Mualliflar: Roksana Izzatova, Dilorom G‘ulomjonova, Mushtariybonu Nazarova, JIDU talabalari, IXTI amaliyotchilari 2017-yilda Emmanuel Macron va Angela Merkel tashabussi bilan tashkil qilingan Future Combat Air System (FCAS) hozir parchalanish yoqasiga kelib qoldi. Germaniya va Fransiya o‘rtasida yangi avlod qiruvchi samolyotlarini ishlab chiqish bo‘yicha kuchayib borayotgan ziddiyat faqat sanoatga oid kelishmovchilik emas, balki Yevropaning xavfsizlik sohasida strategik mustaqillikka erishish ambitsiyasining zaif ekanligini ham ko‘rsatadi. FCAS dasturi va Yevropaning mudofaa integratsiyasi, kuchayib borayotgan siyosiy, sanoat va strategik xavflar tufayli tahdid ostida qolmoqda. Ukrainadagi mojaro va transatlantik makondagi o‘zgarishlar Yevropaning o‘z xavfsizlik masalalarida ko‘proq mas’uliyatni zimmasiga olishi kerakligi haqidagi talablarni kuchaytirdi. Bir necha 10 yillar davomida Yevropa xavfsizligi asosan NATO va shu orqali AQSHga bog‘liq bo‘lib kelgan. Biroq Fransiya strategik noaniqlik va AQShning uzoq muddatli majburiyatlariga oid xavotirlar sabab “strategik avtonomiya” konsepsiyasini yana kun tartibiga olib chiqdi. Germaniya esa o‘zining an’anaviy atlantik yondashuviga qaramay, ayniqsa 2022-yildagi Zeitenwendedan so‘ng bu qarashni tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Ammo strategik avtonomiyaga ehtiyoj borligi bo‘yicha umumiy kelishuv mavjud bo‘lsa-da, hamkorlikdagi sa’y-harakatlar oson kechmayapti. FCAS loyihasi Yevropaning kelajakdagi havo kuchlari salohiyatining asosi bo‘lishi kerak edi, u ilg‘or qiruvchi samolyotlar, dronlar va raqamli jangovar tizimlarni birlashtirishni nazarda tutgan. Biroq kelishmovchilik markazida harbiy talablar o‘rtasidagi tub nomuvofiqlik yotadi. Fransiya bir tomondan o‘z mudofaa sanoatidagi strategik mustaqilligini va eksport erkinligini saqlab qolmoqchi. Germaniya esa boshqa tomondan umumiy boshqaruv va parlament nazoratiga urg‘u beradi. Fransiyaga yadro qurollarini tashiy oladigan va aviatashuvchilardan uchib chiqadigan samolyot kerak, Germaniyada esa bunday ehtiyoj yo‘q. Bu farqli operatsion talablar, hayratlanarlisi, loyiha boshida umuman muvofiqlashtirilmagan. The Guardian nashriga intervyu bergan sobiq yuqori lavozimli fransuz amaldoriga ko‘ra, loyiha “juda yuqori siyosiy darajada” ishlab chiqilgan bo‘lib, ikki davlat haqiqatan ham bir xil samolyotga ehtiyoj sezadimi-yo‘qmi, degan savol yetarlicha muhokama qilinmagan. Sanoat omili muammoni yanada murakkablashtirdi. Dassault Aviation o‘z intellektual mulkini Airbus bilan bo‘lish majburiyatini sezmayapti, Berlin esa tobora Fransiyaning bu xatti-harakatlarini Parij nazorat qiladigan platforma uchun Germaniyadan moliyalashtirishni jalb qilishga urinish sifatida baholamoqda. Germaniyaning sabri tugab bormoqda. Nemis deputatlaridan biri FCASni “strategik zarurat emas, balki Dassault uchun sanoat sovrini” deb ta’riflagan. Hozirgi vaziyatni ayniqsa muhim qilayotgan omil — bu asosiy kuch muvozanatining o‘zgarishidir. FCAS boshlangan paytda Germaniyaning mudofaa xarajatlari nisbatan past edi. Hozir esa Berlin 2029-yilgacha 150 milliard yevrosarflashni rejalashtirmoqda, bu esa deyarli Fransiya byudjetidan ikki baravar ko‘p. Germaniya endi itoatkor rolni o‘ynashga tayyor emas, Fransiyaning Dassault Rafale eksportdagi muvaffaqiyati esa Dassault uchun murosaga kelishga katta tijoriy rag‘bat qoldirmayapti. Strategik avtonomiyaga erishish uchta asosiy omilni