Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   Kirish So‘nggi yillarda Yevropa va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlar murakkab va bahsli bosqichga kirib bormoqda. Yevropa Ittifoqi Xitoy bilan ochiq muloqotni davom ettirish hamda iqlim o‘zgarishi kabi umumiy muammolar yuzasidan hamkorlik qilishga intilayotgan bo‘lsa-da, savdo nomutanosibligi, ta’minot zanjirlarining zaifligi va texnologik raqobat masalalari bo‘yicha jiddiy xavotirlarni ham bildirib kelmoqda. Yevropa Ittifoqi Xitoyni bir vaqtning o‘zida “hamkor, raqobatchi va tizimli raqib” sifatida baholaydi. Ushbu ta’rif ilk bor 2019-yildagi strategik hujjatda ilgari surilgan bo‘lib, 2023-yilda a’zo davlatlar tomonidan yana tasdiqlandi. Xitoy Yevropa Ittifoqining eng yirik savdo hamkorlaridan biri bo‘lib qolmoqda: 2024-yilda ikki tomonlama tovar savdosi hajmi 732 milliard yevroga yetdi. Biroq, Yevropa Ittifoqi uzoq yillardan buyon Xitoy bilan savdo taqchilligiga duch kelmoqda. 2025-yilda ushbu taqchillik 359,9 milliard yevroni tashkil etdi va 2024-yildagi 312,2 milliard yevrolik ko‘rsatkichdan oshib ketdi. Xitoy Yevropa Ittifoqining eksport bo‘yicha to‘rtinchi yirik hamkori bo‘lsa-da, import bo‘yicha eng katta hamkor maqomini saqlab qoldi. Xitoy kompaniyalari Yevropaga 559,5 milliard yevro qiymatidagi mahsulot eksport qildi. Shu bilan birga, Xitoydan import qilinayotgan mahsulotlarning 97,3 foizini sanoat mahsulotlari tashkil etdi. Eng ko‘p import qilingan mahsulotlar qatoriga mashinasozlik mahsulotlari (54,4%), boshqa sanoat mahsulotlari (33%) hamda kimyo sanoati mahsulotlari (9,8%) kirdi. Xatarlarni kamaytirish strategiyasi Shu sababli, hozirgi YI siyosatining markaziy yo‘nalishiga “de-risking”, ya’ni xatarlarni kamaytirish strategiyasi aylandi. Ushbu atama Yevropa Komissiyasi prezidenti Ursula fon der Leyenning birinchi mandat davridagi strategiyasida ilgari surilgan edi. U, ayniqsa, yuqori texnologiyalar va ikki maqsadli (dual-use) mahsulotlar sohasida Xitoyga qaramlikni kamaytirish zarurligini ta’kidladi. Hatto Donald Tramp administratsiyasi tomonidan 2025-yilda joriy etilgan global Amerika tariflari bosimi ostida ham fon der Lyayen Yevropa va Xitoyni erkin savdo tizimini qo‘llab-quvvatlay oladigan dunyoning eng yirik ikki bozori sifatida ko‘rishda davom etdi hamda Vashingtonning Xitoydan to‘liq iqtisodiy ajralish, “decoupling” haqidagi talablarini rad etdi.  Keyinchalik Xitoy litiy, kobalt va noyob yer elementlari kabi strategik minerallar eksporti ustidan nazoratni kuchaytirgach, noyob yer resurslari bozoridagi vaziyat yanada keskinlashdi. Ushbu resurslar elektromobillar, qayta tiklanuvchi energetika texnologiyalari, yarimo‘tkazgichlar va mudofaa sanoati uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu holat Yevropaning global ta’minot zanjirlaridagi zaifligini ochib berdi. Bunga javoban Bryussel “iqtisodiy xavfsizlik doktrinasi”niilgari surdi hamda strategik zaxiralarni yaratish, qayta ishlashni rivojlantirish, qo‘shma xaridlar va muqobil yetkazib beruvchilar bilan hamkorlik orqali importni diversifikatsiya qilishga qaratilgan yangi choralarni boshladi. Muhim qadamlardan biri sifatida Yevropa Ittifoqi va AQSH strategik minerallar bo‘yicha yangi hamkorlik bitimini imzoladi. G‘arbning Xitoyga qaramligini kamaytirishga qaratilgan ushbu kelishuv Yevropa Ittifoqining savdo bo‘yicha komissari Maroš Shefchovich hamda AQSh davlat kotibi Marko Rubio tomonidan imzolangan bo‘lib, u qazib olish, qayta ishlash, utilizatsiya, strategik zaxiralar va kritik xomashyo bo‘yicha savdo siyosatini muvofiqlashtirishni nazarda tutadi. Mazkur kontekstda “de-risking” strategiyasi Yevropa Ittifoqining kritik xomashyo bo‘yicha Xitoyga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan jadallashgan sa’y-harakatlarida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Ushbu tashabbuslar Yevropa Ittifoqining “Critical Raw Materials Act” qonuniga asoslanadi. Mazkur hujjat strategik xomashyoning 65 foizidan ortig‘i bitta tashqi yetkazib beruvchiga to‘g‘ri kelmasligini ta’minlashni maqsad qiladi. Bundan tashqari, yangi doktrinaning asosiy elementlari a’zo davlatlar o‘rtasidagi muvofiqlashtirishni kuchaytirish hamda antidemping va subsidiyaga qarshi choralarni tezlashtirishni o‘z ichiga oladi. “RESourceEU” kabi tashabbuslar esa akkumulyator texnologiyalari, sun’iy intellekt, mudofaa sanoati va yarimo‘tkazgichlar kabi strategik sohalarda Yevropaning ichki sanoat salohiyatini mustahkamlashga qaratildi. Biroq, Yevropa yondashuvining asosiy muammolaridan biri Xitoy kompaniyalari bilan raqobatlasha oladigan darajada moliyalashtirish, ichki qazib olish quvvatlari va qayta ishlash infratuzilmasining yetishmasligidir. Ushbu strategiyani davom ettirish uchun European Investment Bank moliyaviy resurslaridan faolroq foydalanish hamda Yevropa Ittifoqining Xitoyning “Bir makon - bir yo‘l” tashabbusiga muqobil hisoblangan “Global Gateway” dasturini kengaytirish talab etiladi. Qiyinchiliklarga qaramay, Yevropa Ittifoqi Xitoyda ishlab chiqarilgan elektromobillarga qo‘shimcha tariflarni saqlab qoldi. Dastlab 2024-yilda subsidiyalarga qarshi tergovdan so‘ng joriy etilgan ushbu tariflar ishlab chiqaruvchiga qarab 35,3 foizgacha yetishi mumkin. Shu bilan birga, Bryussel pragmatik yondashuvni ham namoyish etdi: ayrim kompaniyalarga minimal narx kelishuvlari va import kvotalari orqali tariflardan istisno olish imkoniyati berildi. 2026-yil fevralida Yevropa Komissiyasi “Volkswagen” kompaniyasining Xitoyda ishlab chiqarilgan “Cupra Tavascan” modeli uchun ilk shunday istisnoni ma’qulladi. Bu esa Yevropaning Xitoy bilan iqtisodiy raqobatni boshqarishga intilayotganini, biroq to‘liq iqtisodiy ajralish yo‘lini tanlamayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Komissiya a’zo davlatlarga Huawei va ZTE uskunalarini telekommunikatsiya infratuzilmasidan chiqarib tashlashni tavsiya qildi. Bu qaror kiberxavfsizlikni mustahkamlash va muhim raqamli infratuzilma kabi strategik sohalarda “yuqori xavfli yetkazib beruvchilar” bilan bog‘liq xavflarni kamaytirishga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi hisoblanadi. Mazkur qadam Yevropa siyosati savdo masalalaridan ancha uzoqqa chiqib, endilikda texnologik qaramlikni geosiyosiy xavf sifatida ko‘rayotgan raqamli xavfsizlik sohasiga ham yoyilganini namoyon etadi. Ushbu “sekyuritizatsiya” jarayoni Yevropa Ittifoqining iqlim siyosati va proteksionistik choralarida ham yaqqol ko‘rinmoqda. Bunga asosiy misollardan biri 2026-yil yanvarida kuchga kirgan “Carbon Border Adjustment Mechanism” (CBAM) hisoblanadi. Ushbu mexanizm po‘lat, alyuminiy va sement kabi yuqori emissiyali mahsulotlar importiga uglerod narxlash tizimini qo‘llaydi. Xitoy ushbu mahsulotlarning yirik eksportchisi bo‘lgani sababli, CBAM Xitoy kompaniyalari uchun qo‘shimcha xarajatlar va raqobat bosimini yuzaga keltiradi, shu bilan birga ularni ekologik toza ishlab chiqarish standartlariga o‘tishga undaydi. Geosiyosiy o‘lchamlar Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarni yumshatish yo‘lidagi eng muhim va sezgir to‘siqlardan biri geosiyosiy ziddiyatlar hisoblanadi. Xitoyning Rossiya bilan yaqin hamkorligi, ayniqsa sanksiyalarni chetlab o‘tish ehtimoli masalasida, Yevropa siyosatchilarida jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Shu bilan birga, Xitoyning Global Janubdagi ta’siri tobora kengayib bormoqda. Ayniqsa Lotin Amerikasi va Afrika kabi kritik minerallarga boy hududlarda Pekinning iqtisodiy va siyosiy faolligi Yevropaning o‘z diversifikatsiya strategiyalari bilan to‘qnash kelmoqda. Natijada Yevropa kompaniyalari ta’minotchilarni diversifikatsiya qilish, ishlab chiqarishni lokalizatsiya qilish hamda geosiyosiy xavflarni chuqurroq baholash orqali o‘z biznes modellarini asta-sekin qayta moslashtirmoqda. Yevropa Ittifoqining Xitoy bilan aloqalari uzoq yillardan buyon transatlantik munosabatlarning rivojlanishi va dinamikasi ta’sirida shakllanib kelgan. So‘nggi oylar davomida Yevropa va Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘rtasida kuchaygan keskinliklar Xitoy uchun Yevropa bilan munosabatlarni qayta faollashtirish imkoniyatlarini yaratdi, biroq bu jarayon ko‘proq Pekin manfaatlariga mos sharoitlarda kechmoqda. Xitoylik tahlilchilar Yevropaning “strategik avtonomiya”ga intilishini tobora ko‘proq Yevropa Ittifoqining Vashingtondan uzoqlashishi va Xitoyga nisbatan siyosatini yumshatishi mumkin bo‘lgan signal sifatida talqin qilmoqda. Shunga qaramay, Yevropaning xatarlarni kamaytirish siyosati faqat Amerika bosimining natijasi emas. Bu, avvalo, Yevropa Ittifoqining Xitoy ta’minot zanjirlari, davlat subsidiyalari va texnologik qaramlik bilan bog‘liq strategik zaifliklar haqidagi mustaqil bahosiga asoslanadi. AQSh tomonidan bosim tobora kuchayib borayotgan bir paytda, Xitoy transatlantik ziddiyatlardan foydalanishga harakat qilishi ehtimoldan xoli emas. Pekin ayrim iqtisodiy imtiyozlarni taklif qilish orqali Yevropani o‘z iqtisodiy cheklovlarini yumshatishga undashi mumkin. Yevropa va Xitoy qarashlari Xitoy ekspertlari