Azamat Seitov va Sofiya Vohidovaning maqolasi O‘zbekistondagi maskulinlikning hududiy tafovutlariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda bu mavzu Kimberli Krenshouning interseksional yondashuvi orqali ko‘rib chiqiladi. Mualliflar jamiyatdagi erkak rollarini faqat jins kategoriyasi bilan izohlab bo‘lmasligini ko‘rsatib beradi: ularga bir vaqtning o‘zida hudud, yosh, aholi punkti turi, iqtisodiy imkoniyatlar, migratsion mobillik va oilaviy munosabatlar tuzilmasi ham ta’sir qiladi. Maqolada empirik baza sifatida nikoh va ajrimlar, nikohga kirish va uni bekor qilishning yoshga oid xususiyatlari bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlar, shuningdek, hududlar kesimida ayollar tadbirkorligi va migratsiyaga oid ma’lumotlardan foydalanilgan. Shu ma’lumotlar asosida mualliflar O‘zbekiston oilaviy me’yorlar borasida bir xil makon emas, degan xulosaga keladi: turli hududlarda erkaklardan er, ota, boquvchi va oila boshlig‘i sifatidagi kutilmalar turlicha shakllanadi. Ayollar iqtisodiy faolligining ortishi, urbanizatsiya va migratsiya an’anaviy oila modellarini qanday o‘zgartirayotganiga alohida e’tibor qaratilgan. Shahar va iqtisodiy jihatdan ancha mobil muhitlarda erkak roli asta-sekin yagona boquvchilikdan farzand tarbiyasida qatnashish, mas’uliyatni bo‘lishish va oilaviy muloqotni o‘z ichiga olgan sheriklik modeliga o‘tib bormoqda. Katta oilaning o‘rni kuchli va iqtisodiy imkoniyatlari cheklangan hududlarda esa an’anaviy kutilmalar barqarorroq saqlanib qolmoqda. Maqolaning asosiy amaliy xulosasi hududiy o‘ziga xoslikni hisobga oluvchi ijtimoiy va gender siyosati zarurligidan iborat. Mualliflar ta’kidlashicha, teng imkoniyatlarga asoslangan yagona qadriyatlar tizimi saqlanib qolishi kerak, ammo uni amalga oshirish vositalari turlicha bo‘lishi lozim: ayrim hududlarda oilaviy mojarolarning oldini olish va yosh oilalarni tayyorlash muhimroq bo‘lsa, boshqalarida oilaviy mediatsiya, huquqiy maslahatlar, bandlikni qo‘llab-quvvatlash va otalikning ijobiy modellarini rivojlantirish ahamiyatlidir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ushbu maqolada Azamat Seitov va JIDU tayanch doktoranti Zulxumor Maxmudova Turkiy Davlatlar Tashkiloti doirasida siyosiy ong, psixopolitik ta’sir va yetakchilik fenomenini tahlil qiladi. Mualliflar Shavkat Mirziyoyev, Rejep Tayyip Erdog‘an, Ilhom Aliyev va Qosim-Jomart Toqayevning siyosiy nutqlari, yetakchilik uslublari va umumturkiy identitetni shakllantirishdagi rolini o‘rganadi. Maqolada TDT faqat iqtisodiy yoki diplomatik hamkorlik maydoni emas, balki ramzlar, tarixiy xotira, madaniy yaqinlik va siyosiy ritorika orqali shakllanayotgan murakkab integratsion makon sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, turkiy integratsiya jarayonlari oddiy institutsional hamkorlikdan ko‘ra chuqurroq psixologik va antropologik mazmunga ega. “Turkiy dunyo”, “qardoshlik”, “umumiy taqdir” kabi tushunchalar siyosiy ongga ta’sir ko‘rsatib, davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni emotsional va ramziy asosda mustahkamlashi mumkin. Shu bilan birga, mualliflar bunday diskurs tanqidsiz qabul qilinsa, u ayrim hollarda siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida ramziy qaramlik yoki tashqi siyosiy moslashuv xavfini yuzaga keltirishi mumkinligini ham qayd etadi. Maqolada Rossiya, Xitoy va Yevropa Ittifoqining TDTga nisbatan yondashuvlari