talab qiladi: sanoat integratsiyasi, siyosiy ishonch va qo‘shma mudofaa strategiyasi. Yevropada buning uchun texnologik bilim va resurslar mavjud. Biroq mudofaa ishlab chiqarishi kabi sohalarda suverenitetni bo‘lishishga tayyorlik masalasi hali ham ochiq qolmoqda. Yevropaning ikki yetakchi davlati, Germaniya va Fransiya o‘rtasida uyg‘unlik bo‘lmasa, Yevropa avtonomiyasi yagona xavfsizlik tizimi o‘rniga bir nechta parallel milliy loyihalarga bo‘linib ketish xavfi ostida qoladi. Bundan tashqari, Yevropaning strategik avtonomiya ambitsiyasi NATOdan uzilish sifatida talqin qilinmasligi kerak. Aksincha, bu Yevropa va AQSH o‘rtasida yanada muvozanatli munosabatni anglatadi, unda Yevropa ham sezilarli salohiyatga ega bo‘ladi. Ammo Yevropa ichidagi bo‘linish uning ta’sir kuchi va ishonchliligini susaytiradi. FCAS kabi yirik loyihalarda muvaffaqiyat bo‘lmasa, Yevropaning mustaqil xavfsizlik ta’minotchisi bo‘lish ambitsiyasi haqiqat emas, balki orzu bo‘lib qoladi. Loyiha Germaniya va Fransiya o‘rtasidagi qarama-qarshi yondashuvlar sabab parchalanish yoqasiga kelib qoldi. 2025-yil 17-dekabrgacha uni amalga oshirish bo‘yicha yakuniy qarorlar qabul qilish muddatibelgilangan bo‘lsa-da, tomonlardan hech biri murosaga kelishga tayyorligini bildirmadi. FCASning kechikishi yoki muvaffaqiyatsizligi har ikki davlatni o‘zlarining mavjud Dassault Rafale va Eurofighter Typhoon samolyotlarini qimmat vaqtinchalik modernizatsiya qilishga majbur qiladi, bu esa loyiha amalga oshirilishini yanada zaiflashtiradi. Bundan tashqari, 2017-yilda FCAS bilan birga imzolangan yana bir loyiha, Main Ground Combat System (MGCS) ham FCAS muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, xavf ostida qolishi mumkin. Shuningdek, bu holat Yevropa havo kuchlarining parchalanishiga olib kelishi ehtimoli bor, chunki davlatlar Next Generation Air Dominance (AQSh) yoki Buyuk Britaniya, Italiya va Yaponiya hamkorligidagi Global Combat Air Programme loyihalariga murojaat qilishlari mumkin. Yevropa sanoatidagi parokandalikni kamaytirish haqida ko‘p gapirilayotgan bir paytda, qit’a aksincha turli xil oltinchi avlod qiruvchi samolyot dasturlariga ega bo‘lib qolishi mumkin. Aynan Yevropa strategik uyg‘unlikni namoyish etishi zarur bo‘lgan bir davrda, FCAS inqirozi uning poydevori qanchalik zaif ekanini ochib bermoqda. Shu nuqtai nazardan, Germaniya va Fransiya o‘rtasidagi FCAS dasturidagi kelishmovchilik faqat samolyot dizayni yoki sanoat ishtiroki borasidagi farq emas. Bu yanada kengroq strategik savolni aks ettiradi — Yevropa milliy mudofaa manfaatlaridan oshib o‘tib, yagona integratsiyalashgan xavfsizlik tizimini yarata oladimi? Agar bu qarama-qarshiliklar hal etilmasa, Yevropaning tashqi xavfsizlik kafolatlariga bog‘liqligi davom etadi. Biroq agar ularni yenga olsa, FCAS dasturi yanada mustaqil va strategik jihatdan integratsiyalashgan Yevropa uchun asosiy tayanchga aylanishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi energetik hamkorlik ularning iqtisodiy munosabatlarining muhim ustunlaridan biri bo‘lib qolmoqda, ayniqsa so‘nggi yillarda global energetika bozorlaridagi tarkibiy o‘zgarishlar fonida. Eksport oqimlarining qayta taqsimlanishi va talab geografiyasining o‘zgarishi Rossiya energiya resurslari uchun Osiyo yo‘nalishining ahamiyatini oshirdi, Xitoy esa asosiy iste’molchilar qatorida mustahkam o‘rin egalladi. Yevropa yo‘nalishida Rossiya gaz yetkazib berishining kamayishi fonida