Muallif: Fatima Daliyeva – Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetining “Xalqaro munosabatlar, jahon va mintaqa muammolarining siyosiy muammolari” ixtisosligi bo‘yicha mustaqil tadqiqotchisi, Oliy ta’limdan keyingi ta’lim ofisi bosh mutaxassisi.   XXI asrning uchinchi o‘n yilligiga kelib global geosiyosiy raqobatning asosiy markazlaridan biri transport-logistika tizimlari va savdo yo‘laklari atrofida shakllanmoqda. Agar XX asrda geosiyosiy ustunlik asosan harbiy qudrat, hududiy nazorat yoki energetik resurslar bilan belgilangani kuzatilgan bo‘lsa, bugungi bosqichda global ta’sir ko‘proq logistika, tranzit infratuzilmasi, dengiz yo‘llari, portlar, raqamli transport tizimlari va ta’minot zanjirlarini boshqarish imkoniyati bilan aniqlanmoqda. Xitoyning dunyo iqtisodiyotidagi markaziy ishlab chiqarish platformasiga aylanishi transport-logistika tizimlarini global geosiyosatning strategik elementiga aylantirdi. Bugungi xalqaro tizimda AQSH, Rossiya va Xitoy manfaatlari aynan logistika koridorlari, energetik marshrutlar va savdo yo‘llari ustidan nazorat masalasida tobora keskinroq to‘qnashmoqda. Shu nuqtai nazardan, Yevrosiyo makoni nafaqat geografik hudud, balki yangi global iqtisodiy arxitektura shakllanayotgan strategik maydonga aylanmoqda. So‘nggi yillarda Rossiya–Xitoy iqtisodiy hamkorligi sezilarli darajada kuchaydi. Ayniqsa, Rossiya–Ukraina urushidan keyin G‘arb sanksiyalari Rossiyani Xitoyga iqtisodiy jihatdan yanada yaqinlashtirdi. Ikki davlat o‘rtasidagi savdo hajmi rekord darajaga yetib, 2024-yilda 244 milliard dollardan oshdi. 2025-yilda ayrim qisqarish kuzatilgan bo‘lsa-da, 2026-yil boshidan savdo hajmi yana o‘sishni boshladi. Xitoy eksportining Rossiyaga 23 foizdan ortiq o‘sgani, Rossiya eksportining esa 17 foizga kengaygani ikki iqtisodiyotning tobora ko‘proq o‘zaro bog‘lanayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu yaqinlashuv teng sheriklik emas, balki asimmetrik iqtisodiy bog‘liqlik modelini shakllantirmoqda. Rossiya asosan neft, gaz, ko‘mir va xomashyo eksport qilayotgan bo‘lsa, Xitoy Rossiyaga avtomobillar, elektronika, sanoat uskunalari va yuqori texnologik mahsulotlarni yetkazib bermoqda. Bu esa Moskvaning iqtisodiy strukturasini tobora xomashyo eksportiga bog‘lab, Pekinning texnologik va sanoat ustunligini kuchaytiradi. Logistika va transport tizimlari esa ushbu yangi iqtisodiy modelning markaziy elementiga aylanmoqda. Rossiyaning Uzoq Sharq hududi Xitoy bilan savdoda asosiy tranzit markaziga aylanishi, chegara portlari orqali yuk tashish hajmining keskin oshishi va yangi ko‘priklar orqali yuk oqimining ko‘payishi buning yaqqol dalilidir. Demak, transport-logistika bugungi Rossiya–Xitoy aloqalarida oddiy texnik soha emas, balki strategik integratsiya mexanizmiga aylanmoqda. Shu bilan birga, aynan logistika sohasida AQSH va Xitoy manfaatlari o‘rtasidagi eng keskin qarama-qarshilik yuzaga kelmoqda. Chunki bugungi global iqtisodiyotning yuragi aynan Xitoy ishlab chiqarishi va uni dunyo bo‘ylab yetkazib beruvchi logistika tizimidir. Hozir Xitoy mahsulotlarining 80 foizdan ortig‘i dengiz orqali tashilmoqda va ushbu tizimning katta qismi G‘arb kompaniyalari tomonidan nazorat qilinadi. MSC, Maersk, Hapag-Lloyd, ONE va Evergreen kabi yirik kompaniyalar Xitoy eksportining global logistikasida hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. Bu juda muhim geosiyosiy paradoksni yuzaga chiqarmoqda. Bir tomondan AQSH va G‘arb Xitoyning geosiyosiy ta’sirini cheklashga urinmoqda. Ikkinchi tomondan esa aynan G‘arb logistika kompaniyalari Xitoy eksportidan ulkan daromad olmoqda. Bu esa global iqtisodiy tizimning o‘zaro bog‘liqlik darajasi qanchalik yuqori ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa, A.P. Moller - Maersk va Mediterranean Shipping Company kabi kompaniyalar Xitoy portlari bilan integratsiyalashgan logistika tizimini yaratgan. Bu kompaniyalar nafaqat yuk tashiydi, balki omborlar, terminallar, konteyner tarmoqlari va multimodal logistika infratuzilmasini ham boshqaradi. Natijada global savdo tizimi amalda Xitoy ishlab chiqarishi va G‘arb logistika kapitalining simbioziga aylanmoqda. Shu nuqtada AQSH uchun asosiy strategik muammo yuzaga kelmoqda. Vashington Xitoyni texnologik va iqtisodiy jihatdan cheklashga urinayotgan bir paytda, global kapital va logistika tizimi hali ham Xitoy ishlab chiqarishiga chuqur bog‘langan. Shu sababli AQSHning tarif siyosati va texnologik sanksiyalari Pekinni izolyatsiya qilish o‘rniga, ko‘proq global ta’minot zanjirlarini qayta shakllantirishga olib kelmoqda. “China Shock 2.0” tushunchasi aynan shu jarayonni ifodalaydi. Endilikda Xitoy faqat arzon iste’mol mahsulotlari emas, balki elektr avtomobillari, batareyalar, quyosh panellari, robototexnika va yarimo‘tkazgichlar eksport qilmoqda. Bu esa AQSH va Yevropa uchun yangi xavf tug‘dirmoqda. Chunki logistika yo‘llarini nazorat qilayotgan davlat asta-sekin yuqori texnologiyalar bozorida ham ustunlikni qo‘lga kiritmoqda. Yarimo‘tkazgichlar va elektr transporti atrofidagi raqobat global logistika tizimini strategik qurolga aylantirmoqda. Bugungi kunda AQSH uchun Tayvan masalasi faqat siyosiy yoki harbiy muammo emas. Tayvan global yarimo‘tkazgich ishlab chiqarishining markazi bo‘lgani sababli u logistika va texnologik xavfsizlikning ham asosiy elementi hisoblanadi. Shu nuqtada Si Szinpin tomonidan tilga olingan “Fukidid tuzog‘i” tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Xi Jinping AQSH va Xitoy o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ochiq urushsiz boshqarishga urinmoqda. Chunki Pekin ham, Vashington ham o‘zaro iqtisodiy bog‘liqlik darajasi juda yuqori ekanini yaxshi tushunadi. Xitoy eksportga tayanadi, AQSH