Muallif: Umidkon Hasanov, JIDU 3-bosqich talabasi, IXTI amaliyotchisi   Kirish Xalqaro huquqning asosiy subyektlari, boshqacha aytganda, davlatlar o‘zaro munosabatlarga kirishganda har doim xalqaro normalarga muvofiq harakat qilishlari va xalqaro organlar tomonidan belgilangan qoidalarni buzmasliklari shartligi ta’kidlanadi. Biroq, global maydonda nisbatan ko‘proq kuchga ega bo‘lgan yirik davlatlar ba'zan o‘zlarining strategik manfaatlarini ustuvorligini saqlash uchun uchun ushbu qoidalarni buzish holatlari uchrab turadi.1940-yillargacha, ya’ni yirik davlatlar o‘z yadroviy salohiyatlarini shakllantirguniga qadar klassik mojarolar, jumladan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuv, qurolli mojaro, blokada, karantin va boshqalar xalqaro arenada oddiy holat bo‘lgan. Biroq yadroviy kuch bilan o‘yin qoidalarining o‘zgarishi barcha ishtirokchilarni, jumladan yadroviy salohiyatga ega bo‘lganlarni talofat xavfisiz, kamxarajat bo‘lgan boshqa yo‘llarni qidirishga undadi va ushbu yo‘llardan eng muqobili bu agentlar orqali harakat qilish - ya’ni proksi munosabatlari asosiga qurilgan urush yo‘li edi. Bugungi kunda yadroviy salohiyatga ega global o‘yinchilar soni kengaydi(Hindiston, Pokiston, Shimoliy Koreya, Isroil) bu esa siyosiy taranglik yuz berayotgan hududlarda mnfaatlar to‘qnashuvi xavfini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu taranglikni kamaytirish bilan bir qatorda mintaqada o‘z manfaatlarining ustuvorligini saqlash uchun davlatlar mahalliy o‘yinchilarni – akademik tilda aytganda, “proksi o‘yinchilari”ni moddiy, harbiy, tayyorlov, diplomatik yordam evaziga yollay boshladilar. Proksi urushlar, albatta, Sovuq urush davrining “hashamatli” xususiyati hisoblanadi. Sovet Ittifoqi va Qo‘shma Shtatlar, albatta, dunyoning turli mintaqalarida o‘z manfaatlarini daxlsiz saqlash uchun proksi urushlaridan juda keng foydalanishgan. Shuning uchun ham xalqaro munosabatlarning Sovuq urush davridagi kuchlar balansini o‘rganish jarayonida ushbu bosqichda yuz bergan proksi holatlariga juda e’tibor beradilar. Sovuq urush davrida Afg‘onistonda ikkala tomon ham mintaqani yoki hatto uning bir qismini nazorat qilsa, bu nomutanosiblikni keltirib chiqarishi mumkinligini juda yaxshi bilishardi, shuningdek, Sovet Ittifoqi Qo‘shma Shtatlarni o‘zining janubiy chegaralari yaqinida ko‘rishni, Qo‘shma Shtatlar esa Sovet Ittifoqi “Heartland”ning janubiy hududlarida o‘z pozitsiyasini mustahkamlashidan xavtorida edi. Siyosiy taranglik 1979-yil dekabr oyida kommunistik hukumatni qo‘llab-quvvatlash uchun Sovet Ittifoqining Afg‘onistonga (Afg‘oniston bu paytda allaqachon islomiy harakatlarga qarshi ichki qurolli mojarolar boshdan kechirayotgan edi) bostirib kirishiga olib keldi, bu esa Amerikaning kommunistik hukumatga qarshi kurashayotgan islomiy harakatlarga moliyaviy va harbiy yordami orqali mojaroga aralashishiga sabab bo‘ldi.   Proksi urushining asosiy motivlari Proksi urushlarining motivlarini aniqlashdan oldin, ularni an’anaviy ittifoqchilikdan farqlab olishimiz kerak. Proksi munosabatlarida odatda agent vazifasini bajaruvchi tomon o‘z rahbarining buyruq va ko‘rsatmalari asosida harakatlanadi va strategik qarorlarni qabul qilish huquqi cheklanganligi bilan xarakterli. Biroq, ittifoqchilik munosabatlari esa o‘zaro tomonlarning teng huquqliligi, manfaatlar kesishuvi hamda o‘zaro tomonning konsensusi asosiga quriladi. Qizig‘i shundaki, muvaffaqiyatli proksi munosabatlarini boshlash uchun ham rahbar, ham proksi agent o‘zaro strategik qo‘llab-quvvatlashga ehtiyoj sezishi kerak va bu omil an’anaviy ittifoqchilik munosabatlarida ko‘zga tashlanmaydi. Global maydonda ittifoqchilarning pozitsiyalari ba'zan bir-biriga mos kelmasligi va hatto bir-biriga zid kelishi mumkin. Buning sababi shundaki, an'anaviy ittifoqchilar o‘zaro muqarrar ehtiyojga ega emaslar va mustaqil harakat qilish uchun yetarli kuchga ega. Har bir mintaqada siyosiy kuchlar muvozanatini saqlashga bo‘lgan intilish proksi mavjudligining asosiy sharti hisoblanadi. Nizo kelib chiqishiga moyil hududlar, jumladan Yaqin Sharq, Afrika, Janubiy Amerika va hatto Sharqiy Yevropa ham ushbu nazariyaning mantiqan to‘g‘riligini ta’kidlaydi. Proksi urushlarida o‘z manfaatlari chegarasini mustahkamlashni niyat qilgan davlat albatta quyidagilardan birini o‘z tashabbusining bosh motivi sifatida ko‘radi va buni o‘z tashqi siyosiy faoliyatida yoritadi… Bu motivlarga: mintaqada o‘z siyosiy ta'sirini kengaytirish; mintaqadagi raqib davlatlarning siyosiy rolini kamaytirish; mintaqadagi raqobatchi davlatning hukmronligini kamaytirish; mintaqadagi qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi kuchlar muvozanatini saqlab qolish; raqib davlat ta'siri ostida bo‘lgan uzoq mintaqada geosiyosiy notinchlik yaratish; asosiy va antagonist raqib davlat o‘rtasidagi xavfsiz zonani saqlab qolish uchun bufer hududni saqlash kabilar kiradi. Bu motivlar, garchi global o‘yinchilarning hech biri tomonidan ochiq e'lon qilinmasa-da, asosiy proksi foydalanuvchisining harakatlarida kuzatish mumkin. Aslida, proksi urushlari tarixi shuni ko‘rsatadiki, bu motivlarning hech biri biron bir global o‘yinchi uchun doimiy emas. Proksi motivlarining yuzaga kelishi mintaqa, o‘yinchilar, subyektlar hamda strategik manfaatlarga qarab o‘zgarishi mumkin. Misol uchun, Yaqin Sharqning aksariyat qismidagi proksi keyslarida, Qo‘shma Shtatlar, Rossiya kabi global kuchlar va Eron kabi mintaqaviy kuchlar mintaqada bir-birining rolini kamaytirish maqsadida bundan foydalanib kelmoqdalar, jumladan Eron Livanda Hizbullohni doimiy ravishda qo‘llab-quvvatlaydi, chunki bu Isroilning mintaqadagi siyosiy mavqeini yaxshilashiga to‘sqinlik qilishning eng yaxshi, minimal xavf keltiruvchi usuli yoki Rossiyaning Suriya fuqarolar urushi paytida Bashar al-Assad rejimini keng qo‘llab-quvvatlashi bu uzoq mintaqadagi  