Xitoy muhim eksport bozori sifatida ajralib chiqdi, bu esa “Sibir kuchi-1” quvuri orqali yetkazib berish hajmlarining oshishida namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga, yangi yo‘nalishlarni o‘z ichiga olgan infratuzilmani kengaytirish istiqbollari muhokama qilinmoqda, biroq ularni amalga oshirish muddati va parametrlari hanuz muzokaralar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Energetika sohasidagi moliyaviy-iqtisodiy hamkorlik hisob-kitoblarda milliy valyutalardan foydalanishning kengayishi bilan kechmoqda, bu esa xalqaro savdo vositalarini diversifikatsiya qilishga qaratilgan kengroq tendensiyani aks ettiradi. Shu bilan birga, infratuzilma imkoniyatlari, narx shakllanishi va tashqi iqtisodiy kon’yunktura bilan bog‘liq cheklovlar saqlanib qolmoqda. Parallel ravishda, Xitoy energiya ta’minoti manbalarini diversifikatsiya qilish strategiyasini davom ettirmoqda. Bu jarayonda suyultirilgan tabiiy gaz yetkazib beruvchilari muhim o’rin egallaydi, shuningdek, Yaqin Sharq, Janubi-Sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlikning yangi yo‘nalishlari va muqobil marshrutlar rivojlantirilmoqda. O‘rta muddatda Xitoyda tabiiy gazga bo‘lgan talabning o‘sishi kutilmoqda, bu esa importga qaramlikning ortishi bilan birga kechadi. Bunday vaziyat turli yetkazib beruvchilar, jumladan Rossiya bilan hamkorlikni kengaytirish uchun sharoit yaratadi, biroq bu raqobat muhitida amalga oshadi, bunda asosiy omillar narx, yetkazib berish ishonchliligi va shartlarning moslashuvchanligi bo‘lib qoladi. Yaqin Sharq atrofidagi vaziyatning keskinlashuvi va dengiz logistikasiga oid xavflar energiya resurslarini quruqlik orqali yetkazib berish yo‘nalishlariga e’tiborni kuchaytirmoqda. Shu nuqtai nazardan, Rossiya va Markaziy Osiyo marshrutlarini o‘z ichiga olgan Yevrosiyo yo‘nalishlari yetkazib berish barqarorligini ta’minlash omili sifatida qo‘shimcha ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, quruqlik infratuzilmasining roli oshishi umumiy diversifikatsiya logikasini bekor qilmaydi. Xitoy pragmatik yondashuvni saqlab qolgan holda, energiya ta’minoti manbalarini muvozanatlashtirish va tashqi shoklar bilan bog‘liq xatarlarni kamaytirishga intilmoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun ushbu jarayonlar yangi imkoniyatlar bilan birga qo‘shimcha chaqiriqlarni ham yuzaga keltirmoqda. Bir tomondan, ularning mintaqaviy energetik arxitekturadagi tranzit va resurs bo‘g‘ini sifatidagi ahamiyati ortmoqda. Boshqa tomondan, ichki ehtiyojlar va tashqi majburiyatlar o‘rtasida muvozanatni saqlash, shuningdek, ko‘p vektorli tashqi iqtisodiy siyosatni davom ettirish zarurati kuchaymoqda. Bunday sharoitda mintaqa davlatlari uchun barqarorlikning asosiy omili — ichki xavfsizlikni mustahkamlash va xalqaro hamkorlik imkoniyatlaridan samarali foydalanishga qaratilgan muvozanatli va moslashuvchan energetik siyosat yuritish qobiliyatidir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