esa global kapital oqimlari va dollar tizimining markazi bo‘lib qolmoqda. Ammo bu “nazorat ostidagi raqobat” modeli tobora murakkablashmoqda. AQSHning Xitoyga qarshi texnologik cheklovlari Pekinni ichki resurslarga tayanishga majbur qildi. Natijada Xitoy texnologik mustaqillik siyosatini jadallashtirdi va logistika koridorlarini diversifikatsiya qilishga kirishdi. “Bir makon - bir yo‘l” tashabbusi aynan shu strategiyaning markaziy elementidir. Bu yerda Markaziy Osiyo va Rossiyaning roli keskin ortmoqda. Chunki Yevrosiyo orqali o‘tuvchi quruqlik koridorlari Xitoy uchun dengiz yo‘llariga alternativ strategik marshrut sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” temir yo‘li loyihasi Pekinning Markaziy Osiyodagi geoiqtisodiy ta’sirini kuchaytiradi. Qirg‘izistonning ushbu loyiha uchun Xitoydan 305 million dollar moliyaviy yordam olayotgani, grant va imtiyozli kreditlarning ajratilishi Pekinning transport-logistika orqali ta’sirini chuqurlashtirayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu yerda muhim geosiyosiy xavf mavjud. Loyihaning umumiy qiymati 5 milliard dollardan oshgani sababli Qirg‘iziston kelajakda yana katta tashqi moliyalashtirishga ehtiyoj sezadi. Bu esa mamlakatning Xitoy kapitaliga qaramligini kuchaytirishi mumkin. Aslida bugungi Xitoy strategiyasining markazida aynan logistika va infratuzilma diplomatiyasi turibdi. Pekin kredit, transport, port va sanoat loyihalari orqali uzoq muddatli iqtisodiy bog‘liqlik yaratmoqda. Bu model ko‘pincha “infratuzilmaviy geosiyosat” deb ataladi. Rossiya esa bu jarayonda murakkab holatda qolmoqda. Bir tomondan Moskva Xitoy bilan iqtisodiy yaqinlashuvdan manfaatdor. Chunki G‘arb sanksiyalari Rossiyaning Yevropa bozorlari va texnologiyalariga kirishini keskin chekladi. Ikkinchi tomondan esa Xitoyning Markaziy Osiyo va Yevrosiyodagi iqtisodiy ta’siri kuchayishi Rossiyaning an’anaviy geosiyosiy pozitsiyasini zaiflashtirmoqda. Markaziy Osiyoda Rossiya va Xitoy manfaatlari tobora ko‘proq kesishmoqda. Moskva mintaqani tarixiy ta’sir hududi sifatida ko‘rishda davom etayotgan bo‘lsa, Pekin uni logistika va tranzit makoni sifatida baholamoqda. Natijada transport koridorlari geosiyosiy raqobatning markaziy maydoniga aylanmoqda. Bu jarayonda AQSH ham faol rol o‘ynamoqda. Vashington Markaziy Osiyoni faqat xavfsizlik hududi emas, balki Xitoy va Rossiya ta’sirini muvozanatlashtiruvchi strategik makon sifatida ko‘rmoqda. Shu sababli AQSH mintaqadagi transport, energetika va raqamli loyihalarga qiziqishni kuchaytirmoqda. Bugungi global tizimda logistika oddiy iqtisodiy masala emas. U geosiyosiy ustunlik, strategik xavfsizlik va texnologik nazorat vositasiga aylangan. Kim transport yo‘llari, portlar, logistika kompaniyalari va ma’lumotlar oqimini boshqarsa, u global iqtisodiyotga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli AQSH, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi bugungi raqobat aslida “yangi logistika geosiyosati” uchun kurashdir. Bu kurashda harbiy kuchdan ko‘ra ko‘proq transport koridorlari, dengiz yo‘llari, temir yo‘llar, portlar va raqamli infratuzilma hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. Kelajakda ushbu raqobat yanada kuchayishi ehtimoli yuqori. Chunki sun’iy intellekt, elektr transporti, yarimo‘tkazgichlar va yashil energetika sohalarining rivojlanishi logistika tizimlariga bo‘lgan strategik ehtiyojni yanada oshiradi. Natijada Yevrosiyo makoni XXI asr global raqobatining asosiy markazlaridan biriga aylanishda davom etadi.  Bugungi geosiyosiy transformatsiya davrida transport-logistika tizimlari xalqaro munosabatlarning markaziy elementiga aylanmoqda. AQSH, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi raqobat esa tobora ko‘proq aynan shu infratuzilmaviy va logistika maydonida kechmoqda. Bu jarayon esa nafaqat Yevrosiyo, balki butun global iqtisodiy va siyosiy tizimning kelajak arxitekturasini belgilab beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Zulxumor Maxmudova, JIDU tayanch doktoranti   Bugungi global vaziyat turkiy davlatlardan an’anaviy madaniy hamkorlikdan tashqari amaliy va funksional integratsiyani ham talab qilmoqda. Chunki xalqaro tizimda ishonch tanqisligi kuchayib, global institutlarning ta’siri zaiflashmoqda. Ushbu  sharoitda transport xavfsizligi, oziq-ovqat barqarorligi, ekologik muammolar va raqamli tahdidlarga qarshi mintaqaviy mexanizmlar yaratish strategik zaruratga aylanmoqda. Aynan shu nuqtada turkiy integratsiya yangi geosiyosiy mazmun kasb etmoqda. So‘nggi yillarda TDT davlatlarining umumiy iqtisodiy salohiyati sezilarli darajada oshib, o‘zaro savdo hajmi kengaymoqda. Biroq iqtisodiy o‘sishning o‘zi yetarli emas. Asosiy masala — bu o‘sishni uzoq muddatli institutsional integratsiyaga aylantirishdir. Hozirgi bosqichda turkiy davlatlar oldida to‘rtta asosiy strategik muammo mavjud: transport-logistika integratsiyasi, raqamli transformatsiya, ekologik xavfsizlik va kiberxavfsizlik. Birinchi va eng muhim muammolardan biri — transport va logistika tizimlarining yetarlicha integratsiyalashmaganidir. Bugungi global iqtisodiyotda tranzit koridorlari geosiyosiy raqobatning asosiy elementiga aylangan. Rossiya–Ukraina urushi, Qizil dengizdagi inqiroz va global ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar Yevrosiyoda yangi transport yo‘laklariga ehtiyojni kuchaytirdi. Shu sababli Transkaspiy xalqaro transport yo‘lagi yoki “O‘rta koridor”ning strategik ahamiyati keskin oshmoqda. Biroq ushbu koridorning to‘liq samaradorligi faqat temir yo‘l yoki avtomobil infratuzilmasi bilan belgilanmaydi. Asosiy muammo — bojxona tartib-taomillarining murakkabligi, ma’lumotlar almashinuvining sekinligi va tranzit jarayonlaridagi byurokratik