rus mavqeini saqlab qolishning muqobil yo‘li edi. Aniqroq aytganda, yollovchi davlat mintaqaning siyosiy barqarorligiga yaxshiroq ta'sir ko‘rsatishi uchun proksi tarmoqlaridan foydalanishning maqsadi hisoblanadi, ammo proksi agentlarning o‘zlari uchun ham boshqa alohida motivlar mavjud. Ular bundan mintaqadagi siyosiy holatga nisbatan o‘z pozitsiyalarini faol bildirish uchun foydalanadilar. Bu sabablar qurolli guruh, diniy yoki etnik ozchiliklar, terroristik tashkilotlar yoki hatto kichik hukumat uchun ham tabiatiga qarab farq qiladi. Bu sabablar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: proksi mavjud mintaqaning og‘ir siyosiy sharoitlarida omon qolish; proksining siyosiy va mafkuraviy pozitsiyalarini mustahkamlash; mintaqada siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritish; mintaqadagi diniy, etnik va irqiy siyosat va o‘zgarishlarga faol munosabat bildirish; pul topish uchun - odatda harbiy tashkilotlar bilan bog‘liq ishlarda kuzatiladi. Bu motivlar mo‘tadil xarakterga ega emas bo‘lib, hududdadi geosiyosiy taranglik, o‘yinchilarning almashinuviga mutanosib tarzda o‘zgarib borishi mumkin. Bundan tashqari, bu motivlar ba'zan birgalikda kelishi yoki alohida uchrashi mumkin, misol uchun, Livanda "Hizbulloh" siyosiy partiyasi odatda Livan parlamentidagi siyosiy roli va obro‘sini mustahkamlash, shuningdek, Isroilning shafqatsiz hujumlari sharoitida omon qolish uchun Erondan texnik, moliyaviy va harbiy yordam oladi. Sovuq urush davrida Nur Muhammad Taraki (1978-79) boshchiligidagi Afg‘oniston Xalq Demokratik Partiyasi (PDPA) inqilob orqali hokimiyat tepasiga keldi va Sovet Ittifoqidan darhol yordam so‘radi, birinchi navbatda PDPAning mafkuraviy va siyosiy mavqeini mustahkamlash, ikkinchidan, qattiq geosiyosiy sharoitda omon qolish uchun.   Mojarolarga moyil mintaqalar Geosiyosiy tuzilmalarning ba'zi qismlari nima uchun mojarolarga moyil, boshqalari esa barqaror va mo‘tadil ekanligi haqida munozaralar ushbu hududlarning siyosiy tarixi, etnik rang barangligi, iqtisodiy va ijtimoiy holatiga chuqurroq nazar tashlashni talab qiladi. Shu munosabat bilan olimlar turli fikrlarni bildiradilar, masalan, Oksford universiteti siyosatshunosi Statis Kalyvasning fikricha, siyosiy parchalanish ba o‘zaro ichki nizoli hududlar mojaroga moyildir. Stenford universiteti siyosatshunosi Jeyms Firon o‘z maqolasida davlatning ziddiyatga moyil yoki yo‘qligi ushbu davlatning institutsional rivojlanganligi hamda samaradorligi va iqtisodiy holatiga qarab aniqlash mumkinligini ta’kidlaydi. Umuman olganda ikkala nazariya ham ayrim holatlarda asosli, biroq shunday hududlar borki, yuqoridagi holatlar kuzatilmasa ham mojarolar ro‘y bergan va bugungi kunda ham davom etmoqda. Masalan, Yugoslaviya 1990-yillarda Yevropadagi eng murakkab ichki mojarolardan birini boshdan kechirgan yoki Ukraina 2022-yildan beri boshdan kechirmoqda. Buning sababi zaif institutlar yoki past daromad emas, balki etnik parchalanish va doimiy qarama-qarshiliklardir. Sovuq urush davridagi mojarolar xaritasi shuni ko‘rsatadiki (1945-1991), ularning aksariyati siyosiy tizim parchalanib ketgan, ichki mojarolar avj olgan yoki mafkuraviy va diniy qarama-qarshiliklar shiddatli bo‘lgan zaif mintaqalarda kuzatilgan. Masalan, Xitoyda ikki yadroviy derjava - Sovet Ittifoqi va Qo‘shma Shtatlarning olib borgan harakatlari, ularning ikki turli guruhlarni qo‘llab-quvvatlashi hamda buning oqibatida kommunistik hukumatning hokimiyatga kelishi yuqprodagi ta’rifga asos bo‘ladi. Ikki yirik davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan ikki Koreya davlatining holati agent va yollovchi davlat o‘rtasidagi yumshoq vakillik munosabatlari va o‘zaro mustahkam ittifoqning odatiy xususiyatlari bilan ideal misoldir. Shimoliy Koreya Sovet Ittifoqining Koreya yarim orolidagi kuchli ittifoqchisi hisoblangan, Janubiy Koreya esa, ayniqsa, 1970-yillarning oxiridan boshlab, savdo va og‘ir sanoatda gullab-yashnagan davridan beri Amerika Qo‘shma Shtatlarining ishonchli, uzoq ittifoqchisi sifatida ko‘rila boshladi. Ikkala holatda ham ikki yirik davlatning ikkita mintaqaviy davlat bilan munosabatlari faqat manfaatlarga asoslangan munosabatlar sifatida ko‘rilgan. Biroq, bu sof nazariya Koreya urushi davrida Qo‘shma Shtatlarning Uzoq Sharqqa nisbatan tashqi siyosati Domino nazariyasini amalga oshirish bilan mos kelganligi bilan shubha ostiga qo‘yiladi. Qo‘shma Shtatlar uchun kommunizmni cheklash uning harakatlarining eng kuchli vektori sifatida qaraladi. Qo‘shma Shtatlar prezidenti Garri Trumanning so‘zlariga ko‘ra, mintaqaning bir mamlakatida Sovet kommunistik mafkurasining tarqalishini nazorat qilish "qolganlarini qutqarish uchun birinchini to‘xtatish" konsepsiyasi uchun muhim edi. Sovet Ittifoqi uchun Qo‘shma Shtatlarning Janubiy Koreyaga ta'siri, uning iqtisodiy, texnologik va mafkuraviy kirib borishi Sovet Ittifoqining Uzoq Sharqdagi manfaatlariga beqiyos tahdid solgan, shuning uchun Sovet Ittifoqi “janubiy ittifoqchilardan” kelayotgan bosimni cheklashga harakat qilgan. Holatdan olingan xulosa shuni ko‘rsatadiki, bitta mintaqada ikki xil mafkuraviy asosga ega siyosiy qarama-qarshilik bir mamlakatning ikki xil davlatga parchalanishiga olib kelgan. Rivojlanayotgan mamlakatlar va o‘tish davri iqtisodiyotiga proksi urushlarining ta'siri XXI asrda yangi dunyo tartibi yangi mintaqaviy va global o‘yinchilarning paydo bo‘lishi bilan shakllanmoqda. Darhaqiqat, ularning xalqaro roli yuqori baholanmoqda, chunki ularning aksariyati bir-biri bilan iqtisodiy va pragmatik munosabatlarini yaxshilamoqda. Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi tomonidan e'lon qilingan hisobotga ko‘ra sakkizta “tayanch davlatlar”ga - Braziliya, Hindiston, Indoneziya, Meksika, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Janubiy Afrika va Birlashgan Arab Amirliklarining strategik tanlovlari xalqaro tartibning kelajagini chuqur shakllantiradi. Bu davlatlar o‘rnatilgan G‘arb ittifoqlari va o‘sib borayotgan revizionist kuchlar o‘rtasida harakatlanadi, bu ularning afzalliklarini global boshqaruv tizimlarining moslashishi yoki yo‘q qilinishi uchun juda muhim qiladi. Ularning kimligi, qiziqishlari va diplomatik xatti-harakatlarini o‘rganish orqali ushbu loyiha Qo‘shma Shtatlar va uning sheriklari ushbu aktyorlar bilan qanday qilib samaraliroq aloqada bo‘lishlari va buyuk davlatlar raqobatini boshqarishlari uchun asos yaratadi. Biroq, rivojlanayotgan va o‘tish davridagi davlatlar iqtisodiyotidagi hozirgi vaziyat haqidagi savol hali ham munozara uchun ochiq. Bundan tashqari, ushbu proksi tarmoqlar ularga, ularning xalqaro miqyosiga qanday ta'sir qilishi proksi urushlarining axloqiy tabiatini o‘rganishni talab qiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar odatda iqtisodiy, siyosiy, madaniy va mafkuraviy jihatdan notinch davrni boshdan kechiradilar va bu davrlardagi siyosiy vaziyat proksi urushlariga  moyil bo‘ladilar. Siyosiy, iqtisodiy, gumanitar, ijtimoiy holatdan kelib chiqib bir nechta omillarni proksi chaqiruvchi omillar deb baholashimiz mumkin…Bular: Mamlakatning strategik joylashuvi : ba'zi rivojlanayotgan mamlakatlar bir yoki bir nechta yirik davlatlar bilan chegaradosh bo‘lgan nozik zonalarda joylashgan bo‘lib, bu xuddi shu holatning uzoqdagi versiyasiga nisbatan ikki baravar bosim yaratadi - Qozog‘iston, Ukraina, Meksika, Pokiston - proksi urushlari xavfi ancha yuqori bo‘lgan davlatlardir. Qozog‘iston Rossiya va Xitoy bilan chegaradosh mintaqada joylashgan, Ukraina Rossiya va NATO o‘rtasida bufer davlat sifatida joylashgan bo‘lib, bu uni siyosiy o‘yinlar uchun yaxshi jang maydoniga aylantiradi. Meksika Qo‘shma Shtatlarning tashqi qo‘shnisi, shuningdek, uning atigi ikkita qo‘shnisidan biri. Pokistonda esa Eron, Hindiston, Xitoy va Afg‘oniston bilan chegaradosh bo‘lgan murakkabroq holat mavjud bo‘lib, ular bilan odatda o‘zaro nizolar bo‘ladi. Turli etnik, diniy va til farqlariga ega mamlakatlar : aksariyat mamlakatlar aholisi etnik, diniy va madaniy jihatdan turlicha kelib chiqishga ega bo‘lib, bu odatda turli guruhlar o‘rtasida keskinlikni keltirib chiqaradi - Ukraina, Hindiston, Afg‘oniston, Eron - etnik aholi geografiyasi nomutanosib bo‘lgan misollar, masalan, Eronda umumiy aholining 25% ni ozarbayjonlar, 9% ni kurdlar tashkil qiladi. Afg‘onistonda umumiy aholining 22% ni pushtunlar tashkil etadi. Ukrainadagi rus ozchilik guruhlari umumiy aholining deyarli 18% ni tashkil qiladi. Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, bu mamlakatlar bir etnik guruhli mamlakatlarga qaraganda proksi-diskriminantlarga ko‘proq moyil. Hindiston, Nigeriya, Isroil, Efiopiya - bu mamlakatlarda diniy ozchilik guruhlarining ulushi nisbatan yuqori, bu ular o‘rtasida mafkuraviy tafovut mavjudligidan dalolat beradi, masalan, Hindistonda aholining 15% musulmonlar, Nigeriyada aholining qariyb 50% musulmonlar, Isroilda 18% va Efiopiyada 30%i musulmon bo‘lib, mojarolarning aksariyati shu omil bilan bog‘liq. Kam daromadli va og‘ir turmush sharoitiga ega mamlakatlar: tarix shuni ko‘rsatadiki, kambag‘al mamlakatlardagi siyosiy va mafkuraviy vaziyat beqaror bo‘lgan va tashqi tahdidlar tomonidan aralashish oson bo‘lgan. Aslida, past maoshlar, ocharchilik va yomon iqtisodiy va ijtimoiy siyosat harakatlantiruvchi omillar sifatida ko‘rilgan - Somali, Afgʻoniston, Suriya, Kongo - bu mamlakatlar iqtisodiy va ijtimoiy siyosati sust boʻlgan past daromadli mamlakatlar hisoblanadi va ularning har birida siyosiy va ijtimoiy notinchlik yaxshi proksi yoki boshqa turdagi mojarolarni keltirib chiqarish uchun yetarlicha yuqori. Masalan, Suriyada Rossiya va Qoʻshma Shtatlar qo‘llab-quvvatlovida uzoq davom etgan fuqarolar urushi (2000-2025), Birinchi Kongo urushi (1996-1997), Ikkinchi Kongo urushi (1998-2003) va Sharqiy Kongo urushi (2000-yillardan hozirgi kungacha) yoki Afgʻonistondagi fuqarolar urushi (1996-2001) mamlakatning iqtisodiy va madaniy holatining ahamiyatini koʻrsatadi. Zaif davlat institutlari va qonun ustuvorligining yo‘qligi : institutsional tuzilma muhim, chunki samarali hukumat va qonun ustuvorligi barqarorlik, rivojlanish va xavfsiz tizimni ta'minlaydi. Kuchli institutsional tuzilma va qonun ustuvorligi sof rivojlanish va xavfsiz siyosiy muhitni ta'minlaydigan bir qator misollar mavjud - Singapur, Yaponiya, Lyuksemburg, Daniya hamda Yangi Zelandiya - 2024-yilda Hukumat samaradorligi indeksi bo‘yicha yetakchi davlatlar hisoblangan (-2.5 zaif; 2.5 kuchli) . Ushbu ro‘yxatdagi eng past baho Yangi Zelandiyaga berilgan - 1.84. Daniya, Lyuksemburg, Finlyandiya, Shveytsariya hamda Singapur - 2024- yilda korruptsiyani nazorat qilish indeksi bo‘yicha yetakchi davlatlar (-2.5 zaif; 2.5 kuchli) sifatida baholangan . Eng past baho Singapurga berilgan - 1.97. Yangi Zelandiya, Shveytsariya, Singapur, Daniya va Finlyandiya - GPI (Global tinchlik indeksi) ma'lumotlariga ko‘ra, mamlakatlarning tinchligini o‘lchaydigan kompozit indeks bo‘lib, har biri 1-5 balllik shkala bo‘yicha baholangan 23 ta miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlaridan iborat. Ball qanchalik past bo‘lsa, mamlakat shuncha tinchroq bo‘ladi va bu mamlakatlar dunyoning eng yaxshi 10 ta mamlakati qatoriga kiritilgan. Rivojlanayotgan mamlakatlar va o‘tish davri iqtisodiyotiga proksi urushlarining ta'siri doimiy ravishda o‘lchanmaydi; buning sababi, atamaning o‘zi va uning talqini hukumat darajasida muhokama qilish uchun to‘liq qamrab olinmagan. Biroq bir qator umumiy tushunchalar mavjud. Bu tushunchalar iqtisodiy, siyosiy, mafkuraviy ta'sirlarni o‘z ichiga oladi. Iqtisodiy ta'sirlar - proksi urushlari yoki boshqa har qanday mojarolar odatda ushbu urushlarda agent sifatida faol ishtirok etayotgan mamlakat uchun iqtisodiy cheklovlar va uzoq muddatli inqirozni keltirib chiqaradi. Ushbu oqibatga olib keladigan odatiy omillar mavjud, birinchi navbatda, uning printsipiallari yoki boshqacha aytganda, "homiylar" dan doimiy moliyaviy yordam, bu proksilarning "chiroyli" mantig‘i bo‘lib, homiy har doim o‘yinda o‘z o‘yinchisiga yordam beradi. Homiylar sonining oshishi moliyaviy qaramlikni shu darajada oshiradi. Ushbu yordam paketlari asosan moliyaviy mablag‘, qurol yarog‘, o‘q-dori, xom-ashyo hamda boshqa moddiy talablarni qodirishni o‘z ichiga oladi. Rivojlanayotgan davlatning proksi urushlarga aralashuvi og‘ir iqtisodiy holatning davomiyligini ta’minlaydi. Aytish mumkinki, tashqi siyosiy holatni iqtisodiy vaziyat bilan mutanosib tarzda ushlash juda ham muhimdir.  