ko‘pincha Yevropaning siyosatini iqtisodiy munosabatlarning ortiqcha sek’yuritizatsiyasi sifatida baholaydi hamda bu yondashuv Yevropa Ittifoqining o‘z iqtisodiy manfaatlariga zarar yetkazayotganini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, Xitoy ta’minot zanjirlariga qaramlikni kamaytirish ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi va qit’aning “yashil” hamda raqamli transformatsiyasini murakkablashtiradi, chunki bu jarayon nisbatan arzon Xitoy texnologiyalari va sanoat mahsulotlariga kirishni cheklaydi. Ayrim Xitoy OAVlari esa Yevropaning “de-risking” siyosati asta-sekin “de-development”, ya’ni rivojlanishdan chekinish shakliga aylanayotganini, buning asosiy sababi esa Yevropaning o‘z iqtisodiy manfaatlari emas, balki Amerika bosimi ekanini ilgari surmoqda. Konstruktivistik yondashuv nuqtayi nazaridan qaralganda, Yevropaning Xitoy haqidagi tasavvurlari tobora murakkab va ziddiyatli tus olmoqda. Bir tomondan, ko‘plab yevropaliklar Xitoyga iqtisodiy qaramlikni kamaytirish va savdo aloqalarini diversifikatsiya qilish tarafdori. Biroq, boshqa tomondan, Xitoy eksporti Yevropaga, ayniqsa Germaniya, Fransiya va Italiya kabi yirik iqtisodiyotlarga tez sur’atlarda o‘sishda davom etmoqda. Jamoatchilik fikrida Yevropaning deindustrializatsiyasi haqidagi xavotirlar bilan iste’molchilarning arzon Xitoy mahsulotlariga qiziqishi o‘rtasida ziddiyat kuzatiladi. Ushbu tafovutlar geografik jihatdan ham namoyon bo‘lmoqda: Janubiy Yevropa davlatlari odatda Xitoy bilan iqtisodiy hamkorlikka ko‘proq ochiq bo‘lsa, sanoati rivojlangan Shimoliy Yevropa davlatlari ehtiyotkorroq pozitsiyani egallaydi. Bryusselning qat’iyroq tartibga soluvchi siyosatiga qaramay, ko‘plab Yevropa hukumatlari Xitoy bilan pragmatik hamkorlikni davom ettirmoqda. Jumladan, Germaniya kansleri Fridrix Mersning 2026-yil fevralidagi tashrifi kabi diplomatik uchrashuvlar ko‘plab a’zo davlatlar hali ham iqtisodiy hamkorlikni muhim deb bilayotganini va Xitoy bozorining ahamiyatini tan olayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Yevropa Komissiyasi ichida Xitoyga nisbatan yanada qat’iyroq siyosat tarafdorlari kuchayib bormoqda. Bryussel hozirgacha amalda qo‘llanmagan “Anti-Coercion Instrument” (ACI), iqtisodiy bosimga qarshi vositani faol muhokama qilmoqda. Mazkur mexanizm tariflar joriy etish, eksport-import cheklovlari, davlat xaridlarida ishtirok etishni taqiqlash hamda intellektual mulk huquqlariga oid cheklovlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Yevropa Ittifoqining Xitoy strategiyasi bo‘yicha 27 nafar komissar o‘rtasidagi muhim muhokama 2026-yil 29-mayga belgilangan. Ushbu qat’iylashuv Bryusselning Pekindan yetarlicha muhim yon berishlar bo‘lmayotgani haqidagi noroziligi hamda “Made in Europe” “Industrial Accelerator Act” kabi Yevropa qonunchiligiga nisbatan Xitoyning javob choralarini qo‘llash tahdidlari bilan bog‘liq. Biroq, Komissiyaning qat’iyroq pozitsiyasiga qaramay, a’zo davlatlar o‘rtasida birlik hanuz mavjud emas. Germaniya kansleri Fridrix Mers Pekin bilan uzoq muddatli savdo kelishuvi tuzish niyatini bildirgan bo‘lsa, Ispaniya Xitoy bilan yaqin iqtisodiy aloqalarni davom ettirmoqda. Aksincha, Fransiya va Belgiya Yevropa sanoatini himoya qilish uchun yanada qat’iyroq yondashuvni qo‘llab-quvvatlamoqda. Shu sababli, ACI kabi keskin vositalarni ishga tushirish uchun malakali ko‘pchilikning qo‘llab-quvvatlashi talab etiladi. Siyosiy tavsiyalar Mavjud xavf-xatarlar va ichki ziddiyatlarni hisobga olgan holda, YI uchun asosiy xulosa shundan iborat bo‘lishi kerakki, u Xitoydan to‘liq iqtisodiy ajralish (decoupling) emas, balki muvozanatli va pragmatik de-risking strategiyasini davom ettirishi zarur. Avvalo, Yevropa Ittifoqi strategik ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilishni jadallashtirishi kerak. Ustuvor yo‘nalishlarga kritik xomashyo, yarimo‘tkazgichlar, akkumulyator texnologiyalari, farmatsevtika va “yashil” texnologiyalar kiradi. Buning uchun Lotin Amerikasi (ayniqsa MERCOSUR), Afrika hamda Hind-Tinch okeani mintaqasidagi muqobil hamkorlar bilan savdo va investitsiya bitimlarini kengaytirish talab etiladi. Bu esa geosiyosiy inqirozlar, eksport cheklovlari va iqtisodiy bosimlarga qaramlikni kamaytirishga xizmat qiladi. Ikkinchidan, Yevropa maqsadli sanoat siyosati orqali o‘zining ichki sanoat va texnologik salohiyatini mustahkamlashi lozim. “Critical Raw Materials Act”, “Carbon Border Adjustment Mechanism” (CBAM) hamda “yashil” sanoat subsidiyalari ilmiy tadqiqot va innovatsiyalarni moliyalashtirishni kengaytirish, strategik loyihalar uchun ruxsat berish jarayonlarini tezlashtirish va infratuzilmani modernizatsiya qilish bilan to‘ldirilishi kerak. Shu bilan birga, Yevropa haddan tashqari proteksionizmga yo‘l qo‘ymasligi muhim. Chunki bu iste’molchilar xarajatlarining oshishiga, innovatsiyalar sur’atining sekinlashishiga yoki salbiy javob choralariga olib kelishi mumkin. Buning o‘rniga, Bryussel subsidiyalarga qarshi mexanizmlar, investitsiyalarni nazorat qilish va yuqori xavfli sohalarda kiberxavfsizlik standartlari kabi JST qoidalariga mos aniq vositalarga tayanishi lozim. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi Xitoyga nisbatan yanada yagona va izchil siyosat ishlab chiqish orqali ichki fragmentatsiyani bartaraf etishi kerak. Milliy manfaatlar o‘rtasidagi tafovutlar ko‘pincha kollektiv qaror qabul qilish jarayonini zaiflashtirib kelmoqda. Asosiy a’zo davlatlar o‘rtasida konsensusga erishish Yevropa Ittifoqining muzokaralardagi pozitsiyasini sezilarli darajada kuchaytiradi. Shu bilan birga, Yevropa Japan, Janubiy Koreya, Indiya va Avstralia kabi Hind-Tinch okeani mintaqasidagi demokratik davlatlar bilan strategik hamkorlikni chuqurlashtirishi zarur. Ayniqsa kritik minerallar, texnologik standartlar, raqamli boshqaruv va dengiz xavfsizligi sohalaridagi hamkorlik Xitoyga haddan tashqari qaramlikni kamaytirishga yordam beradi va shu bilan birga ochiq hamda erkin savdo tizimiga putur yetkazmaydi. Oxir-oqibat, Yevropaning Xitoyga nisbatan yondashuvi to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshilik sari harakat sifatida emas, balki anarxik xalqaro tizimda pragmatik muvozanat orqali eng maqbul yo‘lni topishga urinish sifatida tushunilishi kerak. Ushbu strategiyaning muvaffaqiyati esa faqatgina Yevropaning “de-risking” siyosati bir vaqtning o‘zida geosiyosiy bosimlarga javob hamda ko‘pqutbli dunyo sharoitida strategik avtonomiyaga erishishga qaratilgan uzoq muddatli loyiha bo‘la olgan taqdirdagina mumkin bo‘ladi. Zero, strategik avtonomiya birdamlikdan boshlanadi; usiz Yevropa Xitoy bilan yagona kuch sifatida emas, balki oddiy ovozlar yig‘indisi sifatida muzokara olib boradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Xabibulla Xayrullayev, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   Kelib chiqishi va institutsional tuzilmasi 2025 yil 20 yanvarda — ikkinchi prezidentlik muddatining birinchi kunida — Donald Tramp 14158-sonli Ijroiya Farmonini imzolab, Davlat boshqaruvini samaralashtirish departamentini (DOGE) tashkil etdi. DOGE qayta nomlangan AQSh Raqamli Xizmati tarkibida 18 oylik vaqtinchalik tuzilma sifatida yaratildi; uning rasman tugatilish sanasi — 2026 yil 4 iyul, AQShning 250 yillik mustaqillik bayramlari bilan mos keladi. Tramp buni "Amerikaga berilgan eng yaxshi sovg‘a" deb atadi. Tadbirkor Ilon Mask, 2024 yilgi saylov kampaniyasiga AQSh tarixidagi eng yirik shaxsiy siyosiy xayriya — $290 mln dan ortiq — mablag‘ sarflab, DOGE rahbarligini "vaqtinchalik davlat xodimi" maqomida amalga oshirdi. Bu maqom yiliga 130 ish kuni bilan chegaralangan. DOGEning e’lon qilingan missiyasi — federal axborot texnologiyalarini modernizatsiya qilish, samaradorlikni oshirish va isrof hamda firibgarlikni bartaraf etish edi. Amalda esa Mask kompaniyalaridan yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri universitetdan yollangan yosh texnik mutaxassislar guruhlari o‘nlab federal idoralarga joylashtirildi va ularga shartnomalarni bekor qilish, grantlarni to‘xtatish va ommaviy qisqartirishlarni amalga oshirish bo‘yicha keng vakolatlar berildi — ko‘pincha oldindan huquqiy ekspertizasiz.   Tejamkorlik da’volari: DOGE nima deydi va tahlilchilar nima topdi DOGEning rasmiy "kvitansiyalar devori" 2026 yil boshiga kelib $160 dan $215 mlrd gacha tejamkorlikni qayd etdi. Maskning dastlabki $2 trln maqsadi ketma-ket $1 trln gacha, so‘ngra $150–200 mlrd gacha tushirildi — bu dastlabki ko‘rsatkichdan 90% dan ortiq kamayish. CBS News ning 2026 yil fevral oyida o‘tkazgan tekshiruvi eng yirik 13 ta bekor qilishning barchasi noto‘g‘ri hisoblanganini aniqladi; jurnalistlar milliardlab dollarlik ikki hisoblash hollatlarini topmdi. Partiyaviy bo‘lmagan Partnership for Public Service tashkilotining mustaqil tahlili shuni ko‘rsatdiki, DOGE faoliyati — minglab xodimlarni to‘lovli ta’tilga yuborish, sud xarajatlari va samaradorlik yo‘qotishlari hisobga olinganda — faqat 2026 moliyaviy yilida soliq to‘lovchilarga $135 mlrd ga tushdi. Yel universiteti Byudjet laboratoriyasi IRS xodimlarining taxminan 40% ga qisqarilishi natijasida o‘n yil ichida federal byudjet $323 mlrd soliq tushumini yo‘qotishini hisoblab chiqdi. 