to‘siqlardir. Shu sababli “E-Permit”, “e-CMR” va “eTIR” kabi elektron logistika tizimlarini joriy etish muhim strategik yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli logistika platformalarining joriy qilinishi tranzit vaqtini qisqartirish, yuklarni real vaqt rejimida kuzatish va transport xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Bu esa TDT davlatlarining global savdo tizimidagi raqobatbardoshligini oshiradi. Ayniqsa, “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” temir yo‘lining “O‘rta koridor” bilan bog‘lanishi O‘zbekistonning geoiqtisodiy ahamiyatini sezilarli darajada kuchaytiradi. Agar ushbu loyiha muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, mamlakat Markaziy Osiyoning eng muhim tranzit va logistika markazlaridan biriga aylanishi mumkin. Biroq bu jarayonda bir qator muammolar mavjud. Birinchidan, infratuzilma loyihalari juda katta moliyaviy resurslarni talab qiladi. Ikkinchidan, transport koridorlari yirik davlatlar manfaatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani sababli geosiyosiy bosim omili kuchli bo‘lib qolmoqda. Uchinchidan, bojxona tizimlari va texnik standartlarning turlicha ekanligi logistika integratsiyasini sekinlashtirmoqda. Mazkur muammolarning yechimi sifatida yagona raqamli tranzit makonini yaratish zarur. Bu esa bojxona tizimlarini to‘liq raqamlashtirish, ma’lumotlar almashinuvini avtomatlashtirish va transport operatorlari o‘rtasida yagona koordinatsion platforma yaratishni talab qiladi. Shu bilan birga, Turkiy investitsiya jamg‘armasi doirasida logistika infratuzilmasiga yo‘naltirilgan maxsus moliyaviy mexanizmlar ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikkinchi yirik muammo — raqamli transformatsiya va texnologik tafovutdir. Bugungi dunyoda iqtisodiy ustunlik tobora ko‘proq sun’iy intellekt, data-markazlar, bulutli texnologiyalar va katta ma’lumotlar bazalariga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Shu sababli raqamli iqtisodiyot endilikda faqat texnologik emas, balki geosiyosiy omilga ham aylanmoqda. Turkiy davlatlar uchun asosiy xavf — global texnologik raqobatda chetda qolib ketishdir. Chunki sun’iy intellekt va yuqori texnologiyalar bozorida bugungi kunda AQSH, Xitoy va Yevropa davlatlari ustunlik qilmoqda. TDT davlatlari esa hali yagona texnologik makon yaratish bosqichida turibdi. Shu sababli sun’iy intellekt sohasida strategik hamkorlik tarmog‘ini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu yerda eng katta muammolardan biri — texnologik nomutanosiblikdir. Turkiya va Qozog‘iston nisbatan rivojlangan raqamli infratuzilmaga ega bo‘lsa, ayrim davlatlarda bu soha hali boshlang‘ich bosqichda. Bundan tashqari, malakali IT mutaxassislari yetishmasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Mazkur muammoning yechimi sifatida umumiy ta’lim va innovatsion platformalarni rivojlantirish zarur. “5 million sun’iy intellekt yetakchilari” dasturi aynan inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan muhim tashabbusdir. Shuningdek, qo‘shma AI laboratoriyalari, texnoparklar, startap platformalari va venchur fondlar tashkil etilishi texnologik integratsiyani jadallashtiradi. Bundan tashqari, “Raqamli turkiy koridor” konsepsiyasi strategik ahamiyatga ega. Ushbu loyiha data-markazlar, yuqori tezlikdagi aloqa kanallari va bulutli texnologiyalarni yagona tarmoqqa birlashtirishni nazarda tutadi. Agar bu tizim to‘liq shakllansa, TDT davlatlari o‘zining mustaqil raqamli makonini yaratish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Uchinchi yirik muammo — ekologik xavfsizlik masalasidir. Markaziy Osiyo va Kavkaz mintaqasi bugungi kunda iqlim o‘zgarishining eng kuchli ta’siriga uchrayotgan hududlardan biri hisoblanadi. Muzliklarning erishi, suv resurslari tanqisligi, cho‘llanish va tuproq degradatsiyasi mintaqaviy barqarorlikka jiddiy tahdid tug‘dirmoqda. Eng xavfli jihati shundaki, ekologik muammolar endilikda faqat atrof-muhit masalasi emas, balki iqtisodiy va xavfsizlik muammosiga ham aylanmoqda. Suv tanqisligi qishloq xo‘jaligiga, energetik tizimga va oziq-ovqat xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli ekologik hamkorlik TDT integratsiyasining muhim yo‘nalishiga aylanmoqda. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida iqlim monitoring tizimini yaratish va sun’iy intellektni transchegaraviy suv resurslarini boshqarishga jalb etish tashabbuslari muhim strategik yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu tizim qurg‘oqchilikni oldindan aniqlash, suv oqimini prognoz qilish va ekologik xavflarni monitoring qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, ekologik diplomatiyani kuchaytirish ham muhim. Chunki suv va ekologik resurslar bo‘yicha manfaatlar to‘qnashuvi kelajakda siyosiy tangliklarni kuchaytirishi mumkin. Shu sababli umumiy ekologik platformalar va ilmiy markazlar tashkil etilishi zarur. To‘rtinchi muammo — kiberxavfsizlik va raqamli tahdidlardir. Zamonaviy dunyoda davlatlarning iqtisodiyoti, bank tizimi, transport va energetika infratuzilmasi raqamli tizimlarga tobora ko‘proq bog‘lanmoqda. Bu esa kiberhujumlar xavfini kuchaytiradi. Bugungi kunda kiberxavfsizlik milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan. TDT davlatlari uchun asosiy xavf — raqamli infratuzilmaning yetarlicha himoyalanmaganidir. Ayniqsa, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bilan kiberjinoyatchilik va axborot manipulyatsiyasi xavfi ortmoqda. Shu sababli “Kiberxavfsizlik va raqamli infratuzilmani himoya qilish bo‘yicha Turkiy alyans” tashabbusi katta strategik ahamiyatga ega. Mazkur tashabbus orqali tezkor axborot almashuvi, qo‘shma treninglar, mutaxassis tayyorlash va raqamli tahdidlarga qarshi