Siyosiy ta'sir - proksi urushlari siyosiy inqirozni yuzaga keltirishning eng yaxshi usuli deb hisoblanadi. Rivojlanayotgan davlatlar odatda proksi o‘yinlariga aralashmaydi, sababi aniq, bu rivojlanish kayfiyatini buzishning eng halokatli usuli. Amalda, rivojlanayotgan davlatlar odatda inson huquqlari, demokratiya va liberalizatsiya bo‘yicha ichki siyosati uchun xalqaro bosim, sanksiyalar yoki hech bo‘lmaganda tashqaridan tanqidga duch kelishadi. Biroq, ularning proksi sifatidagi harakatlari uchun olgan reaksiyasi ishning keskinlashuvidan boshqa narsa emas. Tashqaridan mumkin bo‘lgan reaksiyalar diplomatik bosim, siyosiy sanksiyalar, izolyatsiya va boshqa mumkin bo‘lgan variantlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Biroq, ichkaridan vaziyat jiddiy bosqichga o‘tishi, ommaviy norozilik namoyishlari, qurolli mojarolar, fuqarolar urushi, hukumatni ag‘darish, tinch aholining parchalanishi va boshqalar bo‘lishi mumkin. Mafkuraviy ta'sir - kuchli rahbariyat uchun fuqarolarning ishonchi va qo‘llab-quvvatlashi muhim omil. Ko‘pgina rivojlanayotgan davlatlar odatda betaraflikni, har qanday mamlakat bilan pragmatik munosabatlarni, boshqa mamlakatlarning hududiy yaxlitligini hurmat qilishni, iqtisodiy sheriklikni o‘z tashqi siyosatining asosiy tamoyillari sifatida e'lon qiladilar. Bular xalqaro tinchlik va xavfsizlikning umum qabul qilingan qoidalaridir. Mojarolarda doimiy ishtirok etish, birinchidan, fuqarolarning o‘z hukumatiga bo‘lgan ishonchini, ikkinchidan, "yosh", rivojlanayotgan mamlakatning obro‘sini pasaytiradi. Kelajakdagi rivojlanish uchun ishlab chiqilgan mamlakatning milliy mafkurasi bu mojaro kengayishi bilanoq yo‘q qilinadigan birinchi ob'ektdir. Umumiy ambitsiyalari modernizatsiya, rivojlanish va tinch hayotga asoslangan millat bu mojarolardan aziyat chekadi va o‘z ambitsiyalarini ochlik, stress, izolyatsiya, boshpana va qo‘rquv bilan almashtiradi.   Xulosa Ushbu proksi urushlari zamonaviy xalqaro munosabatlar uchun foydalimi yoki ular keraksiz vosita va xalqaro normalar va majburiy hujjatlar bilan yo‘q qilinishi kerakmi degan munozaralar hamon davom etmoqda. Bir tomondan, u Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davrdan to hozirgi kungacha turli holatlarda yadroviy tahdidlarning oldini olish uchun ishlatilayotgan vosita sifatida, ammo boshqa tomondan, begunoh odamlarning tinch hayotiga putur yetkazadigan, uzluksiz mojarolarni keltirib chiqaradigan va diniy, etnik va irqiy ziddiyatlarni keltirib chiqaradigan o‘yin taktikasi sifatida qaraladi. Proksi urushlarining axloqiy qadriyatlari ham yollovchi, ham yollanuvchi uchun maqbuldir, mintaqaviy masalalarga aralashish va hokimiyatni mustahkamlash motivi ikkala  yaratuvchi uchun asosiy omillar sifatida qabul qilinadi. Proksi urushlariga moyil mintaqalar sifatida hali hech bir global kuch tomonidan “ta’sir ostiga” olinmagan hududlar  tushuniladi.  Super kuchlar ushbu mintaqalarda o‘z manfaatlarini turli yo‘llar bilan izlaydilar; zaif hukumatlar, ozchilik guruhlari, siyosiy partiyalar, harakatlar, mustaqil harbiy tashkilotlar va boshqalar. Mamlakatlarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy siyosati, aksariyat hollarda, mintaqa proksi urushlariga tayyor yoki yo‘qligini belgilaydi. Mintaqadagi vaziyat qanchalik og‘irlashsa, proksi urushini boshlash uchun asos sifatida shuncha ko‘p qabul qilinadi. Proksi urushini boshlash uchun asos sifatida qabul qilinadigan muhim xususiyatlarga ega mamlakatlar hisobga olinadi va bu muhim xususiyatlarga ularning strategik joylashuvi, ichki siyosati, etnik va diniy diversifikatsiyasi va mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy holati va boshqalar kiradi, bu esa tayyorgarlikni baholash me’zoni sanaladi. Proksi urushlariga eng ko‘p moyil bo‘lgan mamlakatlar sanab chiqildi va ularning aksariyati Afrika, Yaqin Sharq va Janubiy Osiyoda ekanligi xulosa qilindi. Buning sababi iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy siyosat inqirozi, barqaror rivojlanishning yo‘qligi va institutsional tuzilmaning sustligidir. Proksi urushlarining iqtisodiy ta'siri uzoq davom etadigan inqiroz, moliyaviy jihatdan boshqalarga, ayniqsa qarzdor mamlakatlarga (yoki homiylarga) qaram bo‘lish, sanoat rivojlanishi va xorijiy investitsiyalarning yo‘qligidir. Siyosiy ta'sir izolyatsiya, sanktsiyalar va xalqaro bosim bo‘lib, ular asosan mamlakatning ichki barqarorligiga putur yetkazib,  ommaviy norozilik namoyishlariga yoki hatto hukumatni ag‘darishga olib keladi. Xulosa shuni ko‘rsatadiki, ichki oqibatlar tashqi oqibatlardan ko‘lam jihatidan ancha keng. Va nihoyat, proksi urushlarining mafkuraviy ta'siri, birinchi navbatda, millatning milliy rivojlanish axloqiga hamda  xalqaro maydondagi obro‘siga putur yetkazadi.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