2026 yil mart oyida oshkor etilgan ko‘rsatmalarda DOGE xodimi Neyt Kavano xarajatlarni qisqartirish sa’y-harakatlari $2 trln dastlabki maqsadiga erishmaganligini tan oldi. Ko‘rsatmalar Amerika ilmiy jamiyatlari kengashi tomonidan qo‘zg‘atilgan da’vo doirasida olingan edi: ushbu tashkilot DOGEni OpenAI ChatGPTdan foydalanib, $100 mln dan ortiq grantni avtomatik tarzda bekor qilganlikda aybladi. Jami hisobda DOGE 13 440 ta shartnomani bekor qildi va 300 000 dan ortiq federal xodim lavozimini tugatdi.   Insoniy narx: ish topa olmagan xodimlar 2025 yil yanvardan 2026 yil yanvargacha federal hukumatni 386 826 nafar xodim tark etdi — ulardan taxminan 17 000 nafari rasmiy qisqartirish orqali, minglab boshqalari esa ixtiyoriy ketish dasturi bo‘yicha. Shu bilan birga, federal hizmatga faqat 122 000 nafar yangi xodim qabul qilindi — bu 2024 yilga nisbatan 55% kamayish. Ishdan bo‘shatilganlardan 24 000 nafari sudlar buyrug‘i bilan qayta ishga qaytarildi: ularning bo‘shatilishi noqonuniy deb topildi. NBC News ning 2026 yil 22 aprelda chop etilgan tadqiqoti ko‘rsatdiki, 13 sobiq federal xodimdan yettitasi to‘liq ishsiz. Ishsiz qolgan federal xodimlarga ko‘mak ko‘rsatuvchi WellFed tashkiloti o‘z a’zolarining faqat 25% i yangi ish topganinibaholadi. Sobiq USAID xodimlarini birlashtiruvchi OneAID tashkilotida a’zolarning kamida 50% i hali ishsiz. Nafaqa to‘lovlari tugab, tibbiy sug‘urta aksariyat uchun muammo bo‘lib qoldi.   GAO hisoboti va ma’lumotlar xavfsizligidagi muvaffaqiyatsizliklar (2026 yil 28 aprel) AQSh Hisobdorlik idorasi (GAO) 2026 yil 28 aprelda e’lon qilgan hisobotida Moliya vazirligi DOGE xodimiga trillionlab dollarlik hukumat tranzaksiyalarini qayta ishlaydi federal to‘lov tizimlariga o‘zining xavfsizlik nazorat tartiblarini to‘liq bajarmasdan kirish huquqi berganini aniqladi. GAO shuningdek DOGE xodimlari Moliya vazirligining o‘rnatilgan protokollarini hamisha bajarmaganligini qayd etdi. GAO hisobotidagi markaziy shaxs — Marko Elez: u 2025 yil 6 fevralda ijtimoiy tarmoqlardagi irqchilik postlari fosh bo‘lganidan keyin Moliya vazirligidan iste’foga chiqdi, ammo keyinchalik boshqa idoralarda DOGE xodimi sifatida faoliyatini davom ettirdi. GAO Moliya vazirligining ma’lumot yo‘qolishini oldini olish vositalari Elezning xorijiy yordam bo‘yicha shifrlanmagan ma’lumotlarni GSAdagi DOGE hamkasblarga jo‘natishiga to‘sqinlik qilmaganini aniqladi. Kongress a’zosi Richard Nil: "GAO bizning eng yomon xavotirlarimizni tasdiqladi", dedi.   Maskning ketishi va institutsional meros Mask rasman 2025 yil 29 mayda lavozimini tark etdi. Oq uy matbuot kotibi Karolin Livitt idoralarga singdirilgan DOGE xodimlari doimiy siyosiy tayinlovlarga o‘tganini va o‘z joylarida qolayotganini tasdiqladi: "DOGE rahbarlari — prezidentning har bir kabinet a’zosi va o‘zi." Taxminan 100 nafar DOGE xodimi hali ham turli federal idoralarda ishlaydi. Xodimlar boshqaruvi idorasi pensiya arizalarini qayta ishlash uchun Workday, Inc. kompaniyasi bilan shartnoma tuzdi. Washington Post–ABC–Ipsos so‘rovi ko‘rsatishicha, amerikalik larning 57% Maskning hukumattagi ishini salbiy baholadi.   4 iyul: tashkilotning tugashi, loyihaning davom etishi DOGE rasman 2026 yil 4 iyulda — Mustaqillik Deklaratsiyasining 250 yilligi kuni Tramp tashkil etmoqchi bo‘lgan "Buyuk Amerika yarmarkasi" bilan bir kunda — tugatiladi. Biroq tashkilotning rasman yopilishi u ishga tushirgan jarayonlarni to‘xtatmaydi. Siyosiy sadoqatni namoyish etish talabini o‘z ichiga olgan yangi davlat xizmati yollash mezonlari 1883 yilgi Pendleton qonuni bilan mustahkamlangan liyoqat tamoyillaridan tubdan uzoqlashishni ifodalaydi. 200 000 dan ortiq federal tartibga solish hujjatlarining yarmini 2027 yil yanvarga qadar bekor qilishga mo‘ljallangan Sun’iy intellekt dereglamentatsiya vositasi ishini davom ettirmoqda. DOGE tajribasi federal byurokratiyani tez va keng miqyosda isloh qilish mumkinligini ko‘rsatdi — va ayni paytda yetarli huquqiy kafolatlar bo‘lmagan o‘zgarishlarning institutsional narxini ham namoyon etdi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Ismoilova Soliha, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   22-mart kuni Sloveniyada o’tkazilgan parlament saylovlari nihoyatda kichik farq bilan yakunlandi: Bosh vazir Robert Golob boshchiligidagi «Ozodlik harakati» Gibanje Svoboda, GS) partiyasitaxminan 28,5-28,66% ovoz to’plab, 29 ta deputatlik o’rnini qo’lga kiritgan holda g’alaba qozondi. Shu bilan birga, Yanez Yansha rahbarligidagi o’ng qanot «Sloveniya Demokratik Partiyasi» (SDP) 27,9-28,1% ovoz yeg’di. Ushbu saylov natijalari, Sloveniya jamiyatida chuqur siyosiy polarizatsiya shakllanganidan dalolat beradi. Xorijiy aralashuv omili saylovoldi kampaniyasi jarayonida e’tibor markaziga aylandi, Isroil davlatiga tegishli «Black Cube» xususiy razvedka kompaniyasining ishtroki aniqlangan va aholi xavotirlarini kuchaytirgan. Sloveniya rasmiylari mazkur holatni muxolifat manfaatlariga yo’naltirilgan ta’sir o’tkazish faoliyati bilan izohlamoqda. Ushbi vaziyat saylovlarning adolatligini va shaffofligini, demokratik tizimni barqarorligini hamda milliy suvereniteti shubha ostiga qo’ymoqda.   Saylovoldi kampanaya va asosiy ishtrokchilar Sloveniyada bo’lib o’tgan parlament saylovlarida 10 dan ortiq siyosiy partiyalar va koalitsiyalar ishtrok etdi. Umuman olganda, turlu siyosiy kuchlar manfaatlarini ifodalovchi 1300 dan ortiq nomzodlar ilgari surildi. Bosh vazir Robert Golobning asosiy siyosiy raqibi, populist siyosatchi hamda Donald Trump tarafdori sifatida tanilgan Yanez Yansha avval ham uch marotaba Sloveniya bosh vaziri lavozimini egallagan. Golob esa, o‘z navbatida, 2022-yilda siyosiy maydonga yangi shaxs sifatida chiqgan va  uchta markaziy-chap partiyadan iborat koalitsiyaga rahbarlik qilgan holda hokimiyat tepasiga kelgan. Yanez Yanshaning (SDP) saylovoldi kampaniyasi aniq konfrontatsion mantiqqa asoslanib, o‘zini «postsotsialistik chap kuchlar»ga qarama-qarshi qo’ygan. Kampaniyaning asosiy urg‘usi qadriyatlar va rivojlanish modellari o‘rtasidagi tafovutni keskinlashtirish orqali elektoratni safarbar etishga qaratilgan. SDP o‘zini «sloven xalqini Golob ta’siridan ozod etuvchi kuch» sifatida pozitsiyalagan. Shu bilan birga, Robert Golob boshchiligidagi chap koalitsiya siyosatini, Yansha «ijtimoiy tenglashtirish, qayta taqsimlash va fuqarolarning davlatga bog’liqligini» kuchaytirishga qaratilgan siyosat deb ayiblagan va «biz ularga qarshimiz» tamoyiliga asoslangan qat’iy konfrontatsion siyosiy chiziqni ilgari surgan. SDP kampaniyasining asosiy yo’nalishlaridan biri bu «ambitsiya va meritokratiya» «hasad va tenglashtirish» o’rniga, Yanez Yansha «ertalab maqsad va motivatsiya bilan turish uchun sabablar»ni taklif qildi, taraqqiyotni raqobatsiz erishish mumkun emasligini va faqat mehnat natijalari bo'yicha ish haqi va muvaffaqiyatga intilish barcha slovenlar farovonligining haqiqiy o'sishini ta'minlashga qodir deb ta’kidladi. Partiya «samarali davlat» g’oyasini qo’llab-quvvatlaydi, ya’ni davlatga qaramlikni kamaytirish, shaxs erkinligini va mustaqilligini taminlash, minimal byurokratiya, soliqlarni kamaytirish va fuqarolar hamda tadbirkorlar uchun qulay muhit yaratishni nazarda tutadi. Shuningdek, Golobning demografik siyosati ham keskin tanqid qilindi. SDP fikricha, «noqonuniy migratsiyani qonuniy migratsiyaga tenglashtirish» yondashuvi chap siyosiy kuchlarning Sloveniya etnik va madaniy tuzilishini, shuningdek, elektorat tarkibini o‘zgartirish orqali uzoq muddatda ko‘proq sayloviy qo‘llab-quvvatlashga erishish strategiyasini deb tanked qilindi. Boshqa tomondan, «Ozodlik harakati» muvozanatli va barqaror rivojlanish g‘oyalarini ilgari surdi. U «yashil» o‘tish siyosatini (jumladan, TEŠ 6 ko‘mir elektr stansiyasini yopish bilan bog‘liq munozarali qaror va adolatli o‘tish choralari) qo‘llab-quvvatladi, innovatsiyalarni rivojlantirish, sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilishni maqsad qildi hamda yevropaparast va liberal-progressiv yo‘nalishni tanladi. Ijtimoiy siyosatda hayot sifatini yaxshilash, yoshlar va keksalarni qo‘llab-quvvatlash hamda tengsizlikni kamaytirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilandi. Ekologik yo‘nalishda tabiatni asrash va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida muvozanat saqlashga erishilgan. Kampaniyaning markaziy g‘oyasi ijtimoiy, ekologik va iqtisodiy jihatdan barqaror rivojlanishni ta’minlashdan iborat bo‘lib, bunda Sloveniya Yevropa hamjamiyatining faol va mas’uliyatli a’zosi sifatida qolishi lozim. Iqtisodiy siyosatda partiya 2030-yilgacha Sloveniyani  dunyodagi 20ta eng raqobatbardosh davlatdan biri bo’lish va yalpi ichki mahsulotning yillik o‘sishi 3–5% atrofida bo‘lishini ko‘zlaydi. Asosiy urg‘u innovatsiyalarni rivojlantirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish, raqamli transformatsiya hamda sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlarini modernizatsiya qilishga beriladi. Shuningdek, partiya o‘zining yevropaparast pozitsiyasini ta’kidlab, dasturining Yevropa Ittifoqining strategik yo‘nalishlariga, xususan «yashil» o‘tish va iqlimiy neytrallik maqsadlariga to‘liq mos ekanini bildiradi. Asosiy masalalardan biri adolatli yashil o‘tish (pravično razogljičenje) bo‘lib, u doirasida «TEŠ 6» ko‘mir blokini 2030-yilgacha bosqichma-bosqich yopish hamda ko‘mir sanoatiga bog‘liq ishchilar va hududlarni qo‘llab-quvvatlash choralari nazarda tutiladi. Har ikki siyosiy kuch «TEŠ 6» ko‘mir energiya blokiga katta e’tibor qaratishdi. SDP partiyasi, Janesh Yansha rahbarligida, Robert Golob tomonidan ilgari surilgan  energiya blokini yopish tashabbusini tanqid qilib, bunday qaror mamlakatning energetik mustaqilligini zaiflashtirishi hamda ish o‘rinlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Golob esa «TEŠ 6»ni yopish zaruratini Yevropa Ittifoqining Emissiyalar savdo tizimi (EU ETS) bilan bog‘laydi. Ushbu mexanizm doirasida ko‘mir energetikasi tobora qimmatlashib bormoqda, bu esa Sloveniya uchun ugleroddan tezroq voz kechishni iqtisodiy jihatdan rag‘batlantiradi. «TEŠ 6» to‘liq ishlaganda yiliga taxminan 3,1–3,4 million tonna CO₂ chiqaradi va 2026-yilda uglerod narxi 72–92 yevro atrofida bo‘lgan sharoitda u sezilarli moliyaviy bosim ostida qoldi. Shu sababli yuqori xarajatlar elektr stansiyani zarar ko‘ruvchi korxonaga aylantirgan va 2024-yildan boshlab davlat tomonidan 400 million yevrodan ortiq subsidiya ajratilgan. Golob hukumati EU ETS talablarini «TEŠ 6»ni tezkor yopishning asosiy iqtisodiy asoslaridan biri sifatida ko’rsatadi. Bunga qarshi ravishda Janesh Yansha blokni tezkor yopish siyosatini rad etadi va uni Bryussel tomonidan ilgari surilayotgan «deindustrializatsiya»jarayonining tarkibiy qismi sifatida ko‘radi. Uning fikricha, bunday yondashuv Sloveniya energetik xavfsizligiga, Shaleška vodiysidagi ish bilan ta’minlanish darajasiga hamda mamlakatning sanoat salohiyatiga jiddiy tahdid soladi. Shaleška vodiysi (Velenje va Šoštanj shaharlari), «TEŠ 6» joylashgan hudud, an’anaviy ravishda sanoat va konchilik markazi hisoblanadi. Ushbu energoblokda bir necha ming kishi band. Uni yopish esa ish o‘rinlarining yo‘qolishi, mintaqada daromadlarning kamayishi hamda mahalliy aholisi uchun issiqlik va elektr energiyasi narxlarining oshishi xavfini keltirib chiqaradi. SDP partiyasi ushbu masaladan saylov kampaniyasida faol foydalandi, Janesh Yansha esa blokni tez yopishni «ishchilarga xiyonat» va «energetik taslim bo’lish" deb bir necha bor ta’kidladi. Sloveniya sharqiy qismida, aynan «TEŠ 6» joylashgan hud unda SDP an’anaviy ravishda kuchliroq qo‘llab-quvvatlanadi. Bu hududdagi ko‘plab saylovchilar «Ozodlik harakati»ning rejalarini o‘z farovonligiga tahdid sifatida qabul qilib, mamlakat bo‘yicha Golob yetakchilik qilganiga qaramay, Janesh Yanshani qo’llab-quvvatladilar. Shunday qilib, iqlim siyosatining texnik masalasi asta-sekin chuqur mafkuraviy qarama-qarshilikka aylandi: bir tomonda progressiv «yashil o’tish» tarafdorlari, ikkinchi tomonda esa milliy energetik suverenitet va iqtisodiy pragmatizmni ustuvor qo‘yuvchi kuchlar turadi. Saylov natijalari va ularning oqibatlari Saylovoldi so‘rovlar va tahliliy prognozlar saylovlarning o‘ta raqobatli bo‘lishini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, kampaniya davomida siyosiy dinamikada o‘zgarishlar kuzatildi va ma’lum bosqichlarda ustunlik muxolifat tomonga o‘ta boshladi. 2026-yil boshiga kelib yetakchilik asta-sekin Sloveniya demokratik partiyasi (SDP) tomoniga o‘tdi. Ayrim so‘rov natijalariga ko‘ra, partiya 20%–28% atrofida qo‘llab-quvvatlashga ega bo‘lib, hukmron kuchdan oldinga chiqdi. Fevral oyiga kelib asosiy partiyalar o‘rtasidagi farq taxminan 5% yetib, bu Janez Yanshaning hokimiyatga qaytishi ehtimoli haqidagi kutishlarni kuchaytirdi. Mart oyiga borib esa vaziyat yanada noaniq tus oldi: umumlashtirilgan so‘rovlar SDP taxminan 29% qo‘llab-quvvatlash bilan yetakchilikni saqlab qolayotganini, biroq Robert Golob boshchiligidagi liberal blok koalitsion salohiyati hisobiga raqobatbardoshligini yo‘qotmaganini ko’rsatdi. Saylovdan bevosita oldin aksariyat tahlilchilar ikki lager o‘rtasidagi farq juda kichik bo‘lishi va natija aniq g’olibsiz, ya’ni «osilib qolgan parlament»(hung parliament) yuzaga kelishi ehtimoli yuqori ekanligi borasida umumiy xulosaga kelgan edilar. Shu nuqtai nazardan, muxolifat muayyan bosqichlarda yetakchi sifatida baholangan bo‘lsa-da, yakuniy natija saylovchilarning yuqori darajadagi o‘zgaruvchan xulq-atvorini hamda jamiyatning chuqur siyosiy qutblanishini yaqqol namoyon etdi. Saylov kampaniyasi migratsiya, xavfsizlik va milliy o‘zlik masalalari atrofida yuqori darajadagi keskinlik bilan ajralib turdi. So‘nggi haftalarda burilish nuqtasi sifatida «Black Cube» ishi yuzaga chiqdi: Isroilning xususiy razvedka kompaniyasi vakillari Sloveniya hududida bo‘lgani, Sloveniya Demokratik partiyasi (SDP) bilan bog‘liq shaxslar bilan uchrashuvlar o‘tkazgani hamda Robert Golob hukumatini korrupsiya ayblovlari asosida diskreditatsiya qilishga qaratilgan materiallar tarqalishida ishtirok etgani haqidagi iddaolar paydo bo’ldi. Mazkur ma’lumotlar ommaga oshkor bo‘lgach, jamoatchilik fikrida sezilarli o‘zgarish kuzatildi. SDP qo‘llab-quvvatlovi pasayib, «Ozodlik harakati»ning reytingi esa o‘sishni boshladi. Natijada avval ortda qolib kelgan Golob partiyasi saylovlarda juda kichik taxminan 0,4–0,6 % ustunlik bilan g‘alaba qozondi. Sloveniya saylov natijalari mamlakatda hech bir yirik partiya yakka o‘zi hukumat tuzish uchun yetarli darajada qo‘llab-quvvatlovga ega emas bo‘lgan siyosiy tizim shakllanayotganini ko‘rsatadi. Ushbu sharoitda hukumatni shakllantirish jarayonida kichik partiyalar — masalan, Yangi Sloveniya – Xristian demokratlar, Sloveniya xalq partiyasi, Fokus partiyasi, Sotsial-demokratlar va Chap partiya — bilan olib boriladigan koalitsion muzokaralar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bu holat hukumat tuzish jarayonini nafaqat murakkab, balki barqarorlik nuqtai nazaridan ham noaniq qilib, partiyalararo murosalarga bog‘liqlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, saylovlar siyosiy qutblanishning yuqori darajasini ham yaqqol namoyon etdi. Saylovchilarning xulq-atvori jamiyatdagi chuqur tarkibiy tafovutlarni, ya’ni shahar va qishloq aholisi o‘rtasidagi farqlarni, avlodlar o‘rtasidagi tafovutni hamda qadriyatlar asosidagi qarama-qarshilikni aks ettiradi. Xususan, identik va xavfsizlik masalalari kontekstida saylovchilarning yuqori ishtiroki kuzatildi, bu esa saylov kampaniyasining yanada konfliktli xarakterga ega bo‘lishiga olib keldi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

2026-yilda Qozog’istonda amalga oshirilgan konstitutsiyaviy islohot mamlakat mustaqillikka erishganidan buyon siyosiy modernizatsiyaning eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu islohot rasmiylar tomonidan davlat boshqaruvining superprezidentlik modelidan yanada muvozanatli “Adolatli Qozog‘iston” tizimiga o‘tish jarayonining mantiqiy yakuni sifatida talqin etilmoqda. U davlat boshqaruvi mexanizmlarini takomillashtirish, davlat institutlarini mustahkamlash hamda ularning jamiyat bilan o‘zaro aloqalarini zamonaviy global chaqiriqlar sharoitida samaradorligini oshirishga qaratilgan. 2026-yil 15-mart kuni umumxalq referendumi orqali qabul qilingan yangi Konstitutsiya 1995-yildagi avvalgi Asosiy qonun matnining (2022-yilgi o‘zgartirishlarni hisobga olgan holda) qariyb 84 foiziga ta’sir ko‘rsatadi. Hujjat 2026-yil 1-iyuldan kuchga kiradi. Referendum bo‘yicha Markaziy komissiya tomonidan e’lon qilingan natijalarga ko‘ra, loyiha 7 954 667 nafar saylovchi (87,15%) tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Saylovchilarning umumiy qatnashish darajasi 73,12% ni tashkil etdi. Ushbu ko‘rsatkichlar mustaqil Qozog‘iston tarixidagi eng yuqori darajalardan biri hisoblanadi.   Tayyorlash va qabul qilish jarayoni hamda asosiy institutsional o‘zgarishlar Islohotni tayyorlash jarayoni 2025-yil kuzida Prezident Qasim-Jomart Toqayev tashabbusi bilan boshlandi. Davlat rahbari o‘zining xalqqa murojaatida “XXI asr realiyalariga mos keladigan yangi Asosiy qonun”ni ishlab chiqish zarurligini alohida ta’kidladi. 2026-yil 21-yanvarda 1157-sonli Prezident farmoni bilan qariyb 30 kishidan iborat Konstitutsiyaviy komissiya tuzildi. Uning tarkibiga Prezident Administratsiyasi vakillari, parlament deputatlari, malakali yuristlar va ekspertlar kiritildi. Komissiyaga loyihani imkon qadar qisqa muddatlarda tayyorlash vazifasi yuklatildi. 