So‘nggi yillarda xalqaro migratsiya jarayonlari global geosiyosiy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘lanib, siyosiy va xavfsizlik muammolari fuqarolar harakatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, Yaqin Sharq mintaqasi siyosiy va xavfsizlik bilan bog‘liq murakkab jarayonlar markazida bo‘lib, bu hududda yashayotgan yoki ishlayotgan xorijiy fuqarolar xavfsizligini ta’minlash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan O‘zbekiston tomonidan Yaqin Sharqdan fuqarolarni vatanga qaytarish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, davlatning konsullik siyosati va migratsiya boshqaruvi tizimining samarali ko‘rsatkichlaridan biri sifatida e’tirof etilishi mumkin. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2026-yil 10 mart holatiga kelib Yaqin Sharq mamlakatlaridan O‘zbekistonga 25 mingdan ortiq fuqaro qaytarilgan. Jumladan, Saudi Arabistonidan 21 mingdan ortiq, Birlashgan Arab Amirliklaridan 3,5 mingdan ziyod, shuningdek Eron, Qatar, Bahrain va Omandan ham fuqarolar vatanga qaytarilgan. Bu jarayon global migratsiya va geosiyosiy omillar o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni yana bir bor tasdiqlaydi. Yaqin Sharq uzoq yillardan buyon global siyosiy raqobat markazi sifatida energetika resurslari, strategik transport yo‘laklari va geosiyosiy manfaatlar nuqtai nazaridan xalqaro siyosatning muhim nuqtasini tashkil etadi. Bu mintaqa ko‘plab mamlakatlar uchun mehnat migratsiyasi yo‘nalishi bo‘lib, xizmat ko‘rsatish, savdo va turizm sohalarida ko‘plab xorijiy fuqarolar faoliyat yuritadi. Shuning uchun mintaqadagi siyosiy o‘zgarishlar migratsiya oqimlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy xalqaro amaliyotda konsullik diplomatiyasi fuqarolar xavfsizligini ta’minlashda muhim vosita bo‘lib, O‘zbekiston tomonidan amalga oshirilayotgan evakuatsiya choralari aynan shu siyosatning amaliy ifodasi hisoblanadi. Fuqarolarni vatanga qaytarishda davlat organlari o‘rtasidagi muvofiqlashtirilgan hamkorlik va xalqaro transport infratuzilmasi hamda diplomatik aloqalarning ahamiyati o‘z aksini topmoqda. Bu esa favqulodda vaziyatlarda davlatning tezkor va samarali choralar ko‘ra olish qobiliyatini namoyish etadi. Bugungi kunda migratsiya jarayoni nafaqat iqtisodiy, balki milliy xavfsizlik va ijtimoiy barqarorlik bilan bog‘liq kompleks masala sifatida ko‘rilmoqda. Chet elda yashayotgan fuqarolar sonining oshishi davlatlardan migratsiya jarayonlarini yanada samarali boshqarishni talab qiladi. O‘zbekiston so‘nggi yillarda mehnat migratsiyasini tartibga solish, migrantlar huquqlarini himoya qilish va xavfsiz migratsiya tizimini shakllantirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirmoqda. Shu bilan birga, Yaqin Sharqdan fuqarolarni qaytarish bo‘yicha chora-tadbirlar ushbu siyosatning muhim qismi sifatida qabul qilinadi deb hisoblayman. Konsullik xizmatlarini raqamlashtirish, migrantlar bilan tezkor aloqa tizimini yaratish hamda favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik mexanizmlarini kuchaytirish kelajakda yanada dolzarb bo‘lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat global migratsiya jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatayotgani, davlatlarning asosiy vazifalaridan biri xorijdagi fuqarolar xavfsizligini ta’minlash va himoya qilish ekanligini ko‘rsatadi. O‘zbekistonning amalga oshirayotgan evakuatsiya choralari zamonaviy konsullik diplomatiyasi va migratsiya boshqaruvining samarali namunasidir hamda davlatning fuqarolar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan tashqi siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Kelgusida migratsiya siyosatini takomillashtirish, fuqarolarni xavfsiz mehnat migratsiyasi bilan ta’minlash va konsullik xizmatlarini rivojlantirish O‘zbekiston tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib qoladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Dunyoda