Zamonaviy xalqaro tartibot chuqur va tez sur’atdagi transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda. Qurolli mojarolar, yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobat va ko‘p tomonlama institutlarning yemirilishi global strategik landshaftni shunday o‘zgartirmoqdaki, bu hatto inqiroz o‘choqlaridan geografik jihatdan olisda joylashgan mintaqalarga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Uzoq vaqt davomida ko‘p vektorli diplomatiya vositasida tashqi bosimlarning murakkab tizimida mohirona harakat qilib kelgan Markaziy Osiyo bugun sifat jihatidan yangi muhitga – ya’ni, kaskadli beqarorlik, tizimli geosiyosiy raqobat hamda ilgari kichik va o‘rta davlatlarga ma’lum darajada himoya va bashoratlilikni ta’minlab kelgan qoidalarga asoslangan tartibning parchalanishi bilan tavsiflanadigan muhitga duch kelmoqda. Shu nuqtayi nazardan, Markaziy Osiyo mamlakatlari ikki tomonlama tahdid bilan yuzlashmoqda: bir tomondan, kengayib borayotgan tashqi xatarlarni boshqarish, ikkinchi tomondan esa, ushbu notinch davr taqdim etayotgan strategik imkoniyatlarni aniqlash va ulardan foydalanish zarurati. Zaiflikni yuzaga keltirayotgan o‘sha kuchlarning o‘zi – global savdoning qayta tuzilishi, quruqlikdagi tranzitga talabning ortishi va universal boshqaruv mexanizmlarining zaiflashuvi – ayni paytda faolroq va muvofiqlashtirilgan mintaqaviy pozitsiya uchun imkoniyatlar yaratmoqda. Shu munosabat bilan kuchayib borayotgan xalqaro beqarorlikdan kelib chiquvchi asosiy tahdidlarni anglab yetish hamda Markaziy Osiyo davlatlari o‘z barqarorligini mustahkamlashi, subyektligini kengaytirishi va shakllanayotgan yangi dunyo tartibotida yanada qulay mavqega ega bo‘lishiga imkon beradigan tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab olish prinsipial ahamiyat kasb etadi. Birinchi. Markaziy Osiyo atrofida ko‘p qatlamli ziddiyatli muhitning shakllanishi. Markaziy Osiyo “mojaro qopqoni” tusini olayotgan tashqi turbulentlik muhitiga tobora ko‘proq kirib bormoqda. Ukraina, Yaqin Sharq va Janubiy Osiyoda qurolli va siyosiy inqirozlarning bir vaqtda rivojlanishi beqarorlikning kaskadli va o‘zaro bog‘liq konfiguratsiyasini shakllantirmoqda. Ayni paytda, Sharqiy Osiyoda, avvalo, Koreya yarim oroli va Tayvan atrofida keskinlikning ehtimoliy kuchayishi mintaqa uchun strategik vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin. Bunday sharoitda Markaziy Osiyo davlatlari uchun tashqi siyosiy manyovr imkoniyatlari torayib, qarorlar qabul qilish tobora yuqori noaniqlik va optimal ssenariylar mavjud bo‘lmagan vaziyatda yuz bermoqda. Ikkinchi. Yirik davlatlar raqobati natijasida tizimli ziddiyatlarning chuqurlashuvi. Dunyoning yetakchi kuch markazlari o‘rtasidagi geosiyosiy va harbiy-siyosiy qarama-qarshilik Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun situativ emas, balki uzoq muddatli tizimli cheklovlarni yuzaga keltirmoqda. Mintaqa eng foydali va nisbatan muvozanatli yechimlarni izlashga asoslangan avvalgi mantiq o‘z o‘rnini “nomukammal tanlov” siyosatiga bo‘shatib berayotgan bosqichga kirmoqda. Boshqacha aytganda, hozirgi xalqaro muhitdagi deyarli har qanday strategiya muayyan xarajatlar, murosalar va yuqori siyosiy tavakkalchiliklar bilan kechadi. Bu holat mintaqaviy darajada taktik-strategik yondashuvlarni muvofiqlashtirish muhimligini obyektiv ravishda kuchaytiradi, chunki alohida davlatlarning yakka holdagi harakatlari samarasiz bo‘lib qolmoqda. Uchinchi. Energetika, transport-kommunikatsiya va xomashyo shoklari oldidagi zaiflikning ortishi. Zamonaviy xalqaro