JIDU talabasi hamda IXTI amaliyotchisi Muhammad Xo‘janazarovning ushbu maqolasida 2026-yilgi Ho‘rmuz bo‘g‘ozi inqirozi Xitoyning energiya xavfsizligi va strategik rejalashtirishiga qay darajada ta’sir qilgani o‘z vaqtida va tahliliy jihatdan chuqur yoritilgan. Eron atrofidagi harbiy keskinlashuv va buning oqibatida dunyoning eng muhim energiya o‘tkazuvchi nuqtalaridan biridagi uzilishlar fonida o‘tkazilgan ushbu tadqiqot Xitoy iqtisodiy barqarorligining dengiz orqali ta’minotdagi beqarorliklarga nisbatan nechog‘li zaif ekanini o‘rganadi. Maqolaning asosiy g‘oyasiga ko‘ra, bu inqiroz shunchaki mintaqaviy beqarorlik emas, balki Xitoy energetika tizimining tizimli barqarorligi va uning kengroq geosiyosiy mavqei uchun jiddiy sinovdir. Maqolaning asosiy yutug‘i uning ko‘p o‘lchovli yondashuvidadir. Muallif energiya xavfsizligini faqat neft ta’minoti masalasi sifatida ko‘rib chiqish o‘rniga, neftni qayta ishlash zavodlari darajasidagi zaifliklarni, makroiqtisodiy oqibatlarni, strategik zaxiralarni, quruqlikdagi quvurlarni diversifikatsiya qilishni va Xitoy energetika modelining uzoq muddatli transformatsiyasini tahlil qiladi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, Xitoy Fors ko‘rfazidan neft yetkazib berishdagi uzilishlarga kuchli bog‘liqligicha qolayotgan bo‘lsa-da, uning muhim himoya vositalari ham yo‘q emas. Strategik neft zaxiralari, tijoriy omborlar, Rossiya va Markaziy Osiyo bilan quvur aloqalari hamda Xitoy elektr energetikasi tizimining neftga qaramlikdan nisbatan holiligi mamlakat barqarorligining asosiy tarkibiy qismlari sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, maqolada Ho‘rmuz inqirozi Pekinning zaif dengiz yo‘laklariga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan uzoq muddatli strategiyasini mustahkamlagani ko‘rsatilib, kengroq geosiyosiy dalil ilgari suriladi. Shu nuqtai nazardan, tadqiqotda Yevroosiyoning energetik o‘zaro bog‘liqligining strategik ahamiyati, Rossiya va Markaziy Osiyo bilan hamkorlikni kengaytirish, qayta tiklanuvchi energiya, elektrlashtirish va akkumulyatorlar ishlab chiqarishni jadallashtirish kabi jihatlarga alohida urg‘u beriladi. Binobarin, inqiroz nafaqat tahdid, balki Xitoyni dengiz orqali import qilinadigan neftga kamroq tobe bo‘lgan hamda texnologik va infratuzilmaviy moslashuvga ko‘proq asoslangan energetika tizimiga tezroq o‘tishga undovchi katalizator sifatida ham taqdim etiladi. Umuman olganda, maqola global energetika geosiyosati bo‘yicha bugungi munozaralarga chuqur mulohazali va amaliy siyosat uchun ahamiyatli hissa qo‘shadi. Unda energiya xavfsizligining kelajagi nafaqat yoqilg‘i ta’minoti manbalariga, balki diversifikatsiya, texnologik salohiyat va strategik moslashuvchanlikka ham tobora ko‘proq bog‘liq bo‘lib borishi ishonarli tarzda ko‘rsatib berilgan. Maqola bevosita geosiyosiy xavflarni uzoq muddatli tizimli o‘zgarishlar bilan bog‘lash orqali Xitoyning yanada beqaror xalqaro energetika muhitida qanday harakat qilishga intilayotganini aniq va ishonchli tarzda sharhlab beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Mazkur maqolada 2026-yilgi Eron inqirozi sharoitida Yevroosiyoning energetika va transport arxitekturasi tubdan qayta shakllantirayotgan jarayonlarning dolzarb va siyosiy qarorlar ishlab chiqishga yo‘naltirilgan tahlili taqdim etilgan. Tadqiqotda Eron atrofidagi harbiy keskinlikning tizimli oqibatlariga e’tibor qaratilib, Hormuz bo‘g‘ozining funksional blokadasi nafaqat keskin energetik shokni, balki logistika, oziq-ovqat ta’minoti zanjirlari va mintaqaviy iqtisodiy xavfsizlik sohasida kengroq inqirozni qanday keltirib chiqargani o‘rganiladi. Ushbu hodisalarni kengroq geosiyosiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqib, maqolada jahon iqtisodiyoti yangi davrga kirgani, bu davrda xavfsizlik masalalari samaradorlik va ochiq savdo haqidagi an’anaviy qarashlardan tobora ustun kelayotgani ta’kidlanadi. Maqolaning asosiy hissasi inqirozning Markaziy Osiyoga, xususan, janubiy savdo va tranzit yo‘nalishlaridagi uzilishlar orqali ko‘rsatgan ta’sirining batafsil tahlili bilan belgilanadi. Unda Erondagi beqarorlik va Afg‘oniston–Pokiston chegarasidagi ziddiyatning qayta avj olishi birgalikda mintaqani strategik jihatdan zaif ahvolga solib, jahon bozorlariga olib chiquvchi ilgari muhim bo‘lgan yo‘laklarni yopib qo‘ygani ko‘rsatib berilgan. Shu nuqtai nazardan, maqolada inqiroz oqibatlari energiya resurslari narxlarining o‘zgarishi bilan cheklanib qolmay, oziq-ovqat xavfsizligi, inflyatsion bosim va yirik mintaqaviy infratuzilma tashabbuslarining kelajakdagi hayotiyligiga ham ta’sir ko‘rsatishi ochib berilgan. Maqolada O‘zbekiston misolida mamlakat o‘zining tashqi iqtisodiy va logistika strategiyasini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘layotgani tahlil qilingan. Shunchaki rivojlanish loyihalari emas, balki barqarorlik va uzoq muddatli suverenitetning strategik vositalari sifatida qaralayotgan “O‘rta yo‘lak” hamda “Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston” temiryo‘lining ortib borayotgan ahamiyatiga alohida e’tibor qaratiladi. Tahlilda, agar yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilish va infratuzilmani moslashtirish shoshilinch tarzda amalga oshirilsa, O‘zbekistonning geografik joylashuvi strukturaviy cheklovdan geosiyosiy va iqtisodiy ustunlik manbasiga aylanishi mumkinligi ta’kidlanadi. Umuman olganda, maqolada 2026-yilgi inqiroz Yevroosiyo geosiyosatida hal qiluvchi burilish nuqtasi bo‘lganini tasdiqlovchi asosli dalillar keltiriladi. Unda Markaziy Osiyo davlatlari, xususan, O‘zbekiston yanada parchalangan va raqobatbardosh xalqaro muhitga moslashishi zarurligi, bunday sharoitda himoyalangan va diversifikatsiyalangan yo‘laklar milliy mavjudlikning zarur shartiga aylanishi haqida xulosa qilinadi. Geosiyosiy tahlilni aniq mintaqaviy oqibatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda, maqola jadal o‘zgarayotgan xalqaro tartib sharoitida energetika xavfsizligi, transport aloqalari va strategik barqarorlik bo‘yicha bugungi munozaralarga muhim hissa qo‘shadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