davom etayotgan geosiyosiy taranglik Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun strategik ahamiyatga ega bo'lgan kontinental savdo yo'llariga ta'sir ko'rsatmoqda. Yevroosiyo makonida ro'y bergan davrimizning eng katta inqirozi – Ukrainadagi urush Sharq-G'arb yo'nalishidagi yuk tashuvlari dinamikasi va o'zgaruvchanligiga ta'sir qilishda davom etmoqda. Bu esa logistika oqimlarini tashkil etishda diversifikatsiyaning ahamiyatini ug'ulaydi. Bunday sharoitda O'zbekiston maksimal moslashuvchanlikni namoyish etib, eksport va import tashuvlari xarajatlarini kamaytirish hamda istiqbolli bozorlar, jumladan, Yevropa Ittifoqiga chiqish uchun eng samarali yo'llaridan foydalanishga harakat qilmoqda. 2024-yilda O'zbekistonning Yevropa Ittifoqi bilan tashqi savdosi 6,4 milliard dollarga yetdi. O'tgan yil natijalariga ko'ra, mamlakatning eng yirik 20 ta savdo hamkori qatoridan Germaniya, Fransiya, Shveytsariya, Italiya va Polsha kabi Yevropa davlatlari o'rin olib, ular bilan umumiy savdo hajmi 1,4 milliard dollardan oshdi. O'zbekiston uchun tovarlarni Yevrozonaga yetkazib berishning eng maqbul yo'li hamon Qozog'iston, Rossiya va Belarus hududidan o'tadigan Shimoliy koridor bo'lib qolmoqda. 2023-yilda “O'zbekiston-Qozog'iston-Rossiya-Belarus-Yevropa Ittifoqi” temiryo'l marshruti orqali 1 million tonnadan ziyod yuk tashildi. Asosiy transport tugunlaridan biri Polshadagi Malaszewicze temiryo'l terminali bo'lib, u erga Markaziy Osiyodan yuklar Belarus va Polsha chegarasidagi Brest-Terespol chegara nazorat pinkti orgali o'tib keladi. Shimoliy koridor tarkibiga kiruvchi mazkur quruq port Yevropa Ittifoqi va Xitoy o'rtasidagi temir yo'l savdosining 90 foizdan ortig'ini o'zidan o'tkazadi. Joriy yilning yanvarida O'zbekiston Prezidenti hukumatga mahalliy tashuvchilar uchun Belarusning Brest hududi orqali Polshaga maxsus transport koridorini yaratish imkoniyatini o'rganish bo'yicha topshiriq berdi. Bu tez buziladigan mahsulotlar, asosan meva va sabzavotlarni Yevropa bozoriga tezkor yetkazib berish zaruratidan kelicb chiqqan qadamdir. Aytish joiz, yuqori logistika xarajatlari, shuningdek, xavfsizlik nuqtai nazaridan g'arbiy yo'nalishdagi avtomobil marshrutlarida joriy etildan ayrim cheklovlar O'zbekiston va Polsha o'rtasidagi savdoga ta'sir ko'rsatmoqda. 2024-yilda ikki tomonlama savdo aylanmasi 400 million dollardan oshgan bo`lsa, 2025-yilda 383,7 million dollarga qisqargan. Yuklar oqimini Polsha, Litva va Latviyagacha tortilgan temir yo'llarga yo'naltirish Markaziy Osiyo hamda Yevropa o'rtasidagi tashuvlarda transport xarajatlarini sezilarli kamaytirishi mumkin. Ammo bu shimoliy temiryo'l marshrutlarining samaradorligiga ta'sir qiluvchi infratuzilmaviy hamda bojxona tartib-taomillari bilan bog'liq joriy muammolarni hal etishni taqazo etadi. O'zaro savdoni rag'batlantirish va tranzit salohiyatini rivojlantirish maqsadida O'zbekiston va Polsha hamkorlikda logistika markazlarini barpo etishni rejalashtirmoqda. Ulardan biri Sharqiy Yevropaning eng yirik transport-tranzit markazlaridan biri hisoblangan Mazoviya viloyatida tashkil etiladi. Bu O'zbekistonning Yevropa ta'minot zanjirlariga integratsiyalashuviga zamin yaratish barobarida, 2025-yil oktyabrda Yevropa Ittifoqi bilan imzolangan Kengaytirilgan sheriklik va hamkorlik to'g'risidagi bitimini amalda tatbiq etish imkoniyatini kengaytiradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Yaqin