2026-yil 11-fevraldayoq Prezident umumxalq referendumini o‘tkazish to‘g‘risidagi farmonni imzoladi, 12-fevral kuni esa loyiha matni to‘liq holda “gov.kz” va “election.gov.kz” davlat portallarida e’lon qilindi. Shunday qilib, komissiya tuzilishidan loyiha e’lon qilinishigacha atigi 22 kun o‘tdi. Jamoatchilik muhokamasi taxminan bir oy davom etdi va asosan onlayn platformalar hamda mahalliy ijro etuvchi organlar tomonidan tashkil etilgan hududiy uchrashuvlar orqali amalga oshirildi. O‘sha davrda faoliyat yuritgan ikki palatali Parlament loyiha matniga o‘zgartirish kiritmadi – hujjat to‘liq holda umumxalq ovoziga qo‘yildi. Islohot ko‘lami postsovet davri uchun misli ko‘rilmagan darajada kengdir. Avvalgi Konstitutsiya 9 bob va 98 moddadan iborat bo‘lgan bo‘lsa, yangi tahrir 11 bob va 96 moddani o‘z ichiga oladi. Matnning qariyb 84 foizi to‘liq qayta ishlangan yoki yangilangan. Asosiy institutsional o‘zgarishlarni quyidagicha guruhlash mumkin: Birinchidan, qonun chiqaruvchi hokimiyat tuzilmasi tubdan o‘zgartirildi. Ikki palatali Parlament (Majlis va Senat) o‘rniga 145 nafar deputatdan iborat bir palatali Qurultoy tashkil etildi. Deputatlar faqat proporsional partiyaviy ro‘yxatlar asosida saylanadi. Senatning bekor qilinishi va qonun chiqaruvchi vakolatlarning bitta organda jamlanishi qarorlar qabul qilish tezligini oshirish va qonunchilik jarayonidagi ehtimoliy kechikishlarni bartaraf etishga qaratilgan. Ikkinchidan, Prezidentning asosiy davlat organlarini shakllantirishdagi vakolatlari kengaytirildi. 40–42-moddalarning yangi tahririga muvofiq, Prezident Bosh prokurorni, Konstitutsiyaviy va Oliy sud raislarini, Milliy bank rahbarini hamda Milliy xavfsizlik qo‘mitasi raisini tayinlash huquqiga ega. Kurultoy ushbu tayinlovlar haqida keyinchalik xabardor qilinadi. Uchinchidan, avvalgi tahrirlarda mavjud bo‘lmagan Vitse-prezident lavozimi qayta joriy etildi. U Prezident tomonidan Qurultoy roziligi bilan oddiy ko‘pchilik ovozi asosida tayinlanadi va davlat rahbarining topshiriqlarini bajaradi. To‘rtinchidan, yangi organ – Halyk Kenesi (Xalq kengashi) tashkil etildi. U Prezident huzuridagi maslahat va qisman qonunchilik funksiyalarini bajaruvchi organ hisoblanadi. Uning a’zolarining bir qismi bevosita Prezident tomonidan tayinlanadi. Mazkur institut davlat va jamiyat o‘rtasida doimiy muloqotni ta’minlash uchun qo‘shimcha mexanizm sifatida xizmat qiladi. Beshinchidan, fuqarolarning huquq va erkinliklariga oid bobda (2-bob) yangi normalar kiritildi. 29-modda fuqarolarning raqamli huquqlarini (jumladan, shaxsiy ma’lumotlarni raqamli muhitda himoya qilish huquqini) mustahkamlaydi, ekologik kafolatlar kuchaytirildi, 27-modda esa nikohni erkak va ayol o‘rtasidagi ixtiyoriy ittifoq sifatida aniqlaydi. Shuningdek, siyosiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi partiyalar va nodavlat tashkilotlar uchun xorijiy moliyalashtirishni taqiqlovchi norma joriy etildi (23-modda).   Islohotning e’lon qilingan maqsadlari va xalqaro ekspertlar bahosi Qozog‘iston rasmiylari yangi Konstitutsiyani “yetuk davlat hujjati” sifatida taqdim etmoqda. Islohotning asosiy maqsadlari qatoriga hokimiyat tarmoqlari o‘rtasida vakolatlarni “kuchli Prezident – nufuzli Parlament – hisobdor Hukumat” formulasi asosida qayta taqsimlash, tiyib turish va muvozanat tizimini mustahkamlash, inson markaziy yondashuvni ilgari surish, an’anaviy qadriyatlarni, shuningdek fuqarolarning raqamli va ekologik huquqlarini himoya qilish kiradi. Biroq, xalqaro ekspertlar ushbu islohotga nisbatan yanada ehtiyotkor va murakkab baho bermoqda. Amnesty International loyihani “inson huquqlari va huquq ustuvorligi sohasidaxavotirli ortga qaytish” deb baholab, Prezident qo‘lida vakolatlarning jamlanishi hamda xorijiymoliyalashtirish taqiqi orqali so‘z erkinligi, yig‘ilishlar va birlashmalar erkinligiga cheklovlarkiritilganini ta’kidlaydi. Human Rights Watch esa tiyib turish mexanizmlarining zaiflashuvi, islohotning shoshilinch tarzda tayyorlangani va undan muxolif fikrlarni bostirish vositasi sifatidafoydalanish ehtimolini qayd etadi. Bir qator mintaqaviy ekspertlarning fikricha, bunday baholar ko‘p jihatdan umumiy xaraktergaega bo‘lib, Qozog‘istonning Markaziy Osiyo davlati sifatidagi o‘ziga xos siyosiy va ijtimoiykontekstini to‘liq hisobga olmaydi. Qozog‘iston fuqarolari mazkur o‘zgarishlarni keng qo‘llab-quvvatladilar, bu esa islohotlarganisbatan yuqori darajadagi ijtimoiy rozilik mavjudligini ko‘rsatadi. “referendum2026.kz” platformasi orqali 10 mingdan ortiq takliflar kelib tushgani hujjatning “xalqchil” xarakterinita’kidlaydi.   Xulosa Qozog‘istondagi konstitutsiyaviy islohot siyosiy modernizatsiyaning muhim bosqichi bo‘lib, davlat boshqaruvi tizimining yanada ixcham va samarali shakllanishiga xizmat qildi. Institutlarni mustahkamlash, inson markaziy yondashuvni rivojlantirish va “Adolatli Qozog‘iston”ni barpo etish kabi maqsadlar referendumda keng jamoatchilik tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Mazkur tajriba davlat institutlari samaradorligi bilan hokimiyat uzluksizligini nazorat qilish o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashning amaliy namunasi sifatida ahamiyat kasb etadi. Islohot doirasida joriy etilgan ayrim mexanizmlar (Vitse-prezident instituti, bir palatali parlament, xorijiy moliyalashtirishni cheklash) boshqa boshqaruv modellariga moslashtirilishi mumkin bo‘lib, uzoq muddatli siyosiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi ehtimoldan xoli emas. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Shaymardonov Ilyos, JIDU magistranti, IXTI amaliyotchisi   Kirish. 2026-yil boshida AQSH-Eron urushining boshlanishi jahon geosiyosiy arxitekturasini larzaga keltirdi va buyuk davlatlar strategiyasini bevosita sinovdan o‘tkazdi. Ko‘plab ekspertlar nazarida, bu mojaro Xitoy uchun tayyor strategik imkoniyatlar eshigini ochgandek ko‘rindi. Ya’ni, Qo‘shma Shtatlar Yaqin Sharqda navbatdagi qimmatga tushuvchi harbiy kampaniyaga aralashib qolgan bir paytda, Pekin yuzaga kelgan bo‘shliqni to‘ldirishga, Tehron bilan aloqalarini chuqurlashtirishga va Amerikaning yetakchiligiga qarshi da’vosini tezlashtirishga harakat qiladi, deb taxmin qilingan edi. Biroq bu faraz Xitoyning geosiyosiy beqarorlik sharoitida aslida qanday harakat qilishini noto‘g‘ri talqin etadi. Vaziyat tahlili Xitoyning AQSH-Eron urushiga munosabati ekspansionizmni emas, balki puxta o‘ylangan vazminlik doktrinasini ko‘rsatmoqda. Bu o‘z navbatida Xitoy iqtisodiyoning global zaifliklariga, “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi uzoq muddatli sarmoyalariga hamda qisqa muddatli taktik yutuqlar emas, balki tizimli barqarorlik Xitoyning barqaror taraqqiy etishining asosiy sharti ekanligiga bo‘lgan qat’iy ishonchidan kelib chiqadigan ongli pozitsiyadir.   Xitoy–Eron strategik hamkorligi asoslari: “Bir makon, bir yo‘l” va 25-yillik sheriklik Urush davridagi Xitoyning pozitsiyasini tushunish uchun avvalo undan oldingi Xitoy–Eron munosabatlarining mohiyati va qay darajada chuqurligini anglab yetish lozim. 2021-yilning mart oyida Xitoy va Eron 25-yillik Keng qamrovli hamkorlik bitimini imzoladi. Unga ko‘ra, Xitoy Eronning arzonlashtirilgan neftini barqaror yetkazib berish evaziga mamlakat infratuzilmasi va energetika sohasiga 400 milliard dollargacha sarmoya kiritish majburiyatini oldi. Ushbu bitim Eronni “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusiga bevosita bog‘lab, Tehronni Markaziy Osiyoni Fors ko‘rfazi bilan bog‘laydigan muhim bir tugunga aylantirdi va bu yo‘lak Xitoyga AQSH harbiy-dengiz kuchlari hukmron bo‘lgan dengizdagi strategik o‘tish nuqtalarini chetlab o‘tish imkonini berardi. 2023-yilda Eronning Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga rasman a’zo bo‘lishi bu yaqinlikni Xitoy yetakchiligidagi mintaqaviy institutlar tarmog‘i doirasida rasmiy-institutsional jihatdan yanada mustahkamladi. Ushbu sheriklik zamiridagi strategik mantiq ko‘p qirralidir. Eronlik ekspert S.Madani ta’kidlaganidek, “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi shunchaki infratuzilma dasturi bo‘libgina qolmay, tizimli cheklovlar sharoitida ta’sir doirasini kengaytirish va resurslarni qo‘lga kiritishga mo‘ljallangan iqtisodiy vositasi sifatida ham xizmat qiladi . Eron uchun esa ushbu tashabbus G‘arb bosimi ostida ega bo‘lishi mushkul bo‘lgan bozorlar va kapitaldan foydalanish imkonini berib, institutsional barqarorlikni saqlash hamda sanksiyalarni chetlab o‘tish mexanizmi vazifasini o‘tadi.  Shu tariqa Xitoy Eron neftining asosiy xaridoriga aylanib, mamlakat xomashyo eksportining qariyb 90 foizini sotib ola boshladi. Gudzon instituti bu munosabatlarni Eronning iqtisodiy jihatdan omon qolishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega va Pekinning AQSHning dengizdagi hukmronligidan holi bo‘lgan xavfsiz quruqlik energiya yo‘lagini yaratish konsepsiyasida markaziy o‘rin tutadi, deb ta’riflaydi. Geosiyosiy nuqtayi nazardan, bu hamkorlik Xitoyning ko‘p qutbli dunyo tartibini barpo etishdek umumiy manfaatlariga xizmat qildi. Eronning Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq va Fors ko‘rfazini bog‘lab turuvchi strategik jug‘rofiy joylashuvi Xitoyga tarixan AQSH ta’siri ustun bo‘lgan mintaqada diplomatik ustunlik berdi. NESA markazi tahlilchilarining kuzatishicha, Xitoyning Yaqin Sharqqa geosiyosiy ekspansiyasi mintaqaviy yoki xalqaro kuchlarning keskin reaksiyasini keltirib chiqarmaslik uchun bosqichma-bosqich va tavakkaldan xoli tarzda amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda Eron bilan hamkorlik to‘g‘ridan to‘g‘ri ziddiyatga bormasdan, Xitoyning Yaqin Sharqdagi mavqeini mustahkamlashning bir vositasi bo‘lib xizmat qiladi .   