koordinatsiyalashgan mexanizm yaratish mumkin. Biroq bu sohada ham asosiy muammo — texnologik imkoniyatlarning turlicha ekanligi va yagona standartlarning mavjud emasligidir. Bundan tashqari, sun’iy intellekt etikasi masalasi ham dolzarb bo‘lib bormoqda. AI texnologiyalari noto‘g‘ri qo‘llanilsa, axborot manipulyatsiyasi, kuzatuv tizimlari va raqamli nazorat kuchayishi mumkin. Shu sababli inson manfaatlariga asoslangan umumiy etik standartlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Turkiy integratsiya bugungi kunda sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tmoqda. Endilikda integratsiya faqat tarixiy yaqinlik yoki madaniy birlik bilan cheklanib qolmayapti. Transport, raqamli iqtisodiyot, ekologik xavfsizlik, sun’iy intellekt va kiberbarqarorlik kabi sohalar integratsiyaning asosiy ustunlariga aylanmoqda. Biroq bu jarayon muvaffaqiyati bir qator omillarga bog‘liq bo‘ladi. Birinchidan, siyosiy irodaning davomiyligi muhim. Ikkinchidan, tashabbuslarning deklarativ darajada qolib ketmasligi zarur. Uchinchidan, iqtisodiy va texnologik investitsiyalar hajmi keskin oshirilishi kerak. Agar turkiy davlatlar umumiy strategik manfaatlarni milliy raqobatdan ustun qo‘ya olsa, TDT XXI asrda Yevrosiyoning eng muhim funksional mintaqaviy platformalaridan biriga aylanishi mumkin. Ayniqsa, yagona raqamli makon, integratsiyalashgan logistika tizimi, ekologik monitoring va kiberxavfsizlik mexanizmlarining shakllanishi turkiy integratsiyani mutlaqo yangi bosqichga olib chiqadi. Natijada turkiy dunyo integratsiyasi nafaqat madaniy birlik modeli, balki zamonaviy raqamli geosiyosat, iqtisodiy xavfsizlik va innovatsion taraqqiyotga asoslangan yangi mintaqaviy rivojlanish modeli sifatida shakllanishi mumkin.

15-besh yillik dastur (2026–2030-yillar) Xitoyning iqtisodiy trayektoriyasida keskin burilish yasab, o‘sishning shunchaki sur’atidan ko‘ra uning “sifati” muhimroq bo‘lgan yangi davr boshlanganidan darak beradi. YaIM o‘sishining mo‘tadil – 4,5–5 foizlik maqsadli ko‘rsatkichini belgilash orqali Pekin ko‘chmas mulk bozorini qarz hisobiga kengaytirish va yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish davri samarasizlik nuqtasiga yetganini tan olmoqda. Buning o‘rniga strategiya sun’iy intellekt, kvant texnologiyalari va past balandlikdagi iqtisodiyot kabi ilg‘or yuqori texnologiyali yo‘nalishlarga tayangan holda “yangi sifatli ishlab chiqaruvchi kuchlar”ga yo‘naltirilgan. Bu o‘tish innovatsiyalarni bevosita mamlakatning sanoat DNKsiga singdirishga qaratilgan bo‘lib, o‘n yillik oxiriga borib raqamli iqtisodiyotning YaIMdagi ulushini 12,5 foizga yetkazishni maqsad qilgan. Strategik jihatdan reja ichki ijtimoiy islohotlar bilan global ekologik majburiyatlarni muvozanatda ushlab turadi. Chuqur ildiz otgan nomutanosibliklarni bartaraf etish uchun Xitoy uy xo‘jaliklarining sust iste’molini nihoyat jonlantirish maqsadida bolalar va keksalar parvarishi kabi ijtimoiy himoya tizimlarini mustahkamlash orqali o‘zining “ikki tomonlama aylanma” modelini kuchaytirish choralarini ko‘rmoqda. Garchi rejada 2060-yilgacha uglerod neytralligiga erishish majburiyati tasdiqlangan bo‘lsa-da, unda chiqindilar masalasiga pragmatik yondashilib, asosiy e’tibor uglerod sig‘imini 17 foizga kamaytirishga qaratilgan. Xalqaro miqyosda “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi kichikroq, yuqori daromadli “butik” loyihalar foydasiga qayta ko‘rib chiqilmoqda va bu jahon bozorlari bilan hamkorlikda yanada ehtiyotkor va tanlab yondashilayotganini aks ettiradi. Biroq 2030-yilga boradigan yo‘l hukumatning qat’iyatini sinashi mumkin bo‘lgan tizimli to‘siqlarga to‘la. Ko‘chmas mulk sektoridagi turg‘unlikning davom etishi, ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlari va xaridorlarning ehtiyotkorligi ushbu modernizatsiya maqsadlari uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Ushbu tahliliy sharhda bayon etilgan konsepsiyaning muvaffaqiyati davlatning mazkur moliyaviy zaifliklarni qay darajada muvaffaqiyatli yenga olishiga va ayni paytda o‘zi saqlab qolishga intilayotgan sanoat sur’atini bo‘g‘ib qo‘ymagan holda texnologik o‘zini o‘zi ta’minlash rivoji uchun sharoit yarata olishiga bog‘liq bo‘ladi. Progressiv islohotlar markazi veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarova Hindiston Markaziy Osiyo va Yevroosiyo bilan transport aloqalarini mustahkamlash uchun muqobil yo‘nalish sifatida Transafg‘on yo‘lagiga nima sababdan ko‘proq e’tibor qaratishi zarurligini tahlil qiladi. AQSHning Eronga qarshi sanksiyalari qayta tiklanishi va Yaqin Sharqdagi beqarorlikning kuchayishi fonida Hindistonning Chobahor portiga hamda “Shimol-Janub” xalqaro transport yo‘lagiga bog‘liqligi tobora noaniqlashib bormoqda. Tahliliy sharhda qayd etilishicha, bu o‘zgarishlar Dehli uchun o‘z transport imkoniyatlarini diversifikatsiya qilish va Eronni chetlab o‘tuvchi yo‘nalishlarni ko‘rib chiqishdek strategik zaruratni yuzaga keltirmoqda. Muallif, shuningdek, Transafg‘on yoki Kobul yo‘lagi nomi bilan ham tanilgan Termiz–Naybobod–Maydonshahr–Logar–Xarlachi temiryo‘li loyihasining iqtisodiy va geosiyosiy ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. O‘zbekiston, Afg‘oniston va Pokistonni o‘zaro bog‘laydigan ushbu yo‘lak Hindiston uchun Markaziy Osiyo va Yevroosiyo bozorlariga chiqishning qisqaroq va iqtisodiy jihatdan manfaatliroq quruqlik yo‘lini taqdim etishi mumkin. Bu, shuningdek, yuk tashish vaqtini qisqartirish, savdo imkoniyatlarini kengaytirish va Hindistonning o‘zining “kengaytirilgan qo‘shnichiligi”ning bir qismi sifatida ko‘rayotgan mintaqadagi rolini mustahkamlashga qodir. Shu bilan birga, tahliliy sharhda loyiha bilan bog‘liq siyosiy cheklovlar, jumladan, Hindistonning