Sharqdagi vaziyatning keskinlashuvi O‘zbekiston uchun yuklarni Yevropa va Janubiy Osiyo kabi istiqbolli eksport bozorlariga yetkazib berishning samarali yo‘llaridan foydalanish xavfini oshirmoqda. Bir oy avval O‘zbekiston Transport vazirligi muammoli mamlakatlarni chetlab o‘tish uchun muqobil transport yo‘laklarini taqdim etgan edi. Ular orasida Eron, Afg‘oniston va Pokiston orqali o‘tadigan yo‘nalishlar ham e’lon qilingan. Biroq hozirga kelib har uchala davlat bir vaqtning o‘zida harbiy mojarolarning faol bosqichiga jalb etilgani sababli, ularning hududi orqali yuk tashish imkoniyatlari cheklanib qoldi. Bu esa ochiq dengizlardan geografik uzoqligi tufayli tashqi savdoda shundoq ham yuqori transport xarajatlariga mahkum bo‘lgan Markaziy Osiyo davlatlarini o‘ta qiyin ahvolga solib qo‘yadi. 2025-yilning yozida 12 kunlik Eron–Isroil urushi paytida O‘zbekiston Eronning janubiy portlariga zudlik bilan o‘rinbosar izlashga majbur bo‘lgan, bu esa logistika xarajatlarining 30 foizga oshishiga olib kelgandi. Hozirgi sharoitda mamlakat nafaqat Eron, balki Hind okeaniga chiqish imkonini beruvchi Afg‘oniston-Pokiston tranzitidan ham vaqtincha voz kechish zarurati tufayli bundan-da ko‘proq zarar ko‘rishi mumkin. 2025-yil davomida O‘zbekiston Eron orqali jami 1,2 million tonna yuk tashidi. Yuklar asosan Turkiya va G‘arb davlatlari yo‘nalishida jo‘natildi. Shu bilan birga, Eron portlari 330 ming tonnadan ortiq O‘zbekiston yuklariga xizmat ko‘rsatdi. Ho‘rmuz bo‘g‘ozining deyarli yopib qo‘yilishi dunyoning ushbu eng muhim transport-energetika arteriyasida savdo kemalari, ayniqsa, neft tankerlari harakatini keskin cheklamoqda. Bo‘g‘oz akvatoriyasi doirasida dengiz sug‘urtasi nafaqat haddan tashqari qimmatlashdi, balki uni topish ham qiyinlashib qoldi, bu esa tranzit kemalari qatnovining 80 foizga qisqarishiga olib keldi. Bularning barchasi mintaqadagi eng yirik transport tuguni – Fors ko‘rfazining Eron sohilida joylashgan Bandar Abbos porti faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ehtiyot chorasi sifatida Eronning shimoliy portlari – Kaspiy va Anzali ham o‘z faoliyatini to‘xtatdi. Hozircha quruqlikdagi savdo yo‘llari, jumladan, Saraxs chegara o‘tkazish punkti orqali Eron-Turkmaniston chegarasini kesib o‘tuvchi yo‘laklar faoliyat yuritmoqda. Shuningdek, Eron “Xof–Hirot” temiryo‘l liniyasi orqali Afg‘oniston bilan transport aloqasini saqlab qolgan. Yaqinda Afg‘oniston tomoni shaharlar o‘rtasida yuk poyezdlari uzluksiz qatnayotganini ma’lum qildi. Janubiy yo‘nalishdagi xavfsizlikka oid tahdid tufayli O‘zbekiston yuk oqimlarini murakkabroq va uzunroq yo‘nalishlarga yo‘naltirishga majbur bo‘lmoqda. Gibraltar bo‘g‘ozi, O‘rta yer, Egey, Marmar va Qora dengizlar orqali, so‘ngra Rossiya va Qozog‘iston temiryo‘llari orqali amalga oshiriladigan aralash tashuvlar ko‘rib chiqilishi mumkin. O‘zbekiston (Andijon) – Qirg‘iziston (O‘sh, Ergashtom) – Xitoy (Qashqar, Urumchi) / Xitoyning Tinch okeani portlari transport yo‘lagi yana bir muqobil variant sifatida ko‘rilmoqda. Yevropa Ittifoqiga olib boruvchi Shimoliy temiryo‘l koridori ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Xitoyning zamonaviy tashqi siyosati mamlakatning o‘zgarib borayotgan xalqaro tizimga moslashuvi hamdayangi global sharoitlarda barqaror pozitsiyani ta’minlashga intilishini aks ettiradi. Xitoylik ekspertlarningfikricha, dunyo AQSh bilan raqobat kuchayishi fonida yanada murakkab va