ham tahlil qilinadi. Rossiya bu jarayonga ko‘proq “panturkizm” va o‘z mintaqaviy ta’sirining cheklanishi nuqtayi nazaridan qarasa, Xitoy uni identitet va ichki barqarorlik masalalari bilan bog‘laydi. Yevropa Ittifoqi esa TDTni Markaziy Osiyoda muqobil integratsion model sifatida ko‘radi. Mualliflarning fikricha, bu tanqidlarning aksariyati TDTning real mazmunidan ko‘ra tashqi aktorlarning o‘z geosiyosiy manfaatlari bilan bog‘liq. Xulosa sifatida maqola O‘zbekiston uchun TDTni na ideallashtirish, na xavf sifatida mutlaqlashtirish to‘g‘ri emasligini ta’kidlaydi. Eng maqbul yondashuv - TDTdan ko‘p vektorli tashqi siyosat, iqtisodiy manfaatlar, transport aloqalari va xalqaro mavqeni mustahkamlash vositasi sifatida pragmatik foydalanishdir. Shu ma’noda, TDT O‘zbekiston uchun suveren manfaatlarga xizmat qiluvchi platforma bo‘lib qolishi kerak; uning kelajagi esa ramziy yaqinlikni ratsional milliy manfaatlardan ustun qo‘ymaslik qobiliyatiga bog‘liq. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Azamat Seitov va JIDU talabasi Fayziddin Qutbidinovning maqolasi diniy muassasalarning tashqi siyosat borasidagi jamoatchilik fikrini shakllantirishdagi roliga bag‘ishlangan. Mualliflar dinni nafaqat ma’naviy soha, balki qadriyatlar, xulq-atvor me’yorlari, jamoaviy o‘ziga xoslik va ijtimoiy barqarorlikka ta’sir ko‘rsatuvchi muhim ijtimoiy institut sifatida ham talqin qiladi. Nazariy jihatdan maqola Emil Dyurkgeym va Per Burdening yondashuvlariga tayanadi. Bu yondashuvlar dinni bir vaqtning o‘zida ham ijtimoiy birdamlik mexanizmi, ham o‘zining nufuzli shaxslari, resurslari va ramziy kapitaliga ega bo‘lgan alohida ijtimoiy maydon sifatida ko‘rib chiqish imkonini beradi. Maqolada islom dini, avvalambor, an’anaviy sunniylik va moturidiya ta’limoti doirasida jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadigan O‘zbekistonga alohida e’tibor qaratilgan. Mualliflarning ta’kidlashicha, masjidlar va diniy idoralar nafaqat diniy marosimlarni ado etish, balki ijtimoiy-kommunikativ vazifani ham bajaradi: ular umumiylik tuyg‘usini mustahkamlaydi, axloqiy tamoyillarni singdiradi va ijtimoiy ahamiyatga molik masalalarni tushuntirish uchun vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan, davlat diniy soha bilan o‘zaro hamkorlikning barqarorlikni ta’minlash, radikallashuvga qarshi kurashish va siyosiy tizimning dunyoviy xususiyatini saqlab qolishga xizmat qiladigan modelini qo‘llab-quvvatlashga intiladi. Maqolada, shuningdek, diniy diskursning tashqi siyosat kun tartibi bilan aloqasi ham ko‘rib chiqilgan. Mualliflar aholi orasida ishonch qozongan diniy arboblar xalqaro voqealarni, ayniqsa, musulmon dunyosidagi mojarolar bilan bog‘liq nozik mavzularni hissiy va radikal talqin qilishning oldini olishda muhim rol o‘ynashi mumkinligini qayd etadi. Shu bilan birga, O‘zbekistondagi diniy muassasalar, qoida tariqasida, xalqaro kun tartibini mustaqil ravishda siyosiylashtirishdan qochib, asosiy e’tiborni davlatning rasmiy pozitsiyasini o‘zaro kelishilgan va mas’uliyat bilan qabul qilishga qaratishi ta’kidlanadi. Umuman olganda, maqola diniy muassasalar ijtimoiy barqarorlik hamda davlat va jamiyat o‘rtasidagi muloqotning muhim elementi bo‘la olishini ko‘rsatadi. Mualliflar dunyoviy boshqaruv tamoyili saqlanib qolgan taqdirda, diniy institut ijtimoiy jipslikni mustahkamlash, ekstremistik g‘oyalarga qarshi turish va xalqaro siyosatning