Pokiston bilan murakkab munosabatlari, Afg‘oniston-Pokiston chegarasidagi beqarorlik va Xitoy-Pokiston iqtisodiy yo‘lagi orqali Xitoyning ortib borayotgan ta’siri ham e’tirof etiladi. Ushbu qiyinchiliklarga qaramay, muallif O‘zbekiston Hindiston bilan diplomatik aloqalarni faollashtirishi, Kobul yo‘lagining iqtisodiy maqsadga muvofiqligini tushuntirishi va transport sohasidagi hamkorlik masalalari bo‘yicha Hindistonning tegishli idoralari bilan muntazam maslahatlashuvlarni yo‘lga qo‘yishi lozim, deb hisoblaydi. SIGA saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   Kirish So‘nggi yillarda Yevropa va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlar murakkab va bahsli bosqichga kirib bormoqda. Yevropa Ittifoqi Xitoy bilan ochiq muloqotni davom ettirish hamda iqlim o‘zgarishi kabi umumiy muammolar yuzasidan hamkorlik qilishga intilayotgan bo‘lsa-da, savdo nomutanosibligi, ta’minot zanjirlarining zaifligi va texnologik raqobat masalalari bo‘yicha jiddiy xavotirlarni ham bildirib kelmoqda. Yevropa Ittifoqi Xitoyni bir vaqtning o‘zida “hamkor, raqobatchi va tizimli raqib” sifatida baholaydi. Ushbu ta’rif ilk bor 2019-yildagi strategik hujjatda ilgari surilgan bo‘lib, 2023-yilda a’zo davlatlar tomonidan yana tasdiqlandi. Xitoy Yevropa Ittifoqining eng yirik savdo hamkorlaridan biri bo‘lib qolmoqda: 2024-yilda ikki tomonlama tovar savdosi hajmi 732 milliard yevroga yetdi. Biroq, Yevropa Ittifoqi uzoq yillardan buyon Xitoy bilan savdo taqchilligiga duch kelmoqda. 2025-yilda ushbu taqchillik 359,9 milliard yevroni tashkil etdi va 2024-yildagi 312,2 milliard yevrolik ko‘rsatkichdan oshib ketdi. Xitoy Yevropa Ittifoqining eksport bo‘yicha to‘rtinchi yirik hamkori bo‘lsa-da, import bo‘yicha eng katta hamkor maqomini saqlab qoldi. Xitoy kompaniyalari Yevropaga 559,5 milliard yevro qiymatidagi mahsulot eksport qildi. Shu bilan birga, Xitoydan import qilinayotgan mahsulotlarning 97,3 foizini sanoat mahsulotlari tashkil etdi. Eng ko‘p import qilingan mahsulotlar qatoriga mashinasozlik mahsulotlari (54,4%), boshqa sanoat mahsulotlari (33%) hamda kimyo sanoati mahsulotlari (9,8%) kirdi. Xatarlarni kamaytirish strategiyasi Shu sababli, hozirgi YI siyosatining markaziy yo‘nalishiga “de-risking”, ya’ni xatarlarni kamaytirish strategiyasi aylandi. Ushbu atama Yevropa Komissiyasi prezidenti Ursula fon der Leyenning birinchi mandat davridagi strategiyasida ilgari surilgan edi. U, ayniqsa, yuqori texnologiyalar va ikki maqsadli (dual-use) mahsulotlar sohasida Xitoyga qaramlikni kamaytirish zarurligini ta’kidladi. Hatto Donald Tramp administratsiyasi tomonidan 2025-yilda joriy etilgan global Amerika tariflari bosimi ostida ham fon der Lyayen Yevropa va Xitoyni erkin savdo tizimini qo‘llab-quvvatlay oladigan dunyoning eng yirik ikki bozori sifatida ko‘rishda davom etdi hamda Vashingtonning Xitoydan to‘liq iqtisodiy ajralish, “decoupling” haqidagi talablarini rad etdi.  Keyinchalik Xitoy litiy, kobalt va noyob yer elementlari kabi strategik minerallar eksporti ustidan nazoratni kuchaytirgach, noyob yer resurslari bozoridagi vaziyat yanada keskinlashdi. Ushbu resurslar elektromobillar, qayta tiklanuvchi energetika texnologiyalari, yarimo‘tkazgichlar va mudofaa sanoati uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu holat Yevropaning global ta’minot zanjirlaridagi zaifligini ochib berdi. Bunga javoban Bryussel “iqtisodiy xavfsizlik doktrinasi”niilgari surdi hamda strategik zaxiralarni yaratish, qayta ishlashni rivojlantirish, qo‘shma xaridlar va muqobil yetkazib beruvchilar bilan hamkorlik orqali importni diversifikatsiya qilishga qaratilgan yangi choralarni boshladi. Muhim qadamlardan biri sifatida Yevropa Ittifoqi va AQSH strategik minerallar bo‘yicha yangi hamkorlik bitimini imzoladi. G‘arbning Xitoyga qaramligini kamaytirishga qaratilgan ushbu kelishuv Yevropa Ittifoqining savdo bo‘yicha komissari Maroš Shefchovich hamda AQSh davlat kotibi Marko Rubio tomonidan imzolangan bo‘lib, u qazib olish, qayta ishlash, utilizatsiya, strategik zaxiralar va kritik xomashyo bo‘yicha savdo siyosatini muvofiqlashtirishni nazarda tutadi. Mazkur kontekstda “de-risking” strategiyasi Yevropa Ittifoqining kritik xomashyo bo‘yicha Xitoyga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan jadallashgan sa’y-harakatlarida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Ushbu tashabbuslar Yevropa Ittifoqining “Critical Raw Materials Act” qonuniga asoslanadi. Mazkur hujjat strategik xomashyoning 65 foizidan ortig‘i bitta tashqi yetkazib beruvchiga to‘g‘ri kelmasligini ta’minlashni maqsad qiladi. Bundan tashqari, yangi doktrinaning asosiy elementlari a’zo davlatlar o‘rtasidagi muvofiqlashtirishni kuchaytirish hamda antidemping va subsidiyaga qarshi choralarni tezlashtirishni o‘z ichiga oladi. “RESourceEU” kabi tashabbuslar esa akkumulyator texnologiyalari, sun’iy intellekt, mudofaa sanoati va yarimo‘tkazgichlar kabi strategik sohalarda Yevropaning ichki sanoat salohiyatini mustahkamlashga qaratildi. Biroq, Yevropa yondashuvining asosiy muammolaridan biri Xitoy kompaniyalari bilan raqobatlasha oladigan darajada moliyalashtirish, ichki qazib olish quvvatlari va qayta ishlash infratuzilmasining yetishmasligidir. Ushbu strategiyani davom ettirish uchun European Investment Bank moliyaviy resurslaridan faolroq foydalanish hamda Yevropa Ittifoqining Xitoyning “Bir makon - bir yo‘l” tashabbusiga muqobil hisoblangan “Global Gateway” dasturini kengaytirish talab etiladi. Qiyinchiliklarga qaramay, Yevropa Ittifoqi Xitoyda ishlab chiqarilgan elektromobillarga qo‘shimcha tariflarni saqlab qoldi. Dastlab 2024-yilda subsidiyalarga qarshi tergovdan so‘ng joriy etilgan ushbu tariflar ishlab chiqaruvchiga qarab 35,3 foizgacha yetishi mumkin. Shu bilan birga, Bryussel pragmatik yondashuvni ham namoyish etdi: ayrim kompaniyalarga minimal narx kelishuvlari va import kvotalari orqali tariflardan istisno olish imkoniyati berildi. 