‘liq strategik hodisa sifatida ko‘rsatdi. Dunyo bo‘ylab energiya narxlari o‘zgarishi, transkontinental savdo yo‘llari raqobati va mintaqaviy xavfsizlik muammolari ortib borayotgan bir pallada, ushbu tashrif O‘zbekistonning o‘z iqtisodiy va xavfsizlik manfaatlarini himoya qiluvchi yangi muloqot formatini shakllantirishiga imkon berdi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.