asosiy voqealariga nisbatan vazmin jamoatchilik munosabatini shakllantirishga hissa qo‘sha oladi, degan xulosaga keladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarovaning  maqolasida  Vohon yo‘lagi Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Xitoy o‘rtasida rivojlanayotgan hamkorlikning tobora muhim unsuriga aylanib borayotganiga oid dolzarb va ko‘p qirrali baho berilgan. Muallif ushbu yo‘lakni shunchaki olis bir geografik hudud sifatida emas, balki Afg‘onistonning 2021-yildan so‘ng mintaqaviy hamkorlikka qayta qo‘shilishi, Xitoyning infratuzilmaviy intilishlari va Yevroosiyoda transport bog‘liqligi uchun raqobatning kuchayishi sharoitida ahamiyati ortgan salohiyatli strategik savdo va transport yo‘nalishi sifatida taqdim etadi. Maqolada Vohon yo‘lagi tashabbusi kengroq geosiyosiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi hamda mintaqaviy savdo oqimlari, transportga bog‘liqlik va xavfsizlik borasidagi hisob-kitoblardagi o‘zgarishlar ko‘p yillar davomida ikkinchi darajali bo‘lib kelgan yo‘nalishga qanday qilib yangicha ahamiyat kasb ettirayotganini ko‘rsatib beradi. Maqolaning asosiy kuchi uning qiyosiy tahlilga asoslanganidadir. Umarova nima sababdan Vohon yo‘lagi Xitoy–Pokiston iqtisodiy yo‘lagiga (CPEC) muqobil yoki qo‘shimcha sifatida yana e’tiborni tortayotganini batafsil tushuntiradi. U, ayniqsa, Kobul va Islomobod o‘rtasidagi muntazam uzilishlar hamda siyosiy ziddiyatlar fonida Afg‘onistonning Pokiston tranzitiga qaramlikni kamaytirishga bo‘lgan intilishi kuchayib borayotganini alohida ta’kidlaydi. Shu nuqtai nazardan, Vohon orqali o‘tadigan yo‘nalish Afg‘onistonga Xitoyga bevosita chiqish imkonini berishi, shuningdek, mintaqaviy transportning umumiy me’morchiligini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan jozibador strategik variant bo‘lib ko‘rinadi. Shu bilan birga, muallif loyihani ideallashtirmaydi: u yo‘lakning jozibadorligi infratuzilma, siyosat va xavfsizlikka oid jiddiy to‘siqlar bilan muvozanatda ekanligini aniq ko‘rsatib o‘tadi. Umuman olganda, maqola geosiyosiy tahlilni transport va iqtisodiyot sohasidagi amaliy mulohazalar bilan uyg‘unlashtirgani uchun qimmatlidir. Umarova, garchi yaqin kelajakda Vohon yo‘lagining to‘liq ishga tushirilishi ehtimoldan yiroq bo‘lsa-da, uni amalga oshirib bo‘lmaydigan loyiha sifatida hisobdan chiqarib yubormaslik kerak, degan xulosaga keladi. Aksincha, bu mintaqaviy sharoitlar qulaylashgan taqdirda jadal rivojlanishi mumkin bo‘lgan strategik imkoniyatdir. Muhimi, maqolada Markaziy Osiyo siyosati uchun ahamiyatli xulosalar ham keltirilgan: unda mintaqa davlatlari shakllanayotgan Yevroosiyo transport landshaftida o‘z o‘rnini saqlab qolish va kengaytirish uchun turli ssenariylarga tayyor turishi, mintaqa ichidagi bog‘liqlikni mustahkamlashi hamda o‘zlarining yirik temir yo‘l va tranzit loyihalarini amalga oshirishni jadallashtirishi zarurligi ta’kidlanadi. Shu ma’noda, maqola nafaqat bitta yo‘lak tahlili, balki mintaqadagi transport bog‘liqligi va ta’sirining kelajakdagi muvozanati haqidagi keng qamrovli mulohazadir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