2026-yil fevralida Yevropa Komissiyasi “Volkswagen” kompaniyasining Xitoyda ishlab chiqarilgan “Cupra Tavascan” modeli uchun ilk shunday istisnoni ma’qulladi. Bu esa Yevropaning Xitoy bilan iqtisodiy raqobatni boshqarishga intilayotganini, biroq to‘liq iqtisodiy ajralish yo‘lini tanlamayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Komissiya a’zo davlatlarga Huawei va ZTE uskunalarini telekommunikatsiya infratuzilmasidan chiqarib tashlashni tavsiya qildi. Bu qaror kiberxavfsizlikni mustahkamlash va muhim raqamli infratuzilma kabi strategik sohalarda “yuqori xavfli yetkazib beruvchilar” bilan bog‘liq xavflarni kamaytirishga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi hisoblanadi. Mazkur qadam Yevropa siyosati savdo masalalaridan ancha uzoqqa chiqib, endilikda texnologik qaramlikni geosiyosiy xavf sifatida ko‘rayotgan raqamli xavfsizlik sohasiga ham yoyilganini namoyon etadi. Ushbu “sekyuritizatsiya” jarayoni Yevropa Ittifoqining iqlim siyosati va proteksionistik choralarida ham yaqqol ko‘rinmoqda. Bunga asosiy misollardan biri 2026-yil yanvarida kuchga kirgan “Carbon Border Adjustment Mechanism” (CBAM) hisoblanadi. Ushbu mexanizm po‘lat, alyuminiy va sement kabi yuqori emissiyali mahsulotlar importiga uglerod narxlash tizimini qo‘llaydi. Xitoy ushbu mahsulotlarning yirik eksportchisi bo‘lgani sababli, CBAM Xitoy kompaniyalari uchun qo‘shimcha xarajatlar va raqobat bosimini yuzaga keltiradi, shu bilan birga ularni ekologik toza ishlab chiqarish standartlariga o‘tishga undaydi. Geosiyosiy o‘lchamlar Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarni yumshatish yo‘lidagi eng muhim va sezgir to‘siqlardan biri geosiyosiy ziddiyatlar hisoblanadi. Xitoyning Rossiya bilan yaqin hamkorligi, ayniqsa sanksiyalarni chetlab o‘tish ehtimoli masalasida, Yevropa siyosatchilarida jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Shu bilan birga, Xitoyning Global Janubdagi ta’siri tobora kengayib bormoqda. Ayniqsa Lotin Amerikasi va Afrika kabi kritik minerallarga boy hududlarda Pekinning iqtisodiy va siyosiy faolligi Yevropaning o‘z diversifikatsiya strategiyalari bilan to‘qnash kelmoqda. Natijada Yevropa kompaniyalari ta’minotchilarni diversifikatsiya qilish, ishlab chiqarishni lokalizatsiya qilish hamda geosiyosiy xavflarni chuqurroq baholash orqali o‘z biznes modellarini asta-sekin qayta moslashtirmoqda. Yevropa Ittifoqining Xitoy bilan aloqalari uzoq yillardan buyon transatlantik munosabatlarning rivojlanishi va dinamikasi ta’sirida shakllanib kelgan. So‘nggi oylar davomida Yevropa va Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘rtasida kuchaygan keskinliklar Xitoy uchun Yevropa bilan munosabatlarni qayta faollashtirish imkoniyatlarini yaratdi, biroq bu jarayon ko‘proq Pekin manfaatlariga mos sharoitlarda kechmoqda. Xitoylik tahlilchilar Yevropaning “strategik avtonomiya”ga intilishini tobora ko‘proq Yevropa Ittifoqining Vashingtondan uzoqlashishi va Xitoyga nisbatan siyosatini yumshatishi mumkin bo‘lgan signal sifatida talqin qilmoqda. Shunga qaramay, Yevropaning xatarlarni kamaytirish siyosati faqat Amerika bosimining natijasi emas. Bu, avvalo, Yevropa Ittifoqining Xitoy ta’minot zanjirlari, davlat subsidiyalari va texnologik qaramlik bilan bog‘liq strategik zaifliklar haqidagi mustaqil bahosiga asoslanadi. AQSh tomonidan bosim tobora kuchayib borayotgan bir paytda, Xitoy transatlantik ziddiyatlardan foydalanishga harakat qilishi ehtimoldan xoli emas. Pekin ayrim iqtisodiy imtiyozlarni taklif qilish orqali Yevropani o‘z iqtisodiy cheklovlarini yumshatishga undashi mumkin. Yevropa va Xitoy qarashlari Xitoy ekspertlari ko‘pincha Yevropaning siyosatini iqtisodiy munosabatlarning ortiqcha sek’yuritizatsiyasi sifatida baholaydi hamda bu yondashuv Yevropa Ittifoqining o‘z iqtisodiy manfaatlariga zarar yetkazayotganini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, Xitoy ta’minot zanjirlariga qaramlikni kamaytirish ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi va qit’aning “yashil” hamda raqamli transformatsiyasini murakkablashtiradi, chunki bu jarayon nisbatan arzon Xitoy texnologiyalari va sanoat mahsulotlariga kirishni cheklaydi. Ayrim Xitoy OAVlari esa Yevropaning “de-risking” siyosati asta-sekin “de-development”, ya’ni rivojlanishdan chekinish shakliga aylanayotganini, buning asosiy sababi esa Yevropaning o‘z iqtisodiy manfaatlari emas, balki Amerika bosimi ekanini ilgari surmoqda. Konstruktivistik yondashuv nuqtayi nazaridan qaralganda, Yevropaning Xitoy haqidagi tasavvurlari tobora murakkab va ziddiyatli tus olmoqda. Bir tomondan, ko‘plab yevropaliklar Xitoyga iqtisodiy qaramlikni kamaytirish va savdo aloqalarini diversifikatsiya qilish tarafdori. Biroq, boshqa tomondan, Xitoy eksporti Yevropaga, ayniqsa Germaniya, Fransiya va Italiya kabi yirik iqtisodiyotlarga tez sur’atlarda o‘sishda davom etmoqda. Jamoatchilik fikrida Yevropaning deindustrializatsiyasi haqidagi xavotirlar bilan iste’molchilarning arzon Xitoy mahsulotlariga qiziqishi o‘rtasida ziddiyat kuzatiladi. Ushbu tafovutlar geografik jihatdan ham namoyon bo‘lmoqda: Janubiy Yevropa davlatlari odatda Xitoy bilan iqtisodiy hamkorlikka ko‘proq ochiq bo‘lsa, sanoati rivojlangan Shimoliy Yevropa davlatlari ehtiyotkorroq pozitsiyani egallaydi. Bryusselning qat’iyroq tartibga soluvchi siyosatiga qaramay, ko‘plab Yevropa hukumatlari Xitoy bilan pragmatik hamkorlikni davom ettirmoqda. Jumladan, Germaniya kansleri Fridrix Mersning 2026-yil fevralidagi