Hisoblangan vazminlik: nega Pekin urushga aralashmayapti? Xitoy-Eron aloqalarining chuqurligiga qaramay, Xitoyning AQSH-Eron urushiga munosabati sezilarli darajada vazmin bo‘ldi. Pekinning Katta Yaqin Sharqda doimiy harbiy ishtiroki, Tehron oldida xavfsizlik bo‘yicha majburiyatlari va bunday shiddatli mojaroda harbiy muvozanatni o‘zgartirishga qodir real salohiyati yo‘q.  Xitoy neft tankerlarini himoya qilish uchun mintaqaga aviatashuvchi guruhni yuborish ochiq dengizdagi salohiyatini hali endigina rivojlantirayotgan harbiy-dengiz floti uchun o‘ta xavfli tavakkalchilik bo‘lar edi. Bu harbiy vazminlik zaiflikning tan olinishi emas, balki AQSH-Xitoy raqobatiga nisbatan oqilona javobdir. “Foreign Affairs” nashri tahlilchilarining ta’kidlashicha, Xitoy rahbarlari AQSHning har bir muvaffaqiyatsizligini Xitoyning yutug‘i deb bilmaydi va har bir geosiyosiy imkoniyatdan foydalanish shart, deb hisoblamaydi. Pekinning hisob-kitobi vaziyat barqarorlashgani yoki aksincha, xaosga yuz tutganiga qarab belgilanadi. Markazida Ho‘rmuz bo‘g‘ozi turgan mintaqaviy to‘qnashuv esa, o‘z navbatida xaos manbai hisoblanadi. Bu yondashuv Vashingtonning strategik munozaralariga singib ketgan “yutdim-yutqazdim” mantig‘iga zid keladi. Amerikalik tahlilchilar Xitoyni AQSHning haddan tashqari tarqoqligidan eng katta foyda ko‘ruvchi sifatida ko‘rsa, Pekin bunda o‘z iqtisodiy modelining asosi bo‘lgan ochiq savdo muhitiga tahdid soluvchi beqarorlashtiruvchi inqirozni ko‘radi. Xitoyning diplomatiyasi aynan shu pozitsiyani aks ettirish uchun puxta ishlab chiqilgan. Xitoy tashqi ishlar vaziri Van I muzokaralardagi diplomatik sur’atni saqlab qolishga chaqirgan bo‘lsa, Si Szinpin AQSHning Eron portlarini blokada qilishini xavfli va mas’uliyatsiz harakat deya ochiq tanqid qildi hamda eronlik muzokarachilarni o‘z pozitsiyalarini yumshatishga undash uchun Pokiston bilan aloqalaridan foydalandi. Atlantika Kengashi qayd etishicha, bu ikki yo‘nalishli siyosat – ya’ni AQSHning majburlov choralarini ochiq qoralash barobarida Tehronga pinhona diplomatik bosim o‘tkazish – Pekinning urush homiysi emas, balki mas’uliyatli vositachi sifatida namoyon bo‘lishga intilayotganini yaqqol ko‘rsatadi.   Iqtisodiy zaifliklar va Hormuz bo‘g‘ozidagi tang holat Ushbu mojaroda Xitoy duch kelayotgan eng muhim tizimli muammo energetika sohasidir. Xitoy dunyodagi eng yirik neft importchisi bo‘lib, mamlakat ehtiyojining qariyb 70 foizi xorijdan qoplanadi, shundan taxminan uchdan bir qismi avvallari Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tkazilar edi. 2026-yil fevral oyi oxiridan buyon ushbu strategik o‘tish yo‘lagining amalda yopilishi Xitoyning energetik xavfsizligiga jiddiy zarba berdi. Biroq Pekin vahimaga tushgani yo‘q va bu xotirjamlik ko‘p yillik puxta tayyorgarlik natijasidir. Xitoy 2025-yildan, ya’ni jahon bozoridagi ortiqcha taklif va neftning arzonligi zaxiralarni kamxarj to‘plash uchun noyob imkoniyat yaratgan paytdan boshlab, yirik xom neft zaxiralarini shakllantirib kelayotgan edi. Pekin, shuningdek, ta’minot manbalarini diversifikatsiya qilish siyosatini ham izchil davom ettirmoqda. AQSH sanksiyalari tufayli vaqtincha uzilib qolgan aloqalar tiklangach, Xitoyning milliy neft kompaniyalari Rossiyadan dengiz orqali neft sotib olishni qayta yo‘lga qo‘ydi, “Sibir qudrati – 1” quvuri esa Rossiya gazini belgilangan quvvatdan ham yuqori hajmda yetkazib berishda davom etmoqda .  Stimson markazi (Stimson Center) tahliliga ko‘ra, urush bir vaqtning o‘zida ikki yo‘nalishli yondashuvni, ya’ni turli manbalardan xarid qilish va yashil energiyaga sarmoya kiritishni tezlashtirdi. Xususan, Pekin “Sinopec” kompaniyasi orqali Xitoy-Jazoyir energetika kelishuvlarini kengaytirib, Fors ko‘rfaziga uzoq muddatli qaramlikni kamaytirish uchun Marokash va Misr bilan toza energiya sohasidagi hamkorlikni jadallashtirmoqda . Qatarning Ras-Laffan suyultirilgan tabiiy gaz inshootidagi uzilishlar xitoylik xaridorlar bilan tuzilgan shartnomalar bo‘yicha fors-major holati e’lon qilinishiga olib keldi va Pekin duch kelayotgan real iqtisodiy xarajatlarni yaqqol ko‘rsatib turibdi. Energiyaning qimmatlashuvi, yuklarni yetkazib berishdagi kechikishlar, sug‘urta uchun qo‘shimcha to‘lovlar va yuk tashish yo‘nalishlarini o‘zgartirish bilan bog‘liq xarajatlar Xitoyning eksportga yo‘naltirilgan sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarish tannarxini oshirmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, xitoylik ishlab chiqaruvchilar mamlakat ichida ortiqcha quvvat bosimiga duch kelayotgan bir paytda, jahon bozoridagi talabning pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Bularning hech biri Pekinning strategik manfaatlariga mos kelmaydi va bu holat urush Vashington tahlilchilari ba’zan taxmin qilganidek, Xitoy uchun geosiyosiy sovg‘a emas, degan asosiy tahliliy xulosani yanada mustahkamlaydi.   Diplomatik yondashuv va ko‘p qutbli dunyoqarash Urushdan kelib chiqayotgan ustuvor qarash, ya’ni AQSH va Isroil harakatlari tajovuzkorlik akti bo‘lgani, Eronning javob choralari esa reaktiv xarakterga egaligi hamda ushbu mojaro Amerika yakkahokimligining badalini yaqqol ko‘rsatishi Pekinning ko‘p yillardan beri AQSHning global siyosatiga qarshi ilgari surayotgan tanqidi bilan deyarli bir xil. Xitoyning ko‘p qutblilikka doimiy da’vati hozirgi sharoitda yangicha ma’no kasb etmoqda. Bugungi kunda 145 dan ortiq mamlakat iqtisodiyoti AQSH bilan emas, Xitoy bilan ko‘proq savdo qilayotgani, shuningdek, AQSHning Yevropa va Osiyodagi ittifoqchilari energiya ta’minotidagi uzilishlar tufayli jiddiy ehtiyotkorlik choralarini ko‘rayotgani yanada tarqoq xalqaro tartib uchun tuzilmaviy asosning ishonchliligini oshiradi. Xitoyning 2026-yil mart oyidayoq BMT Xavfsizlik Kengashining Eron va Yaqin Sharqqa oid sanksiyalar rezolyutsiyalariga qarshi ovoz berishi, garchi Tehronni bevosita moddiy qo‘llab-quvvatlashdan tiyilishga chaqirayotgan bo‘lsa-da, uning G‘arb institutsional hukmronligiga qarshi muvozanat sifatidagi obro‘sini mustahkamlaydi. Andersen va Sendingning tahlil markazlari Yaqin Sharqdagi “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusiga oid tahlil bu masalaga oydinlik kiritadi. Ushbu muassasalar Xitoyning infratuzilmaviy sarmoyalarini muntazam ravishda strategik tahdid deya ta’riflab kelgan va bu ko‘pincha mintaqadagi “Bir makon, bir yo‘l” loyihalarining haqiqiy ko‘lamidan ancha oshirib ko‘rsatilgan. Biroq aynan shu yondashuv beixtiyor Xitoyning o‘zini konstruktiv muqobil kuch sifatida taqdim etishini tasdiqlaydi. Urush bu jarayonni tezlashtiradi, chunki u AQSH gegemonligi tanqidchilari uzoq vaqtdan beri ta’kidlab kelayotgan fikrga aniq dalil bo‘ladi. Ya’ni, Amerikaning harbiy avantyuralari shunday beqarorlikni yuzaga keltiradiki, mavjud tartib uni talafotsiz o‘zlashtira olmaydi.   Xitoy strategiyasining chegaralari va uzoq muddatli oqibatlari Xitoyning hisob-kitobli vazminlik strategiyasi ham o‘ziga xos zaifliklar va ziddiyatlardan xoli emas. Ularning eng yaqqoli “ikki xil maqsadda qo‘llanuvchi texnologiyalar” muammosidir. Demokratiyani himoya qilish jamg‘armasi (Foundation for Defense of Democracies) hisobotlariga ko‘ra, Xitoy bilan aloqador firmalar Eron Islom inqilobi posbonlari korpusi qo‘mondonlariga AQSH harbiy inshootlari, jumladan, Shahzoda Sulton havo bazasining yuqori aniqlikdagi sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini taqdim etgan .  Bunday faoliyatga davlat darajasida ruxsat berilganmi yoki bu “kulrang hudud”da ish yurituvchi tijoriy tuzilmalarning harakatimi, bundan qat’i nazar, bu Pekinni Vashingtonning qarshi bosimiga duchor qiladi va uning betaraf diplomatik vositachi sifatidagi mavqeyiga putur yetkazadi. Uzoq muddatli strategik yo‘qotish bundan-da jiddiyroq bo‘lishi mumkin. Xitoy o‘zining Yaqin Sharqdagi “Bir makon, bir yo‘l” strategiyasining tamal toshi sifatida o‘ziga ishongan, bo‘ysunmas va yadroviy da’volarga ega Eronga umid bog‘lagan edi. Qattiq zarbaga uchragan, ichki ziddiyatlar girdobida qolgan Eron endi Amerika e’tiborini chalg‘ituvchi ishonchli omil vazifasini bajara olmaydi . Eron portlari, temir yo‘l yo‘laklari va energetika infratuzilmasiga bog‘liq bo‘lgan “Bir makon, bir yo‘l” loyihalari esa endi yanada kuchliroq beqarorlikka yuz tutmoqda. AQSH hukmronlik qiladigan dengizdagi muhim nuqtalarni chetlab o‘tuvchi xavfsiz quruqlikdagi energiya yo‘lagini barpo etish g‘oyasi jiddiy zarba ostida qoldi. Bundan tashqari, Xitoyning bir vaqtning o‘zida Eronni qo‘llab-quvvatlab, Fors ko‘rfazidagi arab monarxiyalari bilan aloqalarni muvozanatda ushlab turishga qaratilgan ko‘p yillik sa’y-harakatlari mohiyatan ziddiyatli ekani fosh bo‘ldi. Atlantika Kengashining ssenariylar tahlilida urushdan keyingi geosiyosiy tartibning to‘rtta ehtimoliy rivojlanish yo‘nalishi ko‘rsatilgan: tizim barqarorligini saqlab qoladigan AQSHning cheklangan muvaffaqiyatidan tortib, Xitoyning jiddiy bilvosita aralashuvi bilan javob berishigacha bo‘lgan ssenariy.  