O‘zining keng qamrovli tadqiqotida Yida Jiao Xitoyning Afrikadagi qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini namoyish etish markazlari (QXTNM) modelining rivojlanishini o‘rganadi. Bu markazlar Xitoy qishloq xo‘jaligi sohasidagi bilimlarini rivojlanayotgan mamlakatlarga uzatishni osonlashtirish uchun tashkil etilgan. 2006-yilda Xitoy-Afrika hamkorligi forumi (FOCAC) doirasida tashkil etilganidan beri QXTNMlar texnologik yordamni tijorat samaradorligi bilan uyg‘unlashtirish uchun targ‘ib qilinmoqda. Jiao ushbu ikki maqsadli tuzilmani tanqidiy tahlil qilib, QXTNMlar o‘tmishdagi sof grantga asoslangan modellardan yaxshiroq bo‘lsa-da, ular hamon rivojlanish maqsadlari va foyda olish intilishlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni o‘zida mujassam etganini ta’kidlaydi. U markazlar oziq-ovqat xavfsizligi va qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish vositasi sifatida taqdim etilsa-da, ularning faoliyati ko‘pincha Xitoy firmalarining tijorat manfaatlari asosida shakllanishini ko‘rsatadi.   Jiao QXTNMning uch bosqichli operatsion modelini batafsil taqdim etadi: infratuzilmani rivojlantirish, texnik hamkorlik va biznesga o‘tish. Uning tushuntirishicha, Xitoy davlati dastlabki bosqichlarni moliyalashtirsa-da, pirovard maqsad Xitoy korxonalarining mahalliy qishloq xo‘jaligi bozorlarida tijorat asosida o‘rnashib olishidir. Biroq, Jiao ta’kidlashicha, bu markazlar ko‘pincha Xitoy qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini mahalliy sharoitlarga samarali moslashtirish bilan qiynalmoqda. Xitoy tajribasi va mahalliy ehtiyojlar o‘rtasida tez-tez nomuvofiqliklar kuzatiladi. Masalan, mahalliy afzal ko‘rilgan ekinlar o‘rniga yuqori hosilli Xitoy urug‘ navlarini joriy etishga intilish va yetarli infratuzilmaning (sug‘orish va elektr ta’minoti kabi) yo‘qligi texnologiyalarni o‘zlashtirishga to‘sqinlik qilmoqda.   Muhimi shundaki, Jiao QXTNMlarni Xitoyning o‘z rivojlanish yo‘lining kengroq g‘oyaviy doirasiga joylashtiradi. U tajribachilik va texnokratik pragmatizm bilan tavsiflangan Xitoy taraqqiyot falsafasi ushbu markazlarning loyihasi va ijrosini qanday shakllantirganini tushuntiradi. Qishloq xo‘jaligini kengaytirishning ichki modellariga asoslanib, QXTNMlar Xitoy boshqaruv amaliyotini, shu jumladan davlat va xususiy funksiyalarni yagona institutsional qobiq ostida uyg‘unlashtirishni aks ettiradi. Bu qo‘shilish samarali bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, joylarda, ayniqsa afrikalik hamkorlar orasida chalkashliklarni keltirib chiqaradi, chunki ular yordam ko‘rsatish faoliyati va tijorat tashabbuslari o‘rtasidagi farqni ajrata olmaydilar. Jiao ta’kidlashicha, bu noaniq rollar manfaatdor tomonlar o‘rtasida ishonchsizlik va turlicha kutilmalarga olib kelishi mumkin.   Jiao ta’kidlaganidek, QXTNMlar geosiyosiy signal berish vositasi hamdir. Ular qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va salohiyatni oshirish orqali Xitoyning yumshoq kuchini targ‘ib qilishga xizmat qilsa-da, ularning Afrika qishloq xo‘jaligi tizimlariga amaliy ta’siri bahsli bo‘lib qolmoqda. Ba’zi baholashlar hosildorlikni oshirish va ko‘nikmalarni rivojlantirishdagi sezilarli afzalliklarni ta’kidlasa, boshqalari Xitoy jamoalari ketgandan so‘ng bu natijalarning barqarorligini shubha ostiga qo‘yadi. Bundan tashqari, Jiao Xitoy jamoalarining o‘zidagi ichki ziddiyatlarni ham ta’kidlaydi: bu yerda rivojlanishga hissa qo‘shmoqchi bo‘lgan yosh mutaxassislarning sa’y-harakatlari tijorat talablari tufayli e’tibordan chetda qolmoqda.   