2026 yil fevral oyining oxirida Afg‘oniston–Pokiston chegarasida hamda Yaqin Sharqda, xususan Eron hududida bir vaqtning o‘zida harbiy mojarolar eskalatsiyasi boshlandi. Afg‘onistonning g‘arbiy va sharqiy chegaralarida keskinlikning kuchayishi mamlakatdagi gumanitar vaziyatni sezilarli darajada yomonlashtirdi. Davom etayotgan mojarolar fonida siyosiy beqarorlik Markaziy Osiyo davlatlari uchun xavf va imkoniyatlarning o‘ziga xos muvozanatini shakllantirdi. Bir tomondan, xavfsizlik xatarlari kuchayishi mumkin, boshqa tomondan esa Afg‘onistonning ortib borayotgan iqtisodiy zaifligi Markaziy Osiyo davlatlari uchun siyosiy ta’sir imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Mamlakatda allaqachon mavjud bo‘lgan tizimli inqiroz sharoitida Yaqin Sharqdagi mojaroning kuchayishi ayniqsa og‘ir zarba bermoqda. Natijada, savdoni diversifikatsiya qilish imkoniyatlarining qisqarishi hisobiga afg‘on hukumati qisqa muddatda narxlar o‘sishini jilovlash uchun samarali vositalardan deyarli mahrum bo‘ldi. Bunday sharoitda, kamida yaqin istiqbolda, deyarli yagona muqobil sifatida Markaziy Osiyo orqali o‘tuvchi shimoliy yo‘lak shakllanmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari uchun inqiroz sharoitida Afg‘oniston bilan gumanitar hamkorlikni chuqurlashtirish istiqboli ikki tomonlama xususiyatga ega: bir tomondan, u muayyan xavflar bilan bog‘liq bo‘lsa, boshqa tomondan quyidagi sabablarga ko‘ra sezilarli foyda keltirishi mumkin: Birinchidan, mavjud mojarolar Afg‘onistonni ikki yirik harbiy-siyosiy inqiroz oralig‘ida qoldirdi. O‘tgan yil noyabr oyidan buyon Pokiston bilan chegaraning yopilishi an’anaviy ta’minot yo‘llarini izdan chiqardi, Yaqin Sharqdagi keskinlik esa Erondan importni ham xavf ostiga qo‘ydi. Natijada, 2026 yil mart oyida, ayniqsa oziq-ovqat va dori-darmonlar narxining keskin oshishi kuzatildi. Afg‘onistonning Eron bilan geografik va siyosiy yaqinligi uzoq vaqt davomida tranzit tashuvlar uchun qulay sharoit yaratib kelgan. Natijada, Eron taxminan 3,2 milliard AQSh dollari hajmidagi savdo aylanmasi bilan Tolibon uchun eng yirik savdo hamkorigaaylangan. Biroq, hozirgi siyosiy vaziyatda ushbu munosabatlar Afg‘oniston uchun tanqidiy qaramlikka aylandi. Buni, avvalo, Eron bilan chegaradosh hududlarda, masalan Hirot viloyatida narxlarning o‘sish tendensiyasi tasdiqlaydi. Afg‘oniston uchun ayniqsa og‘ir zarbalardan biri Chobahor porti istiqbollariga berildi, chunki u Pokiston tranzit yo‘llarini chetlab o‘tishning asosiy muqobili sifatida ko‘rilgan edi. Mintaqadagi harbiy beqarorlik nafaqat ushbu portdan foydalanish istiqbolini, balki boshqa infratuzilmaviy loyihalarni amalga oshirishni ham shubha ostiga qo‘ymoqda. Natijada, Afg‘oniston misli ko‘rilmagan logistika izolyatsiyasi holatiga tushib qoldi. Ikkinchidan, Afg‘oniston chegaralari atrofida keskinlikning kuchayishi qochqinlar oqimining o‘ziga xos ikki tomonlama shakllanishiga olib keldi. Bu esa mahalliy hududlarning ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha yuklama yaratmoqda. BMTning Qochqinlar bo‘yicha Oliy komissari hisobotiga ko‘ra, AQSh va Isroilning Eron hududiga bergan zarbalari aholi ko‘chishining yangi to‘lqini yuzaga kelish xavfini kuchaytirdi va qo‘shni davlatlarga qo‘shimcha bosim keltirib chiqarmoqda. Avvalo, bu Afg‘oniston uchun xavf tug‘diradi, chunki Eron afg‘on migrantlarini qabul qiluvchi eng yirik markazlardan biri hisoblanadi. Mojaroning kuchayishi fonida Eron bilan chegaradagi nazorat punktlarida noodatiy tendensiya kuzatilmoqda: ilgari Eronda qonuniy maqomga ega bo‘lgan minglab afg‘onlar ommaviy ravishda vatanga qaytmoqda. Agar ilgari asosiy oqim deportatsiya qilinganlardan iborat bo‘lgan bo‘lsa, hozir chegara xodimlari “ixtiyoriy qaytuvchilar” sonining keskin oshganini qayd etmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, har kuni 1500 nafargacha afg‘on, hatto pasport va yashash ruxsatiga ega bo‘lganlar ham, Eronni tark etmoqda. Shunga o‘xshash holat sharqiy chegaralarda ham kuzatilmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi harbiy harakatlar natijasida birinchi haftadayoq 100 000 dan ortiq kishi o‘z uylarini tark etishga majbur bo‘lgan. Bundan tashqari, Afg‘oniston OAVlariga ko‘ra, majburiy deportatsiyalar oqimi saqlanib qolmoqda va haftasiga 20 000 nafargacha yetmoqda. Qayd etish joizki, qaytayotganlarning katta qismi na moddiy resurslarga ega, na iqtisodiyotga tez moslashish imkoniyatiga. Bu esa iqtisodiyotga qo‘shimcha bosimni kuchaytiradi va kelgusida ijtimoiy-iqtisodiy beqarorlik omiliga aylanishi mumkin. Migratsiyaning bunday yopiq sikli Afg‘onistonning davom etayotgan inqirozlarga nisbatan barqarorligini pasaytiradi. Uchinchidan, xalqaro moliyalashtirishning kamayishi va logistika yo‘llarining buzilishi Afg‘onistonning iqtisodiy zaifligini yanada kuchaytirmoqda. Natijada, Tolibon ichki bozorni qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy tartibni saqlash uchun zarur vositalardan mahrum bo‘lib qolmoqda. Vaziyat donorlik yordami yetishmovchiligi bilan yanada og‘irlashmoqda. BMTning Afg‘onistonga ko‘maklashish missiyasi (UNAMA) rahbari vazifasini bajaruvchi Jiorjette Gagnon ta’kidlashicha, tashkilot moliyalashtirilishining keskin qisqarishi gumanitar vaziyatning yomonlashishiga olib kelgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, 2026 yilda gumanitar tashkilotlar 17,5 million afg‘onga yordam ko‘rsatishni rejalashtirgan va buning uchun 1,71 milliard dollar yig‘ish ko‘zda tutilgan. Biroq hozirda ushbu mablag‘ning atigi 10 foizi moliyalashtirilgan. Moliyaviy muammolardan tashqari, mojaro vaqtida yordamga jismoniy kirish ham cheklanmoqda. Xalqaro migratsiya tashkiloti (XMT) ma’lumotlariga ko‘ra, tashkilotning tranzit markazlari Pokiston bilan chegaradagi so‘nggi jangovar harakatlar natijasida jiddiy zarar ko‘rgan. Bundan tashqari, xavfsizlik sababli yana bir qator hududlarda faoliyat to‘xtatilgan. Ehtiyoj ortib borayotganiga qaramay, beqaror vaziyat gumanitar yordamga kirish imkoniyatlarini cheklamoqda. Shuningdek, xalqaro gumanitar dasturlarning yetarli darajada moliyalashtirilmasligi vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda. To‘rtinchidan, oziq-ovqat xavfsizligi sezilarli darajada yomonlashdi. So‘nggi bir yil ichida bu muammo xalqaro tashkilotlar kun tartibida gender tengsizligi masalalari bilan bir darajaga chiqdi. BMTning Jahon oziq-ovqat dasturi (WFP) ma’lumotlari vaziyatning keskin yomonlashganini ko‘rsatmoqda. 