Bunday aralashuv mintaqaviy ziddiyatni tizimli qarama-qarshilikka aylantiruvchi ilg‘or razvedka ma’lumotlari, Eron kuchlariga logistik yordam hamda Tayvan bo‘g‘ozi kabi parallel teatrlarda muvofiqlashtirilgan bosimlarni o‘z ichiga oladi. Pekin birinchi yo‘nalishni afzal ko‘rishi tayin. Ikkinchi yo‘nalish tomon har qanday keskinlashuv Xitoy strategiyasining g‘alabasi emas, balki mag‘lubiyatini anglatgan bo‘lardi.   Xulosa. Xitoyning AQSH-Eron urushi geosiyosatidagi o‘rni na “Pekin urushning asosiy manfaatdori” degan bayonotiga, na “Xitoy bu jarayonda shunchaki yo‘q” degan mensimaslikka mos keladi. Dalillar shuni ko‘rsatadiki, Pekin puxta o‘ylangan vazminlik doktrinasiga amal qilmoqda. U haqiqiy iqtisodiy xarajatlarni o‘z zimmasiga olmoqda, energetikadagi tarkibiy zaifliklarni katta mahorat bilan boshqarmoqda. Amerikaning harbiy harakatlari natijasida yuzaga kelgan diplomatik oqibatlardan o‘zining ko‘p qutbli dunyo haqidagi g‘oyasini ilgari surish uchun foydalanmoqda va rad etish imkoniyatini saqlab qoladigan kanallar orqali yashirincha bosim o‘tkazmoqda. Bu pozitsiya tizimli barqarorlikni milliy qudratning zaruriy sharti deb biladigan va Amerikaning haddan tashqari ekspansiyasini kengayish imkoniyati emas, balki ogohlantiruvchi saboq sifatida ko‘radigan strategik madaniyatni aks ettiradi. Biroq, bu urush zaif hamkorlikka qurilgan buyuk strategiyaning cheklangan ekanini fosh qildi. Zaiflashgan Eron, uzilib qolgan “Bir makon, bir yo‘l” dahlizlari va ikki maqsadli texnologiyalar uzatilishining qattiq nazoratga olinishi, bularning barchasi Pekin o‘zi tanlamagan va osonlikcha bartaraf eta olmaydigan yo‘qotishlardir. Xitoyning taktik imkoniyatlardan voz kechib, strategik sabrni afzal ko‘rishi uning Yaqin Sharqdagi uzoq muddatli manfaatlariga xizmat qiladimi yoki yo‘qmi, urushning qanday va qanchalik tez tugashiga bog‘liq bo‘ladi. Vashingtonning Xitoyga oid munozaralarida ustunlik qiladigan soddalashtirilgan “yutdim-yutqazdim” qolipi vaziyatni yoritishdan ko‘ra ko‘proq xiralashtiradi. Bu inqirozda Xitoyning kuchi uning nima qilganida emas, balki nimalarni qilmaslik uchun o‘zida yetarli intizom topa olganida namoyon bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Jahon iqtisodiyoti Sanoat inqilobidan keyingi eng yirik infratuzilmaviy va texnologik burilishlardan birini boshdan kechirmoqda, bu global sun’iy intellekt infratuzilmasining shakllanishi bilan bog‘liq. Global iqtisodiy arxitektura texnologik rivojlanishning sifat jihatidan yangi bosqichiga qadam qo‘ydi, uning asosiy xususiyati raqamli iqtisodiyotning asosan dasturiy ta’minotga asoslangan modelidan sun’iy intellektning (SI) sarmoyatalab infratuzilmaviy modeliga o‘tish hisoblanadi. Agar oldingi o‘n yilliklarda texnologik kompaniyalar qiymati o‘sishining asosiy manbai dasturiy mahsulotlar va intellektual mulk bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi vaqtda iqtisodiy dinamikaning poydevoriga moddiy hisoblash infratuzilmasi aylanmoqda. Gap yirik ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarini (MQIM) qurish, ixtisoslashtirilgan grafik protsessorlarni xarid qilish, sovutish tizimlarini yaratish va yuqori unumdorlikka ega hisoblash klasterlari faoliyatini ta’minlashga qodir energiya tarmoqlarini rivojlantirish haqida bormoqda. Amalda yangi texnologik ekotizim shakllanmoqda, unda hisoblash quvvatlarini jismoniy jihatdan ta’minlash sanoat davridagi transport infratuzilmasi yoki energetika tizimlarining roliga tenglashadigan strategik ahamiyat kasb etmoqda. Global SI infratuzilmasining haqiqiy holati haqida MQIMlarning mamlakatlar bo‘yicha taqsimlanishi statistikasi tasavvur beradi. 2026-yil boshidagi holatga ko‘ra, dunyoda qariyb 10800 ta yirik ma’lumotlar markazi mavjud, shu bilan birga, ularning joylashuvi o‘ta notekis xususiyatga ega. Bu borada mutlaq yetakchi AQSh bo‘lib qolmoqda, uning hududida taxminan 3960 ta markaz joylashgan, bu esa global infratuzilmaning qariyb 37 foizini tashkil etadi. Shunday qilib, dunyodagi har 10 ta ma’lumotlar markazining qariyb to‘rttasi AQShga to‘g‘ri keladi va bu mamlakatga bulutli hisoblashlar hamda sun’iy intellekt tizimlarini rivojlantirish sohasida sezilarli texnologik ustunlikni ta’minlaydi. Nisbatan kichikroq, ammo baribir e’tiborga molik infratuzilmaviy klasterlar Buyuk Britaniya (498), Germaniya (470), Xitoy (365) va Fransiyada (335) shakllantirilgan. Boshqa yirik o‘yinchilar qatoriga Yaponiya (249), Avstraliya (268), Hindiston (275) va Braziliya (198) kiradi. Shuni ta’kidlash joizki, hatto davlatning faol qo‘llab-quvvatlashiga qaramay, Xitoy ma’lumotlar markazlari soni bo‘yicha hozircha bir qator Yevropa davlatlaridan ortda qolmoqda. Ushbu infratuzilmaning geografik tuzilmasi hisoblash quvvatlarining Shimoliy Amerika, Yevropa va Sharqiy Osiyoning rivojlangan iqtisodiyotlarida yuqori darajada to‘planganligidan dalolat beradi, ayni paytda Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarining katta qismi bunday obyektlarni joylashtirish uchun faqat cheklangan imkoniyatlarga ega. Bunday assimetriya hisoblash resurslaridan foydalanishda barqaror uzilishni keltirib chiqaradi va ko‘plab davlatlarning yetakchi texnologik markazlar infratuzilmasiga qaramligini kuchaytiradi. SI infratuzilmasiga kiritilayotgan sarmoyalar ko‘lami allaqachon tarixdagi eng yirik sanoat loyihalari bilan tenglashadigan darajaga yetdi. Mavjud hisob-kitoblarga ko‘ra, AQShning to‘rtta eng yirik texnologik korporatsiyasi – Microsoft, Alphabet, Meta va Amazonning jami kapital xarajatlari 2025-yil yakunlariga ko‘ra 370 milliard dollardan 700 milliard dollargachani tashkil etdi. Agar o‘sishning joriy sur’atlari saqlanib qolsa, ularning investitsiyalari AQSh YaIMning 2 foizidan oshib ketishi mumkin. Tarixiy taqqoslash uchun, bunday ko‘lamdagi sarmoyalar 19-asrda AQShning milliy temir yo‘l tarmog‘i qurilishi davrida kuzatilgan bo‘lib, u mamlakatning o‘nlab yillar davomidagi sanoat yetakchiligiga poydevor yaratgan edi. Biroq, o‘sha loyihalardan farqli o‘laroq, hozirgi texnologik infratuzilma asosan xususiy kapital hisobidan va kelajakdagi iqtisodiy foyda borasida ancha yuqori noaniqlik sharoitida yaratilmoqda. Shu bilan birga, ekspertlar doirasida hisoblash quvvatlari bozorida ehtimoliy infratuzilmaviy pufak shakllanishi borasida tobora ko‘proq xavotirlar bildirilmoqda. Eng yirik texnologik kompaniyalar SI modellarining yangi avlodlari mehnat unumdorligining keskin o‘sishini ta’minlashi hamda raqamli xizmatlarning mutlaqo yangi bozorlarini yaratishidan umid qilib, keng ko‘lamli ma’lumotlar markazlarini qurmoqda va millionlab ixtisoslashtirilgan protsessorlarni xarid qilmoqda. Biroq, bunday quvvatlarga bo‘lgan tijorat talabining haqiqiy ko‘lami hozircha noaniqligicha qolmoqda. Agar SI joriy etilishidan kutilayotgan iqtisodiy samara prognoz qilinganidan past bo‘lib chiqsa, qurilgan infratuzilmaning katta qismi to‘liq quvvatda ishlamasligi mumkin. Transport tizimlari yoki energiya tarmoqlari kabi an’anaviy infratuzilma aktivlaridan farqli o‘laroq, ma’lumotlar markazlari uskunalari nisbatan qisqa texnologik davrga ega. Ixtisoslashtirilgan chiplar uch-to‘rt yil ichidayoq ma’nan eskiradi, bu esa doimiy yangilanishlarni va qo‘shimcha sarmoyalarni talab qiladi. Binobarin, talab qilinmaydigan hisoblash quvvatlarining to‘planib qolish xavfi uskunalarning tezkor texnologik eskirishi bilan qo‘shilib ketadi, bu esa tarmoq rivojlanishining joriy modelini talab o‘zgarishlariga nisbatan ayniqsa ta’sirchan qilib qo‘yadi. O‘sib borayotgan moliyaviy xavf-xatarlarning yaqqol misoli sifatida Amerikaning Oracle korporatsiyasi atrofidagi vaziyatni keltirish mumkin. Uzoq vaqt davomida korporativ dasturiy ta’minot va bulutli yechimlar sohasidagi asosiy o‘yinchilardan biri hisoblanib kelgan ushbu kompaniya joriy yilning bahoriga kelib sezilarli qarz bosimi ostida qoldi. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, uning qarz majburiyatlarining umumiy hajmi 137 milliard dollardan oshib ketdi. Yuqori foiz stavkalari sharoitida bunday qarz yuki kompaniyaning infratuzilma loyihalarini yanada kengaytirish imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi. Eng yirik reyting agentliklari allaqachon kompaniyaning kredit reytingi yuqori xavfli aktivlar toifasigacha tushirib yuborilishi ehtimoli haqida ogohlantirmoqda. Obligatsiyalar va aksiyalar chiqarish orqali qo‘shimcha moliya jalb qilish urinishlari bozorning salbiy reaksiyasini keltirib chiqardi, buning natijasida kompaniya aksiyalari qiymati 2025-yil kuzidan buyon ikki baravardan ko‘proqqa qisqardi. Korporativ doiralarda xodimlarni ommaviy qisqartirish va investitsiya rejalarini qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha ehtimoliy choralar muhokama qilinmoqda. Joriy moliyaviy tuzilmaning alohida zaifligini yirik texnologik kompaniyalar va SI dasturchilari o‘rtasidagi o‘zaro qaramlik yuzaga keltirmoqda. Xususan, yetakchi dasturchi OpenAI uchun hisoblash quvvatlarini rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lgan keng ko‘lamli “Stargate” infratuzilma loyihasi Oracle’ning asosiy bulutli infratuzilma yetkazib beruvchilardan biri sifatida ishtirok etishini nazarda tutadi. Shu bilan birga, OpenAI’ning o‘zi zarar ko‘rib ishlayotgan kompaniya bo‘lib qolmoqda, uning 2026-yildagi prognoz qilinayotgan operatsion zararlari taxminan 14 milliard dollarni tashkil etishi mumkin. Tarmoqda o‘zaro sarmoyalar va moliyaviy oqimlarning murakkab tizimi shakllandi, bunda ba’zi texnologik kompaniyalar tomonidan SI dasturchilariga kiritilgan mablag‘lar keyinchalik boshqa kompaniyalarning bulutli xizmatlariga to‘lov qilish uchun yo‘naltiriladi, ular esa o‘z navbatida olingan resurslardan protsessor ishlab chiqaruvchilardan uskunalar xarid qilish uchun foydalanadilar. Moliyalashtirishning bunday yopiq zanjirli tuzilmasi tizimli xavflarni kuchaytiradi, chunki zanjir elementlaridan biridagi uzilish umumiy hajmi trillionlab dollar bilan baholanadigan bozorda zanjirli reaksiyani keltirib chiqarishi mumkin. Moliyaviy cheklovlardan tashqari, SI infratuzilmasini rivojlantirish jiddiy energetik to‘siqlarga ham duch kelmoqda. Zamonaviy ma’lumotlar markazlari ulkan hajmdagi elektr energiyasini talab qiladi va ularning iste’moli tez o‘sishda davom etmoqda. Amerika tahlil markazlarining baholashlariga ko‘ra, yaqin yillarning o‘zida ma’lumotlar markazlari AQShda ishlab chiqariladigan barcha elektr energiyasining 17 foizigachasini iste’mol qilishi mumkin. Bunday yuklama ko‘pchiligi o‘nlab yillar oldin qurilgan va bu qadar jadal iste’molga mo‘ljallanmagan mavjud energiya tarmoqlariga sezilarli bosim o‘tkazadi. Bir qator mintaqalarda, jumladan, Virjiniya va Texas shtatlarida, energiya tizimida ortiqcha yuklanishlar va elektr ta’minotidagi uzilishlar yuzaga kelgan taqdirda harakatlar rejasi muhokama qilinmoqda. Ushbu vaziyatga javoban, AQShning federal tartibga soluvchi organlari yirik ma’lumotlar markazlarini milliy energiya tizimiga ulanish qoidalarini kuchaytirish tashabbusi bilan chiqdilar. Yangi tartibga solish siyosati amalda texnologik korporatsiyalardan generatsiya qiluvchi quvvatlarni qurish va mintaqaviy energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilishga mustaqil ravishda sarmoya kiritishni talab qiladi. Bu ekspertlar doirasida texnologik kompaniyalar boshqaruvidagi “yadroviy renessans” nomini olgan yangi tendensiyaning shakllanishiga olib keldi. Microsoft kompaniyasi Three Mile Island atom stansiyasidagi reaktorni modernizatsiya qilish va qayta ishga tushirish bo‘yicha qiymati qariyb 1,6 milliard dollarlik loyihani boshladi. Amazon Susquehanna atom stansiyasi quvvatlaridan foydalanish bo‘yicha mutlaq huquqlarni qo‘lga kiritdi, Google esa kichik modulli yadro reaktorlarini (KMYaR) ishlab chiqish va joriy etish bo‘yicha shartnomalar tuzdi. Shunday qilib, texnologik korporatsiyalar asta-sekin nafaqat raqamli infratuzilma operatorlariga, balki energetika sektoridagi yirik sarmoyadorlarga ham aylanib bormoqda. Yangi texnologik ekotizimda asosiy rolni Nvidia kompaniyasi o‘ynashda davom etmoqda, u amalda SI tizimlari uchun ixtisoslashtirilgan grafik protsessorlarning monopol yetkazib beruvchisiga aylandi. Kompaniyaning bozor kapitallashuvi 3 trillion dollarga yaqinlashmoqda, uning daromadlarining 90 foizigacha bo‘lgan qismi esa ma’lumotlar markazlari segmenti hissasiga to‘g‘ri keladi. Biroq, ushbu mavqe ham yangi xavf-xatarlarga duch kelmoqda. AQSh tomonidan eksport cheklovlarining kuchaytirilishi ixtisoslashtirilgan protsessorlarni Xitoy bozoriga yetkazib berishning cheklanishiga olib keldi va allaqachon ko‘p milliard dollarlik zararlarning hisobdan chiqarilishiga sabab bo‘ldi. Shu bilan bir vaqtda, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi texnologik raqobat kuchayib bormoqda. Xitoy markazlashtirilgan davlat rejalashtirishiga asoslangan hisoblash infratuzilmasini rivojlantirishning muqobil modelini amalga oshirmoqda. “Sharqdan G‘arbga ma’lumotlar” milliy dasturi yirik hisoblash markazlarini arzon elektr energiyasi va qulay iqlim sharoitlariga ega hududlarda joylashtirishni ko‘zda tutadi. Bu ma’lumotlar markazlarining energiya samaradorligini sezilarli darajada oshirish va ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, Xitoyning apparat ta’minoti sohasida AQShdan texnologik qoloqligi bir necha oygacha qisqarishi mumkin. Shu bilan birga, SI faoliyatining Xitoy modeli ichki nazoratni ta’minlash, ma’lumotlarni tekshirish va axborot xavfsizligining davlat standartlariga rioya etishga yo‘naltiriladigan salmoqli resurslarni talab qiladi, bu esa hisoblash quvvatlaridan foydalanish samaradorligini pasaytiradi. SI infratuzilmasining strategik ahamiyatini oshiruvchi qo‘shimcha omil uning harbiy sohada jadal o‘sib borayotgan rolidir. So‘nggi yillarda yetakchi davlatlar hisoblash quvvatlari va mashinali o‘qitish algoritmlariga kelajakdagi harbiy ustunlikning asosiy elementlaridan biri sifatida qaramoqda. Alohida qurol turlari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan oldingi texnologik inqiloblardan farqli o‘laroq, hozirgi bosqich SIning qaror qabul qilish, razvedka va operatsiyalarni boshqarish tizimiga integratsiyalashuvi bilan tavsiflanadi. Bu shuni anglatadiki, hisoblash infratuzilmasi ustidan nazorat asta-sekin milliy xavfsizlik va harbiy muvozanatning eng muhim omiliga aylanib bormoqda. Bugungi kun holatiga ko‘ra, jangovar sharoitlarda SIdan foydalanishning eng ko‘zga ko‘ringan misollaridan biri Yaqin Sharqdagi harbiy ziddiyat bo‘ldi. Eronga qarshi harbiy kampaniya davomida AQSh harbiy tuzilmalari Palantir kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan Project Maven tizimidan faol foydalanmoqda. Tizim sun’iy yo‘ldoshlar, uchuvchisiz apparatlar va boshqa sensor platformalaridan kelib tushadigan ulkan hajmdagi razvedka ma’lumotlarini qayta ishlashga mo‘ljallangan. U avtomatik ravishda ehtimoliy nishonlarni aniqlaydi, ularni muhimlik darajasi bo‘yicha saralaydi va operatorlar uchun tavsiyalar shakllantiradi. Tizimga shuningdek, Anthropic kompaniyasining Claude yirik til modeli integratsiya qilingan bo‘lib, undan razvedka ma’lumotnomalarini qayta ishlash va ma’lumotlar tahlilini tezlashtirish uchun foydalaniladi. Harbiy mutaxassislarning baholashlariga ko‘ra, bunday algoritmlarni qo‘llash operatsiyalar tezligini keskin oshirishga imkon berdi: kampaniyaning faqat birinchi sutkasidayoq operatsiyalar o‘tkazilayotgan hududda mingdan ortiq nishonlar aniqlandi va zarba berildi, mart oyi o‘rtalariga kelib esa ularning soni uch mingdan oshdi. Algoritmlar soatiga minggacha nishon bo‘yicha tavsiyalar berish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu an’anaviy insoniy tahlil imkoniyatlaridan sezilarli darajada ustundir. Ushbu tajriba bunday texnologiyalarning afzalliklari bilan bir qatorda ularning cheklovlarini ham ko‘rsatib berdi. SIdan foydalanish tarafdorlari zarbalar aniqligining oshishini va razvedka ma’lumotlarini tahlil qilishda inson omili ta’sirining pasayishini ta’kidlamoqdalar, biroq murakkab meteorologik sharoitlarda va soxta nishonlardan foydalanilganda bunday tizimlarning samaradorligi pasayadi. Bundan tashqari, harbiy operatsiyalarda fuqarolik SI modellaridan foydalanish allaqachon mudofaa idoralari va texnologik kompaniyalar o‘rtasida huquqiy hamda siyosiy tortishuvlarni keltirib chiqardi. Shunga qaramay, harbiy rahbariyat SIning razvedka va nishonga olishda muhim vosita ekanligini e’tirof etmoqda, Yaqin Sharqdagi joriy kampaniya esa ushbu texnologiyalarning eng yirik sinovlaridan biriga aylandi. Kengroq ma’noda, bu hisoblash quvvatlari sohasidagi AQSh va Xitoy raqobati harbiy-strategik ko‘lam kasb etayotganidan dalolat beradi. Hisoblash quvvatlarining jadal o‘sishi fonida sohani tartibga solish: xususiy kompaniyalarning hisoblash resurslari hajmini cheklash, yuqori unumdorlikka ega grafik protsessorlardan foydalanishni litsenziyalash bo‘yicha xalqaro munozaralar kuchaymoqda. Yaqin vaqtgacha bu g‘oya marginal hisoblangan bo‘lsa-da, bugungi kunda u hukumatlararo maslahatlashuvlar kun tartibiga sekin-asta kirib bormoqda. Global SI infratuzilmasining shakllanishi o‘n yillikning asosiy iqtisodiy jarayonlaridan biriga aylanmoqda. Bir tomondan, u o‘sishning yangi manbalarini ochib bersa, ikkinchi tomondan – keng ko‘lamli sarmoyalar va energetik cheklovlar jiddiy tizimli xavflarni yaratmoqda. Strategik nuqtai nazardan, bu jahon kuchlar muvozanatining yangi asosi shakllanayotganidan dalolat beradi. Agar 20-asrda ta’sir o‘tkazishning asosiy omillari sanoat salohiyati, energetika resurslari va yadro texnologiyalari bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda ularning qatoriga davlatlarning keng ko‘lamli hisoblash quvvatlarini ta’minlash va SI infratuzilmasini nazorat qilish qobiliyati ham qo‘shilmoqda, bu o‘z navbatida shaxsiy suveren hisoblash bazasining mavjudligini uzoq muddatli istiqbolda iqtisodiy va texnologik mustaqillikni saqlab qolishning eng muhim shartlaridan biriga aylantiradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.