inqirozlar global iqtisodiyotning cheklangan sondagi o‘ta muhim yo‘nalishlar va tugunlarga bog‘liqligini tobora yaqqolroq namoyon etmoqda. Dengiz logistikasining izdan chiqishi, ayrim bo‘g‘ozlar va transport yo‘laklarining to‘silishi, shuningdek, tanqis resurslarning bozordan chiqib ketishi mojaro hududlaridan ancha uzoqda ham tizimli shoklarni keltirib chiqarmoqda. Markaziy Osiyo uchun bu holat mahsulot yetkazib berishdagi uzilishlar, tranzit narxining oshishi, narxlardagi beqarorlik va strategik muhim materiallardan foydalanish imkoniyatining cheklanishi bilan bog‘liq xatarlarning kuchayishini anglatadi. Ayrim muhim tovarlarning tezkor infratuzilmaviy yoki texnologik muqobili mavjud emasligi sababli, tashqi inqirozlar mintaqaning iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsata boshlaydi. To‘rtinchi. Xalqaro huquqiy me’yorlarning yemirilishi va universal institutlarning zaiflashuvi. Eng xavotirli tendensiyalardan biri “ikkiyoqlama standartlar” rejimdan yagona standartlar hatto rasmiy majburiyat kuchini ham tobora yo‘qotib borayotgan vaziyatga o‘tilishidir. Agar ilgari xalqaro huquq o‘zining ramziy legitimligini saqlab qolgan holda buzilgan bo‘lsa, endilikda me’yorlar umumiy tartibga soluvchi vazifasini bajarmaydigan tartibot shakllanishi xavfi ortib bormoqda. Yirik xalqaro aktorlar tobora ko‘proq barqarorlik ta’minlovchilari sifatida emas, balki beqarorlikning mustaqil manbalari sifatida namoyon bo‘lmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu kichik va o‘rta mamlakatlar manfaatlarini himoya qilish mexanizmi sifatida universal me’yorlar va institutlarga tayanish mumkin bo‘lgan makonning torayishini anglatadi. Beshinchi. Universal ko‘p tomonlamalikdan tanlanma koalitsiyalarga o‘tish. Avvalgi nisbatan universal ko‘p tomonlama hamkorlik modelidan pragmatik, situativ va tor maqsadli koalitsiyalar tizimiga barqaror o‘tish kuzatilmoqda. Bunday transformatsiya jahon siyosatidagi assimetriyani kuchaytirmoqda: ta’sir o‘tkazish resurslari cheklangan davlatlar tobora ko‘proq to‘laqonli subyektlar emas, balki tashqi ta’sir va raqobat kurashi obyektlariga aylanib bormoqda. Markaziy Osiyo uchun bu cheklangan subyektlilik xavfini yuzaga keltiradi, negaki mintaqaga ta’sir ko‘rsatuvchi strategik qarorlar uning bevosita ishtirokisiz qabul qilinishi holatlari ko‘paymoqda. Oltinchi. Jahon siyosatida tranzaksionlikning kuchayishi va kelajak tartibotining personallashuvi. Avval shakllangan “qoidalarga asoslangan tartibot” konstruksiyasi umumiy me’yoriy asos vazifasini bajarmay qo‘ydi. Institutlardan ko‘ra alohida kuch markazlari va ularning yetakchilari o‘rtasidagi moslashuvchan kelishuvlarga asoslangan yangi xalqaro muhitning shakllanish tendensiyasi tobora yaqqolroq namoyon bo‘lmoqda. Bu xalqaro munosabatlarning preuniversalistik mantig‘iga qaytishni anglatadi. Unda xavfsizlik va barqarorlik huquq bilan emas, balki imkoniyatlar muvozanati hamda kuchli o‘yinchilarning bitimlari bilan belgilanadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bunday muhit obyektiv jihatdan kamroq bashorat qilinadigan va noqulayroqdir. Yettinchi. Jahon savdosining fragmentatsiyasi – mintaqaga tashqi bosim omili sifatida. Jahon savdo tizimi chuqur tarkibiy transformatsiyani boshdan kechirmoqda. Savdo siyosati liberallashtirish quroli sifatida emas, balki strategik raqobat, bosim o‘tkazish va afzalliklarni qayta taqsimlash vositasi sifatida tobora faolroq qo‘llanilmoqda. Diskriminatsion choralar kuchaymoqda, tarif va notarif cheklovlarining ahamiyati ortmoqda, ta’minot zanjirlari faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy asoslarga ko‘ra qayta tuzilmoqda. Markaziy Osiyo uchun bu bozorlar, texnologiyalar va logistika yo‘nalishlaridan foydalanish imkoniyati tobora ko‘proq tashqi siyosiy kon’yunkturaga bog‘liq bo‘lib qolayotgan kamroq ochiq, kamroq bashorat qilinadigan va ko‘proq bloklarga asoslangan global iqtisodiyotga moslashish zaruratini anglatadi.   Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun tashqi siyosiy harakatlar imkoniyatlari va ustuvorliklari Birinchi. Mintaqaviy muvofiqlashuvni strategik barqarorlik asosi sifatida mustahkamlash. Xalqaro beqarorlik kuchayib borayotgan sharoitda Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun kelishilgan mintaqaviy yondashuvlarning ahamiyati ortmoqda. Gap nafaqat maslahatlashuvlar, balki asosiy tashqi risklar, xavfsizlik ustuvorliklari, transport bog‘liqligi va savdo-iqtisodiy adaptatsiya borasida umumiy tushunchani shakllantirish haqida ketmoqda. Tashqi bosim va geosiyosiy raqobat darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, mintaqa uchun muvofiqlashtirilgan taktik-strategik harakatlarni ishlab chiqish shunchalik muhim ahamiyat kasb etadi. Bu tashqi tahdidlarni bartaraf etishga emas, balki barqarorlikni oshirish, zaiflik darajasini pasaytirish va jamoaviy muzokara pozitsiyasini mustahkamlashga imkon beradi. Ikkinchi. Markaziy Osiyoning quruqlikdagi tranzit hududi sifatidagi rolini kuchaytirish. Dengiz logistikasi risklarining ortishi quruqlikdagi transport yo‘nalishlarining ahamiyatini obyektiv ravishda oshirmoqda. Bunday vaziyatda Markaziy Osiyo Xitoy, Yevropa, Janubiy Osiyo va Yaqin Sharq o‘rtasidagi bog‘lovchi hudud sifatidagi ahamiyatini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. O‘zbekiston uchun bu tendensiya asosiy quruqlik tranzit tugunlaridan biri sifatidagi rolini kuchaytirish istiqbolini ochadi. Gap nafaqat iqtisodiy manfaat, balki yangi tashqi siyosiy resursni shakllantirish haqida ham bormoqda: transport bog‘liqligini ta’minlaydigan davlat mintaqaviy va mintaqalararo arxitekturada qo‘shimcha salmoqqa ega bo‘ladi. Uchinchi. Raqamli bog‘liqlikni tashqi iqtisodiy barqarorlik elementi sifatida rivojlantirish. Geosiyosiy fragmentatsiya sharoitida nafaqat jismoniy, balki raqamli savdo infratuzilmasi ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Davlatning raqamli platformalar barqarorligini, standartlar mutanosibligini, huquqiy rejimlar ishonchliligini va texnologik uyg‘unlikni ta’minlash qobiliyati tashqi bozorlarga chiqishning hal qiluvchi omiliga aylanmoqda. O‘zbekiston va mintaqaning boshqa mamlakatlari uchun alohida raqamli tashabbuslardan ushbu sohadagi kompleks davlat siyosatiga o‘tish ustuvor vazifaga aylanmoqda. Bunday siyosat standartlarni uyg‘unlashtirish, institutsional rivojlanish, kadrlar tayyorlash va mintaqaviy muvofiqlashuvni kengaytirishni o‘z ichiga olishi lozim. Aynan raqamli bog‘liqlik global regulyatorlik fragmentatsiyasi sharoitida tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish va xarajatlarni kamaytirish omili bo‘lib xizmat qilishi mumkin. To‘rtinchi. Tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish. Xalqaro tizim tobora universalligini yo‘qotib, raqobatbardosh bo‘lib borayotgan bir sharoitda davlatlarning bir yo‘nalishga, bir bozorga yoki bitta tashqi kuch markaziga haddan tashqari qaramlikdan qochish qobiliyati alohida ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bu pragmatizm, moslashuvchanlik va o‘z manfaatlarini himoya qilishga asoslangan ko‘p vektorli yondashuvni chuqurlashtirish zaruratini