2026 yil qishida 17 milliondan ortiq afg‘on aholi o‘tkir oziq-ovqat tanqisligiga duch kelgan. Bu ko‘rsatkich bir yil ichidayoq 3 millionga oshgan. Biroq, xalqaro tashkilotlar tobora ko‘proq e’tibor qaratayotgan eng xavotirli omil bu zaif guruhlar orasidagi to‘yib ovqatlanmaslikdir. Qariyb 4 million bola yetarli oziqlanmaslikdan aziyat chekmoqda, ularning bir qismi esa o‘tkir tanqislikni boshdan kechirmoqda va shoshilinch tibbiy yordamga muhtoj. Xalqaro tashkilotlar ta’kidlashicha, oziq-ovqat bilan bog‘liq vaziyat so‘nggi o‘n yilliklarda eng yuqori darajaga yetgan. Ayrimlari esa yetarli moliyalashtirishsiz favqulodda vaziyatda yordam ko‘rsatish imkoniyati yo‘qligini qayd etmoqda. Yuqorida keltirilgan omillar Afg‘onistondagi vaziyatning tashqi yordamga tanqidiy darajada bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mavjud infratuzilma imkoniyatlari va Markaziy Osiyo davlatlarining, xususan O‘zbekistonning hamkorlikka bo‘lgan siyosiy irodasi paradoksal tarzda ijobiy rol o‘ynashi mumkin. Yaqin Sharqdagi davom etayotgan harbiy-siyosiy inqirozlar va Pokiston bilan keskin munosabatlar Afg‘oniston importida Markaziy Osiyo mahsulotlari ulushini sezilarli darajada kengaytirishi mumkin. Uzoq muddatda bu mamlakatlar o‘rtasida yanada barqaror va ishonchli savdo-iqtisodiy aloqalarning shakllanishiga olib keladi. Kelgusida Markaziy Osiyo davlatlari ushbu vaziyatdan foydalanib, Afg‘oniston va tashqi dunyo o‘rtasida asosiy tranzit va gumanitar markaz sifatida mustahkam o‘rin egallashi mumkin. Transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirish, gumanitar dasturlarni kengaytirish va mintaqaviy siyosatni muvofiqlashtirish Afg‘oniston iqtisodiyotini barqarorlashtirish hamda mintaqaviy integratsiyani kuchaytirishga xizmat qilishi mumkin. Shu tariqa, mavjud xavflarga qaramay, joriy inqiroz mintaqaviy hamkorlik arxitekturasini o‘zgartirish salohiyatiga ega. Agar muvofiqlashtirilgan siyosat ishlab chiqilsa, Markaziy Osiyo davlatlari nafaqat xavfsizlik tahdidlarini kamaytirishi, balki iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish, transport yo‘laklarini mustahkamlash va mintaqadagi geosiyosiy ahamiyatini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Mubina Xo‘jayeva, JIDU magistratura talabasi, IXTI amaliyotchisi 2026-yil fevral oyining oxirida AQSh va Isroil tomonidan Eronga qarshi o‘tkazilgan harbiy operatsiya Yaqin Sharqdagi keskinlikning yangi bosqichiga sabab bo‘ldi hamda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi (OTM) davlatlarining qatorida muayyan reaksiyalarni yuzaga keltirdi. Operatsiyaning e’lon qilingan maqsadlari Eron tomonidan yadro quroli ishlab chiqilishining oldini olish va strategik muvozanatni o‘zgartirish kuch ishlatishning bir tomonlama qo‘llanishi mumkinligi hamda uning mintaqaviy barqarorlikka ta’siri haqidagi bahslarni olib keldi. Umuman olganda, Osiyo-Tinch okeani mintaqasining ba’zi davlatlari diplomatik bayonotlar va deeskalatsiyaga chaqiriqlar bilan cheklanib qolmoqda. Eng aniq ifodalangan pozitsiyani Xitoy namoyish etdi. 2026-yil 2-mart kuni XXR tashqi ishlar vaziri Van IEronning suvereniteti va hududiy yaxlitligini himoya qilish huquqini qo‘llab-quvvatlashini bildirgan holda harbiy harakatlarni to‘xtatish zarurligini ta’kidladi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili Mao Ning ham mojaroning yanada tarqalish xavfi va xalqaro huquq me’yorlariga rioya qilish zarurligini ta’kidladi. Bunday munosabat Pekinning BMT Xavfsizlik Kengashi mandatisiz kuch ishlatishni nomaqul deb biluvchi an’anaviy pozitsiyasini aks ettiradi. Shu bilan birga, bu yondashuv Xitoyning pragmatik manfaatlari bilan ham bog‘liq bo‘lib, Eron yo‘nalishining mamlakat energetik xavfsizligi uchun ahamiyati katta hisoblanadi. Xitoylik tahlilchilar esa mojaroning kuchayishi AQShning strategik resurslarini boshqa mintaqalardan chalg‘itishi mumkinligini ta’kidlab, bu holat Pekin uchun xalqaro maydonda o‘z diplomatik tashabbuslarini ilgari surish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratishi ehtimolini qayd etadilar. Yaponiya vazminroq pozitsiyani egalladi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi vaziyatning rivojlanishidan xavotir bildirib, energiya ta’minoti barqarorligi uchun yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavflarni ta’kidladi. Bosh vazir Sanae Takaichi Tokioning Eron tomonidan yadro quroli ishlab chiqilishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha o‘zgarmas pozitsiyasini tasdiqladi va inqirozni diplomatik yo‘l bilan hal qilish zarurligini qayd etdi. Shu bilan birga, Yaponiya rahbariyati AQSh harakatlariga nisbatan ochiq tanqid bildirmadi, bu esa ittifoqchilik majburiyatlari va o‘z iqtisodiy manfaatlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga intilishni aks ettiradi. Biroq, yaponiyalik tahlilchilarning ta’kidlashicha, Yaqin Sharqdagi davom etayotgan beqarorlik Tokioning energiya manbalarini diversifikatsiya qilish va mintaqadan yetkazib berishga qaramlikni kamaytirish bo‘yicha sa’y-harakatlarini tezlashtirishi mumkin. Vaziyatga nisbatan tanqidiy bahoni Malayziya bildirdi. Parlament muhokamalari chog‘ida bosh vazir Anvar Ibrohim AQSh tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Isroil harakatlarini xalqaro tartibning buzilishi sifatida baholadi. Bu yondashuv Kuala-Lumpurning suverenitet va xalqaro huquq tamoyillariga urg‘u berishga asoslangan an’anaviy tashqi siyosiy yo‘nalishini aks ettiradi.  