Yakuniy xulosada, Jiao tahlili QXTNM modelini Janub-Janub hamkorligidagi ulkan, ammo ziddiyatli tajriba sifatida ko‘rsatadi. U Afrikada qishloq xo‘jaligini o‘zgartirishni qo‘llab-quvvatlash, xususan, mahalliy rivojlanish ehtiyojlariga moslashish va Xitoy tajribasidan foydalanish imkoniyatini tan oladi. Biroq, u shuningdek, mahalliy sharoitlarga ko‘proq e’tibor berish, yordam va tijorat o‘rtasidagi aniq chegaralarni belgilash hamda qisqa muddatli tayyorgarlikdan tashqari barqaror majburiyat bo‘lmasa, QXTNMlar transformatsion emas, balki ko‘proq ramziy bo‘lib qolish xavfi borligidan ogohlantiradi. Uning tadqiqoti Xitoyning global qishloq xo‘jaligi rivojlanishida o‘sib borayotgan ishtirokchi sifatidagi rolini tushunishga o‘z vaqtida va muhim hissa qo‘shadi.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Professor Timur Dadabayev hamkasblari bilan birgalikda tayyorlagan va “Central Asian Affairs” (Brill, 2025) jurnalida e’lon qilingan maqola o‘rnatilgan mintaqaviy modellarni buzayotgan yangi migratsiya tendensiyasiga yangicha va tanqidiy nuqtai nazarni ifodalaydi. Mualliflar Ukrainada urush boshlanganidan so‘ng Markaziy Osiyoga rossiyalik muhojirlar oqimining kutilmagan, ammo sezilarli darajada ko‘payishini tahlil qilib, bu hodisa o‘nlab yillar davomida janubdan shimolga – Markaziy Osiyodan Rossiyaga iqtisodiy imkoniyatlar izlab yo‘nalgan an’anaviy postsovet migratsiya oqimining teskarisiga aylanganini ta’kidlaydilar.   Tadqiqotchilar empirik ma’lumotlar va nazariy yondashuvlarga asoslanib, mavjud migratsiya nazariyalari bunday murakkab hodisani tushuntirish uchun yetarli emasligini ko‘rsatadilar. Ularning fikricha, Markaziy Osiyo endi faqat chiqish yoki tranzit hududi bo‘lishdan to‘xtab, mustaqil jozibador yo‘nalishga aylanmoqda. Bu o‘zgarish nafaqat mintaqaning nisbatan iqtisodiy qulayligi, balki uning siyosiy betarafligi bilan ham bog‘liq. Bu omil urushdan ko‘ngli qolgan, siyosiy ta’qiblar va yomonlashayotgan iqtisodiy vaziyat tufayli mamlakatni tark etishga intilayotgan Rossiya fuqarolari uchun tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.   Maqolada ishlab chiqilgan asosiy tushunchalardan biri “chiqish ovoz sifatida” (exit as voice) g‘oyasidir. Mualliflarning fikriga ko‘ra, ko‘plab rossiyaliklar, ayniqsa, shahardagi tahsilli o‘rta sinf vakillari uchun Markaziy Osiyoga ko‘chish siyosiy ifodaning bir shakliga – Rossiya davlati siyosatidan uzoqlashish va sokin norozilik bildirish usuliga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan, harakatchanlik an’anaviy iqtisodiy yoki nizoli migratsiya modellari doirasiga sig‘maydigan norozilik bildirish vositasiga aylanadi.   Mualliflar Markaziy Osiyo mamlakatlarida migratsiya infratuzilmasining o‘zgarishiga ham e’tibor qaratadilar. Mintaqaning davlat organlari va jamoat institutlari aholining yangi guruhlarini qabul qilishga tobora faolroq moslashmoqda. Bu esa nafaqat mehnat bozorida, balki ta’lim, uy-joy ta’minoti va ijtimoiy siyosat sohalarida ham o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Ushbu institutsional o‘zgarishlar o‘zgaruvchan geosiyosiy va demografik voqeliklarga javoban keng qamrovli mintaqaviy qayta qurishni aks ettiradi. Mualliflar ishonchli tarzda ko‘rsatganidek, ushbu yangi jarayonlarni tushunish postsovet makonining kelajagini, mintaqadagi harakatchanlik va integratsiya tartiblarini qayta ko‘rib chiqish uchun juda muhimdir.   Maqolani o‘qing: https://doi.org/10.30965/22142290-bja10066    * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.