anglatadi. Sheriklik aloqalarini diversifikatsiya qilish mintaqaga nafaqat tashqi xavflarni kamaytirish, balki qutblangan xalqaro muhitda mustaqil harakatlanish maydonini kengaytirish imkonini ham beradi. Beshinchi. Global boshqaruv inqirozi sharoitida mintaqaning subyektligini oshirish. Universal institutlarning zaiflashuvi va ayrim formatlar rolini oshishi Markaziy Osiyo uchun faqat yo‘qotishlarni anglatmaydi. Muvofiqlashtirilgan siyosat mavjud bo‘lgan taqdirda, bu hamkorlikning yangi formatlarida ishtirok etish, mintaqaviy tashabbuslarni ilgari surish va Markaziy Osiyoning mustaqil geosiyosiy hamda geoiqtisodiy makon sifatidagi maqomini mustahkamlash orqali o‘z subyektligini oshirish imkoniyatini yaratadi. Yangi sharoitlarda nafaqat moslasha oladigan, balki tranzit, logistika, energetika, raqamli bog‘liqlik va mintaqalararo hamkorlik masalalari bo‘yicha funksional yechimlarni taklif eta oladigan aktorlar yutuqqa erishadi. Oltinchi. Reaktiv tashqi siyosatdan proaktiv tashqi siyosatga o‘tish. Zamonaviy xalqaro muhit Markaziy Osiyo davlatlaridan nafaqat tashqi inqirozlarga munosabat bildirishni, balki oldindan chora ko‘ruvchi strategiyani ishlab chiqishni ham talab qilmoqda. Bunday strategiya xatarlarni barvaqt aniqlash, tashqi iqtisodiy barqarorlik mexanizmlarini yaratish, manfaatli transport va raqamli loyihalarni ilgari surish, shuningdek, mintaqaviy manfaatlarni tashqi doirada institutsional jihatdan mustahkamlashga qaratilishi lozim. Qaror qabul qilishdagi kechikish strategik imkoniyatlarni boy berishga olib kelishi mumkin bo‘lgan sharoitlarda proaktiv yondashuv ayniqsa muhimdir.   Xulosa Zamonaviy xalqaro beqarorlik Markaziy Osiyoning strategik muhitini tubdan va uzoq muddatga o‘zgartirib yubormoqda. Mintaqa o‘n yil avval bashorat qilish qiyin bo‘lgan bir qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda: uning chegaralaridagi ko‘p qatlamli ziddiyatli muhit, yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobatning strukturaviy chuqurlashuvi, global savdoning parchalanishi, xalqaro huquq me’yorlarining yemirilishi va dominant davlatlar o‘rtasidagi tanlab olingan, tranzaksion kelishuvlar foydasiga universal ko‘p tomonlama hamkorlikdan uzluksiz chekinish. Umumiy hisobda, bu tendensiyalar passiv, reaktiv tashqi siyosat uchun maydonni toraytirib, Markaziy Osiyo davlatlaridan o‘tmishda ularning jamoaviy harakatlariga har doim ham xos bo‘lmagan strategik aniqlik va mintaqaviy birlikni talab qilmoqda. Shu bilan birga, bu davrni faqat tahdidlar va zaifliklar nuqtai nazaridan talqin qilish xato bo‘lur edi. Tarix shuni qayta-qayta ko‘rsatadiki, tizimli xalqaro transformatsiya davrlari, garchi ular qanchalik vayronkor bo‘lmasin, odatda, ta’sir doirasini qayta taqsimlaydi va uzoqni ko‘zlab, maqsadli harakat qilishga tayyor bo‘lgan aktorlar uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Markaziy Osiyo ham bu qonuniyatdan mustasno emas. Dengizdagi larzalar davrida quruqlikdagi tranzit yo‘nalishlarining ahamiyati ortib borayotgani, raqamli bog‘liqlik va tartibga solishdagi muvofiqlikning qadri oshishi, shuningdek, beqaror Yevroosiyo makonida barqaror va ishonchli mintaqaviy sheriklarga bo‘lgan talabning kuchayishi — bu tendensiyalarning barchasi Markaziy Osiyoni strategik ahamiyati tobora ortib borayotgan mintaqa sifatida ko‘rsatmoqda. Biroq bu salohiyatni ro‘yobga chiqarish o‘z-o‘zidan yuz beradigan yoki kafolatlangan jarayon emas. Bu mintaqa mamlakatlaridan moslashishdan subyektlikka — tashqi bosimga javob berishdan o‘zining tashqi dunyo bilan o‘zaro aloqalari