Malayziyalik tahlilchilar mamlakat pozitsiyasi ko‘p jihatdan Falastin masalasiga nisbatan jamiyatdagi kuchli jamoatchilik qo‘llab-quvvatlovi bilan bog‘liqligini qayd etadilar. Ushbu masala mamlakat ichki siyosiy muhokamalarida muhim o‘rin egallaydi, Yaqin Sharqdagi inqiroz sharoitida musulmon davlatlari bilan siyosiy birdamlikni namoyon etadi. Indoneziya mazkur vaziyatga nisbatan faolroq diplomatik yondashuvni namoyon etdi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi AQSh va Eron o‘rtasidagi muzokaralar jarayonining muvaffaqiyatsizlikka uchragani munosabati bilan afsus bildirdi, biroq tomonlarning birortasiga bevosita javobgarlik yuklamadi. Shu bilan birga, prezident Prabowo Subianto Indoneziyaning muloqotga ko‘maklashish va ehtimoliy vositachilik rolini ko‘rib chiqishga tayyorligini bildirdi. Mamlakatdagi eng yirik musulmon tashkiloti Nahdlatul Ulama vakillari ham zo‘ravonlikni to‘xtatish va diplomatik sa’y-harakatlarni faollashtirishga chaqirdilar. Tashkilotning Indoneziya jamiyatidagi sezilarli ta’siri hamda xalqaro islomiy institutlar bilan aloqalarini hisobga olganda, u mojaro tomonlari o‘rtasida qo‘shimcha muloqot kanali sifatida ham xizmat qilishi mumkin. Nahdlatul Ulama tomonidan Eronga nisbatan ehtimoliy qo‘llab-quvvatlash asosan diniy omil bilan izohlanadi, chunki tashkilot xalqaro inqirozlar sharoitida musulmon davlatlari bilan birdamlikni namoyon etishga moyildir. Biroq indoneziyalik tahlilchilar Jakartaning bunday tashabbusi mojaroning asosiy ishtirokchilariga ta’sir ko‘rsatish uchun yetarli siyosiy va strategik vositalarga ega emasligini ta’kidlab, bu holat vositachilik rolini amalga oshirishni murakkablashtirishi mumkinligini qayd etadilar. Umuman olganda, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlarining reaksiyalari ritorikada muayyan farqlarga ega bo‘lsa-da, ularni ehtiyotkorlik va Yaqin Sharqdagi inqiroziga to‘g‘ridan-to‘g‘ri jalb qilinishga cheklangan tayyorlik birlashtiradi. Bir tomondan, mintaqa davlatlari energiya bozorlari va savdo yo‘llari barqarorligini saqlab qolishdan manfaatdor. Ikkinchi tomondan, mojaroda ishtirok etish bilan bog‘liq siyosiy xavflardan qochishga intiladi. Ehtimol, yaqin kelajakda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlari o‘z ishtirokini bayonotlar, vositachilik tashabbuslari va xalqaro tartibga solish mexanizmlarini qo‘llab-quvvatlash bilan cheklab, asosan diplomatik javob shakllariga amal qilishda davom etadilar * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Dilshod Olimovning ushbu maqolasida 2016–2030-yillar davrida Markaziy Osiyoning rivojlanib borayotgan energetika geosiyosatining siyosatga yo‘naltirilgan keng qamrovli tahlili taqdim etilgan bo‘lib, unda O‘zbekiston Respublikasining strategik roliga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqotda ta’kidlanishicha, tarixan resurslar va tranzit yo‘llarini nazorat qilishga asoslangan mintaqaviy energetika raqobatining an’anaviy modeli asta-sekin energiya tizimining barqarorligi, infratuzilmaning ishonchliligi va institutsional salohiyatga asoslangan yangi paradigma bilan almashib bormoqda. Shu nuqtayi nazardan, tarmoq suvereniteti, mavsumiy muvozanatni ta’minlash imkoniyatlari, investitsiyalarni jalb qilish va energetika diplomatiyasi kabi omillar mintaqadagi davlatlarning geosiyosiy mavqeini tobora ko‘proq belgilab bermoqda. Maqolada O‘zbekiston o‘zining yirik ichki energiya bozori, mintaqaviy elektr tarmoqlaridagi markaziy geografik joylashuvi hamda 2016-yildan buyon boshlangan energetika sohasidagi keng qamrovli islohotlar tufayli ushbu transformatsiyaning hal qiluvchi ishtirokchisi sifatida qanday maydonga chiqqani o‘rganilgan. Unda Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilgan, mamlakatning elektr energiyasi va tabiiy gaz sohalarini sezilarli darajada qayta shakllantirgan, qayta tiklanuvchi energiya manbalari quvvatini kengaytirgan hamda investitsiya muhitini yaxshilagan institutsional va iqtisodiy islohotlarga alohida e’tibor berilgan. Bu islohotlar O‘zbekistonning energetika xavfsizligini mustahkamlash bilan birga, uning diplomatik va iqtisodiy harakatlar maydonini kengaytirishga xizmat qildi. Shuningdek, maqolada Markaziy Osiyo davlatlarining energiya balansi tuzilmasi baholanib, gidroenergetika va uglevodorodlarga asoslangan energetika tizimlari o‘rtasidagi nomutanosibliklar mintaqaviy hamkorlik uchun ham zaifliklar, ham imkoniyatlar yaratishi ko‘rsatib o‘tilgan. Shu munosabat bilan, transchegaraviy elektr energiyasi savdosini rivojlantirish, elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish va Jahon banki tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan REMIT tashabbusi kabi mintaqaviy elektr energiyasi bozorini yaratish mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlikni barqarorlik hamda o‘zaro manfaat manbaiga aylantirishning asosiy mexanizmlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Nihoyat, tadqiqotda Markaziy Osiyoning energetik transformatsiyasi bilan bog‘liq kengroq geosiyosiy muhit, jumladan, Xitoy, Yevropa Ittifoqi va AQSH kabi tashqi kuchlarning ortib borayotgan ishtiroki o‘rganiladi. Maqola O‘zbekistonning energiya manbalarini diversifikatsiya qilish, qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarishni kengaytirish, tarmoq barqarorligini mustahkamlash va mintaqaviy elektr energiyasi bozori integratsiyasini rag‘batlantirish strategiyasi mamlakatni Markaziy Osiyoning shakllanayotgan energetika arxitekturasida markaziy “barqarorlik tayanchi” sifatida namoyon etadi, degan xulosa bilan yakunlanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.