tashrifi kabi diplomatik uchrashuvlar ko‘plab a’zo davlatlar hali ham iqtisodiy hamkorlikni muhim deb bilayotganini va Xitoy bozorining ahamiyatini tan olayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Yevropa Komissiyasi ichida Xitoyga nisbatan yanada qat’iyroq siyosat tarafdorlari kuchayib bormoqda. Bryussel hozirgacha amalda qo‘llanmagan “Anti-Coercion Instrument” (ACI), iqtisodiy bosimga qarshi vositani faol muhokama qilmoqda. Mazkur mexanizm tariflar joriy etish, eksport-import cheklovlari, davlat xaridlarida ishtirok etishni taqiqlash hamda intellektual mulk huquqlariga oid cheklovlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Yevropa Ittifoqining Xitoy strategiyasi bo‘yicha 27 nafar komissar o‘rtasidagi muhim muhokama 2026-yil 29-mayga belgilangan. Ushbu qat’iylashuv Bryusselning Pekindan yetarlicha muhim yon berishlar bo‘lmayotgani haqidagi noroziligi hamda “Made in Europe” “Industrial Accelerator Act” kabi Yevropa qonunchiligiga nisbatan Xitoyning javob choralarini qo‘llash tahdidlari bilan bog‘liq. Biroq, Komissiyaning qat’iyroq pozitsiyasiga qaramay, a’zo davlatlar o‘rtasida birlik hanuz mavjud emas. Germaniya kansleri Fridrix Mers Pekin bilan uzoq muddatli savdo kelishuvi tuzish niyatini bildirgan bo‘lsa, Ispaniya Xitoy bilan yaqin iqtisodiy aloqalarni davom ettirmoqda. Aksincha, Fransiya va Belgiya Yevropa sanoatini himoya qilish uchun yanada qat’iyroq yondashuvni qo‘llab-quvvatlamoqda. Shu sababli, ACI kabi keskin vositalarni ishga tushirish uchun malakali ko‘pchilikning qo‘llab-quvvatlashi talab etiladi. Siyosiy tavsiyalar Mavjud xavf-xatarlar va ichki ziddiyatlarni hisobga olgan holda, YI uchun asosiy xulosa shundan iborat bo‘lishi kerakki, u Xitoydan to‘liq iqtisodiy ajralish (decoupling) emas, balki muvozanatli va pragmatik de-risking strategiyasini davom ettirishi zarur. Avvalo, Yevropa Ittifoqi strategik ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilishni jadallashtirishi kerak. Ustuvor yo‘nalishlarga kritik xomashyo, yarimo‘tkazgichlar, akkumulyator texnologiyalari, farmatsevtika va “yashil” texnologiyalar kiradi. Buning uchun Lotin Amerikasi (ayniqsa MERCOSUR), Afrika hamda Hind-Tinch okeani mintaqasidagi muqobil hamkorlar bilan savdo va investitsiya bitimlarini kengaytirish talab etiladi. Bu esa geosiyosiy inqirozlar, eksport cheklovlari va iqtisodiy bosimlarga qaramlikni kamaytirishga xizmat qiladi. Ikkinchidan, Yevropa maqsadli sanoat siyosati orqali o‘zining ichki sanoat va texnologik salohiyatini mustahkamlashi lozim. “Critical Raw Materials Act”, “Carbon Border Adjustment Mechanism” (CBAM) hamda “yashil” sanoat subsidiyalari ilmiy tadqiqot va innovatsiyalarni moliyalashtirishni kengaytirish, strategik loyihalar uchun ruxsat berish jarayonlarini tezlashtirish va infratuzilmani modernizatsiya qilish bilan to‘ldirilishi kerak. Shu bilan birga, Yevropa haddan tashqari proteksionizmga yo‘l qo‘ymasligi muhim. Chunki bu iste’molchilar xarajatlarining oshishiga, innovatsiyalar sur’atining sekinlashishiga yoki salbiy javob choralariga olib kelishi mumkin. Buning o‘rniga, Bryussel subsidiyalarga qarshi mexanizmlar, investitsiyalarni nazorat qilish va yuqori xavfli sohalarda kiberxavfsizlik standartlari kabi JST qoidalariga mos aniq vositalarga tayanishi lozim. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi Xitoyga nisbatan yanada yagona va izchil siyosat ishlab chiqish orqali ichki fragmentatsiyani bartaraf etishi kerak. Milliy manfaatlar o‘rtasidagi tafovutlar ko‘pincha kollektiv qaror qabul qilish jarayonini zaiflashtirib kelmoqda. Asosiy a’zo davlatlar o‘rtasida konsensusga erishish Yevropa Ittifoqining muzokaralardagi pozitsiyasini sezilarli darajada kuchaytiradi. Shu bilan birga, Yevropa Japan, Janubiy Koreya, Indiya va Avstralia kabi Hind-Tinch okeani mintaqasidagi demokratik davlatlar bilan strategik hamkorlikni chuqurlashtirishi zarur. Ayniqsa kritik minerallar, texnologik standartlar, raqamli boshqaruv va dengiz xavfsizligi sohalaridagi hamkorlik Xitoyga haddan tashqari qaramlikni kamaytirishga yordam beradi va shu bilan birga ochiq hamda erkin savdo tizimiga putur yetkazmaydi. Oxir-oqibat, Yevropaning Xitoyga nisbatan yondashuvi to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshilik sari harakat sifatida emas, balki anarxik xalqaro tizimda pragmatik muvozanat orqali eng maqbul yo‘lni topishga urinish sifatida tushunilishi kerak. Ushbu strategiyaning muvaffaqiyati esa faqatgina Yevropaning “de-risking” siyosati bir vaqtning o‘zida geosiyosiy bosimlarga javob hamda ko‘pqutbli dunyo sharoitida strategik avtonomiyaga erishishga qaratilgan uzoq muddatli loyiha bo‘la olgan taqdirdagina mumkin bo‘ladi. Zero, strategik avtonomiya birdamlikdan boshlanadi; usiz Yevropa Xitoy bilan yagona kuch sifatida emas, balki oddiy ovozlar yig‘indisi sifatida muzokara olib boradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Xabibulla Xayrullayev, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   Kelib chiqishi va institutsional tuzilmasi 2025 yil 20 yanvarda — ikkinchi prezidentlik muddatining birinchi kunida — Donald Tramp 14158-sonli Ijroiya Farmonini imzolab, Davlat boshqaruvini samaralashtirish departamentini (DOGE) tashkil etdi. DOGE qayta nomlangan AQSh Raqamli Xizmati tarkibida 18 oylik vaqtinchalik tuzilma sifatida yaratildi; uning rasman tugatilish sanasi — 2026 yil 4 iyul, AQShning 250 yillik mustaqillik bayramlari bilan mos keladi. Tramp buni "Amerikaga berilgan eng yaxshi sovg‘a" deb atadi. Tadbirkor Ilon Mask, 2024 yilgi saylov kampaniyasiga AQSh tarixidagi eng yirik shaxsiy siyosiy xayriya — $290 mln dan ortiq — mablag‘ sarflab, DOGE rahbarligini "vaqtinchalik davlat xodimi" maqomida amalga oshirdi. Bu maqom yiliga 130 ish kuni bilan chegaralangan. DOGEning e’lon qilingan missiyasi — federal axborot texnologiyalarini modernizatsiya qilish, samaradorlikni oshirish va isrof hamda firibgarlikni bartaraf etish edi. Amalda esa Mask kompaniyalaridan yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri universitetdan yollangan yosh texnik mutaxassislar guruhlari o‘nlab federal idoralarga joylashtirildi va ularga shartnomalarni bekor qilish, grantlarni to‘xtatish va ommaviy qisqartirishlarni amalga oshirish bo‘yicha keng vakolatlar berildi — ko‘pincha oldindan huquqiy ekspertizasiz.   