shart-sharoitlarini faol shakllantirishga qat’iy o‘tishni talab qiladi. Bu umumiy manfaatlar deklarativ intilishlar bo‘lib qolmasdan, kelishilgan va izchil jamoaviy pozitsiyalarda o‘z ifodasini topishi uchun mintaqaviy hamkorlikning institutsional asoslariga sarmoya kiritishni anglatadi. Bu transport va raqamli infratuzilmani rivojlantirishni jadallashtirishni — ularni nafaqat iqtisodiy loyihalar, balki mintaqaning o‘zaro bog‘liqligini kengaytiradigan va uning biror bir tashqi sherikka qaramligini kamaytiradigan tashqi siyosat vositalari sifatida ko‘rishni anglatadi. Va bu ittifoqlar beqaror, ta’sir vositalari bahsli va xatolarning bahosi muttasil oshib borayotgan dunyoda to‘g‘ri yo‘l topish uchun zarur bo‘lgan diplomatik moslashuvchanlik hamda strategik sabr-toqatni rivojlantirishni anglatadi. O‘zbekiston va uning Markaziy Osiyodagi qo‘shnilari uchun istiqboldagi yo‘l – qisqa muddatli inqirozlarni bartaraf etishga emas, balki uzoq muddatli barqarorlikni barpo etishga qaratilgan, pragmatizmga asoslangan va mintaqaviy hamjihatlik bilan mustahkamlangan faol tashqi siyosat paradigmasini qabul qilishdan iborat. Bugungi xalqaro muhit, barcha noaniqliklariga qaramay, o‘z manfaatlarini aniq belgilay oladigan, ularni izchil himoya qila biladigan hamda shakllanayotgan dunyo tartibining tayanchiga aylanuvchi o‘zaro bog‘liqlik, savdo va hamkorlik tarmoqlarida o‘zini ajralmas bo‘g‘in sifatida namoyon eta oladiganlarni rag‘batlantiradi. Markaziy Osiyo bunday subyektga aylanish uchun zarur geografik joylashuv, inson kapitali va siyosiy irodaga egadir. Vazifa – ushbu salohiyatni barqarorlikni ta’minlaydigan, subyektlikni kengaytiradigan va mintaqaning chekkada emas, balki qayta shakllanayotgan Yevroosiyo makonining faol markazidagi o‘rnini mustahkamlaydigan yaxlit va barqaror strategik konsepsiyaga aylantirishdir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarnibildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ularIXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

So‘nggi yillarda Afg‘oniston hukumati aholiga nisbatan nazoratni kuchaytirish uchun o‘zining texnologik imkoniyatlarini kengaytirmoqda va moslashtirmoqda. Texnik bazaning takomillashuvi hokimiyatlarga an’anaviy usullardan tashqariga chiqadigan yangi nazorat shakllarini joriy etish imkonini bermoqda. Tolibon harakati siyosatini inobatga olgan holda, ushbu tendensiyani faqat modernizatsiya jarayoni sifatida emas, balki davlat boshqaruvini mustahkamlashga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi sifatida ko‘rish mumkin. Nazorat mexanizmlarining raqamlashtirilishi fransuz faylasufi M. Fuko tomonidan ishlab chiqilgan “panoptikum”  ideal qamoqxona konsepsiyasiga yaqin modelni shakllantiradi. Ushbu modelda asosiy ahamiyat haqiqiy kuzatuv emas, balki potensial kuzatuv hissiga beriladi. Modelga ko‘ra, kuzatilayotgan shaxslar doimiy nazorat mavjudligi hissi ta’sirida o‘z xatti-harakatlarini moslashtiradi, bu esa o‘z-o‘zini intizomga olib keladi. Shu tariqa, ushbu mexanizm davlatga vaziyatga mos javob berish siyosatidan intizomiy hokimiyat mexanizmi faoliyatiga o‘tish imkonini beradi. Mazkur jarayonni Afg‘oniston hukumati nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ushbu siyosatning asosiy drayveri Tolibon tomonidan ijtimoiy va siyosiy fragmentatsiyani kamaytirishga intilish hisoblanadi. Bu fragmentatsiya rejim barqarorligiga asosiy tahdid sifatida qabul qilinadi. Ilg‘or kuzatuv texnologiyalarini joriy etish va axborot makonini nazorat qilish repressiyalarni “fakt bo‘yicha” amalga oshirishdan ko‘ra, profilaktik ijtimoiy tartibga solish shakllariga o‘tish uchun sharoit yaratadi. Xalqaro huquqiy standartlarga mos mexanizmlarning yo‘qligi ushbu nazorat modelining institutsional darajada mustahkamlanishi uchun qulay muhit yaratadi. Bu quyidagilarda namoyon bo‘ladi: Birinchidan, so‘nggi yillarda Tolibon hukumati aholiga oid ma’lumotlarni tizimli ravishda to‘plashga bo‘lgan qiziqishini oshirmoqda. 