ziddiyatli ko‘p qutbli tartibgao‘tish jarayonini boshdan kechirmoqda. Shu sharoitda XXR o‘zini global boshqaruv tizimini isloh qilish vaGlobal Janub davlatlarining rolini kuchaytirish tarafdori bo‘lgan barqarorlashtiruvchi kuch sifatida namoyonetadi. Mazkur yo‘nalishni ilgari surishda asosiy vositalar sifatida Global rivojlanish tashabbusi, Global xavfsizliktashabbusi va Global sivilizatsiya tashabbusi maydonga chiqmoqda. Pekin boshqa davlatlarga siyosiymodellarni majburan tatbiq etmaslik prinsipini ta’kidlab, suverenitet va o‘zaro manfaat tamoyillariga urg‘uberadi. Shu bilan birga, ko‘p tomonlama hamkorlik formatlari va moliyaviy institutlar orqali XXRninginstitutsional ishtiroki kengayib borayotgani xalqaro hamkorlikning muqobil mexanizmlarini shakllantirishgaintilishdan dalolat beradi. Mazkur kontekstda Rossiya Federatsiyasi bilan munosabatlar Xitoy tashqi siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Pekin amaldagi xalqaro sharoitni inobatga olgan holda ikki tomonlama iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishni davom ettirmoqda. O‘zaro aloqalar mavjud xalqaro cheklovlar doirasida olib borilib, barqaror savdo-iqtisodiy munosabatlarni saqlab qolishga qaratilgan. Asosiy hamkorlar bilan munosabatlarni rivojlantirish bilan bir qatorda, Tayvan masalasi ham XXR tashqi siyosat kun tartibida muhim o‘rin tutadi. Xitoy ushbu yo‘nalishda harbiy-siyosiy vositalarni diplomatik mexanizmlar bilan uyg‘unlashtirgan holda o‘z pozitsiyasini izchil mustahkamlab bormoqda. Xitoy ekspert va akademik doiralarida turli ssenariylarning iqtisodiy va strategik oqibatlarini hisobga olgan holda muvozanatli yondashuv zarurligi qayd etiladi. Shu bois Pekin bosqichma-bosqich strategiyani afzal ko‘rib, siyosiy-diplomatik tartibga solish imkoniyatlarini saqlab qolgan holda chora-tadbirlar kompleksini kengaytirmoqda. Paralel ravishda XXR Yaqin Sharq, Afrika va umuman Global Janub mamlakatlarida faoliyatini kuchaytirmoqda. Iqtisodiy hamkorlik siyosiy va xavfsizlik sohasidagi aloqalar bilan to‘ldirilmoqda. Afrika davlatlari bilan bojxona imtiyozlarining kengaytirilishi, infratuzilmaviy loyihalar hamda Fors ko‘rfazi mintaqasidagi energetik kelishuvlar Xitoyning muqobil hamkorlik markazi sifatidagi rolini mustahkamlamoqda. Xitoy Markaziy Osiyo davlatlari bilan ham iqtisodiy hamkorlik va siyosiy muloqotni kengaytirmoqda. Mintaqa “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusining quruqlik yo‘laklarini amalga oshirishda, shuningdek mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikda muhim yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda. Xitoy ishtirokining kengayishi savdo-investitsiya loyihalari va institutsional hamkorlik formatlarining rivojlanishi bilan kechmoqda, bu esa infratuzilma modernizatsiyasi, logistika va iqtisodiy rivojlanish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, bunday tashabbuslarning uzoq muddatli barqarorligi ularning moliyaviy muvozanati, shaffofligi va milliy rivojlanish strategiyalariga mosligiga bog‘liq. Umuman olganda, XXR tashqi siyosatining zamonaviy ustuvor yo‘nalishlari Pekinning o‘zini xalqaro maydonda faolroq pozitsiyalashga intilayotganini ko‘rsatadi. Iqtisodiy vositalar, institutsional tashabbuslar va moslashuvchan diplomatik yondashuv uyg‘unligi orqali Xitoy o‘z rolini o‘zgarib borayotgan global tizim sharoitida mustahkamlashga harakat qilmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.