Tejamkorlik da’volari: DOGE nima deydi va tahlilchilar nima topdi DOGEning rasmiy "kvitansiyalar devori" 2026 yil boshiga kelib $160 dan $215 mlrd gacha tejamkorlikni qayd etdi. Maskning dastlabki $2 trln maqsadi ketma-ket $1 trln gacha, so‘ngra $150–200 mlrd gacha tushirildi — bu dastlabki ko‘rsatkichdan 90% dan ortiq kamayish. CBS News ning 2026 yil fevral oyida o‘tkazgan tekshiruvi eng yirik 13 ta bekor qilishning barchasi noto‘g‘ri hisoblanganini aniqladi; jurnalistlar milliardlab dollarlik ikki hisoblash hollatlarini topmdi. Partiyaviy bo‘lmagan Partnership for Public Service tashkilotining mustaqil tahlili shuni ko‘rsatdiki, DOGE faoliyati — minglab xodimlarni to‘lovli ta’tilga yuborish, sud xarajatlari va samaradorlik yo‘qotishlari hisobga olinganda — faqat 2026 moliyaviy yilida soliq to‘lovchilarga $135 mlrd ga tushdi. Yel universiteti Byudjet laboratoriyasi IRS xodimlarining taxminan 40% ga qisqarilishi natijasida o‘n yil ichida federal byudjet $323 mlrd soliq tushumini yo‘qotishini hisoblab chiqdi. 2026 yil mart oyida oshkor etilgan ko‘rsatmalarda DOGE xodimi Neyt Kavano xarajatlarni qisqartirish sa’y-harakatlari $2 trln dastlabki maqsadiga erishmaganligini tan oldi. Ko‘rsatmalar Amerika ilmiy jamiyatlari kengashi tomonidan qo‘zg‘atilgan da’vo doirasida olingan edi: ushbu tashkilot DOGEni OpenAI ChatGPTdan foydalanib, $100 mln dan ortiq grantni avtomatik tarzda bekor qilganlikda aybladi. Jami hisobda DOGE 13 440 ta shartnomani bekor qildi va 300 000 dan ortiq federal xodim lavozimini tugatdi.   Insoniy narx: ish topa olmagan xodimlar 2025 yil yanvardan 2026 yil yanvargacha federal hukumatni 386 826 nafar xodim tark etdi — ulardan taxminan 17 000 nafari rasmiy qisqartirish orqali, minglab boshqalari esa ixtiyoriy ketish dasturi bo‘yicha. Shu bilan birga, federal hizmatga faqat 122 000 nafar yangi xodim qabul qilindi — bu 2024 yilga nisbatan 55% kamayish. Ishdan bo‘shatilganlardan 24 000 nafari sudlar buyrug‘i bilan qayta ishga qaytarildi: ularning bo‘shatilishi noqonuniy deb topildi. NBC News ning 2026 yil 22 aprelda chop etilgan tadqiqoti ko‘rsatdiki, 13 sobiq federal xodimdan yettitasi to‘liq ishsiz. Ishsiz qolgan federal xodimlarga ko‘mak ko‘rsatuvchi WellFed tashkiloti o‘z a’zolarining faqat 25% i yangi ish topganinibaholadi. Sobiq USAID xodimlarini birlashtiruvchi OneAID tashkilotida a’zolarning kamida 50% i hali ishsiz. Nafaqa to‘lovlari tugab, tibbiy sug‘urta aksariyat uchun muammo bo‘lib qoldi.   GAO hisoboti va ma’lumotlar xavfsizligidagi muvaffaqiyatsizliklar (2026 yil 28 aprel) AQSh Hisobdorlik idorasi (GAO) 2026 yil 28 aprelda e’lon qilgan hisobotida Moliya vazirligi DOGE xodimiga trillionlab dollarlik hukumat tranzaksiyalarini qayta ishlaydi federal to‘lov tizimlariga o‘zining xavfsizlik nazorat tartiblarini to‘liq bajarmasdan kirish huquqi berganini aniqladi. GAO shuningdek DOGE xodimlari Moliya vazirligining o‘rnatilgan protokollarini hamisha bajarmaganligini qayd etdi. GAO hisobotidagi markaziy shaxs — Marko Elez: u 2025 yil 6 fevralda ijtimoiy tarmoqlardagi irqchilik postlari fosh bo‘lganidan keyin Moliya vazirligidan iste’foga chiqdi, ammo keyinchalik boshqa idoralarda DOGE xodimi sifatida faoliyatini davom ettirdi. GAO Moliya vazirligining ma’lumot yo‘qolishini oldini olish vositalari Elezning xorijiy yordam bo‘yicha shifrlanmagan ma’lumotlarni GSAdagi DOGE hamkasblarga jo‘natishiga to‘sqinlik qilmaganini aniqladi. Kongress a’zosi Richard Nil: "GAO bizning eng yomon xavotirlarimizni tasdiqladi", dedi.   Maskning ketishi va institutsional meros Mask rasman 2025 yil 29 mayda lavozimini tark etdi. Oq uy matbuot kotibi Karolin Livitt idoralarga singdirilgan DOGE xodimlari doimiy siyosiy tayinlovlarga o‘tganini va o‘z joylarida qolayotganini tasdiqladi: "DOGE rahbarlari — prezidentning har bir kabinet a’zosi va o‘zi." Taxminan 100 nafar DOGE xodimi hali ham turli federal idoralarda ishlaydi. Xodimlar boshqaruvi idorasi pensiya arizalarini qayta ishlash uchun Workday, Inc. kompaniyasi bilan shartnoma tuzdi. Washington Post–ABC–Ipsos so‘rovi ko‘rsatishicha, amerikalik larning 57% Maskning hukumattagi ishini salbiy baholadi.   4 iyul: tashkilotning tugashi, loyihaning davom etishi DOGE rasman 2026 yil 4 iyulda — Mustaqillik Deklaratsiyasining 250 yilligi kuni Tramp tashkil etmoqchi bo‘lgan "Buyuk Amerika yarmarkasi" bilan bir kunda — tugatiladi. Biroq tashkilotning rasman yopilishi u ishga tushirgan jarayonlarni to‘xtatmaydi. Siyosiy sadoqatni namoyish etish talabini o‘z ichiga olgan yangi davlat xizmati yollash mezonlari 1883 yilgi Pendleton qonuni bilan mustahkamlangan liyoqat tamoyillaridan tubdan uzoqlashishni ifodalaydi. 200 000 dan ortiq federal tartibga solish hujjatlarining yarmini 2027 yil yanvarga qadar bekor qilishga mo‘ljallangan Sun’iy intellekt dereglamentatsiya vositasi ishini davom ettirmoqda. DOGE tajribasi federal byurokratiyani tez va keng miqyosda isloh qilish mumkinligini ko‘rsatdi — va ayni paytda yetarli huquqiy kafolatlar bo‘lmagan o‘zgarishlarning institutsional narxini ham namoyon etdi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.