2023-yildan boshlab Tolibon hokimiyati davlat nazoratini kuchaytirish uchun texnologik resurslardan izchil foydalanmoqda. Yetarli raqamli infratuzilmaning mavjudligi hokimiyatga monitoring mexanizmlarini joriy etish va siyosiy ta’qibni amalga oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi. 2025-yilda BBC jurnalistik tekshiruviga ko‘ra, Tolibon hokimiyatga kelgan paytda Afg‘oniston poytaxtida 850 ta videokuzatuv kamerasi mavjud edi, biroq 2023-yildan boshlab ularning soni keskin oshdi: faqat Kobulning o‘zida Xitoyda ishlab chiqarilgan 90 000 ta kamera o‘rnatildi. Dasturiy ta’minot kameralar orqali shaxsni aniqlash, yuzlarni yosh, jins va soqol yoki niqob mavjudligiga qarab tasniflash imkonini beradi. Bunday tezkor videokuzatuv tizimlarining joriy etilishi xalqaro hamjamiyatda xavotir uyg‘otdi. Xususan, “Human Rights Watch” tashkiloti Afg‘onistonda to‘plangan videoma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanishni tartibga soluvchi ma’lumotlarni himoya qilish qonunlari mavjud emasligini ta’kidlaydi. Biroq rasmiylar bayonotiga ko‘ra, kameralar orqali olingan ma’lumotlar faqat 3 oy davomida saqlanadi, shundan so‘ng o‘chiriladi va boshqa idoralarga uzatilmaydi. Afg‘oniston Ichki ishlar vazirligi vakillari kameralar xavfsizlikni oshirish va jinoyatchilikni kamaytirishda muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Shunga qaramay, videokuzatuv kameralaridan fuqarolar ustidan nazoratni kuchaytirish uchun foydalanilishi mumkin, ayniqsa jamoat joylarida ayollar ustidan. Mahalliy hokimiyatlar kameralar o‘rnatilgach jinoyatchilik darajasi sezilarli kamayganini bildirgan bo‘lsa-da, bu ma’lumotni mustaqil manbalar tasdiqlamaydi. Afg‘oniston qonunchiligining shaffof emasligi kameralar orqali to‘plangan ma’lumotlarning asl maqsadlarini aniqlash imkonini bermaydi. Bundan tashqari, fuqarolarga nisbatan zo‘ravonlik va ta’qib holatlarining ko‘pligi hukumat bayonotlariga shubha uyg‘otadi. Ikkinchidan, Tolibon siyosati ichki beqarorlik manbalarini bostirishga qaratilgan. Tolibon rahbariyati nuqtai nazaridan asosiy xavflardan biri mamlakatning fragmentatsiyasi bo‘lib, u markaziy hokimiyatning zaiflashishiga olib kelishi mumkin. Ushbu amaliyotlar etnik va diniy ozchiliklarning huquqlarini cheklash bilan birga olib borilmoqda. Bunday choralarni institutsionalizatsiya qilish tizimli tengsizlikni mustahkamlaydi va etnik hamda konfessional nizolar kuchayishi uchun sharoit yaratadi. Kobuldan tashqari, videokuzatuv kameralar mamlakatning boshqa hududlarida ham o‘rnatilgan. Ushbu viloyatlar geografik jihatdan strategik ahamiyatga ega bo‘lib, ko‘pincha nopushtun aholi ustunlik qiladi, bu esa nazorat va siyosiy barqarorlik nuqtai nazaridan ularning ahamiyatini oshiradi. Etnik va diniy jihatdan xilma-xil hududlarda kameralar o‘rnatilishi ushbu texnologiyalar faqat xavfsizlik uchun emas, balki rejimga nisbatan nolojal guruhlarni monitoring qilish vositasi sifatida ham qo‘llanilishi mumkinligini ko‘rsatadi. 2021–2025-yillar davomida xalqaro tashkilotlar Tolibon tomonidan amalga oshirilgan ko‘plab sudsiz qatl etishlar, qiynoqlar va reydlarni qayd etgan. Xalqaro inson huquqlari tashkilotlari ma’lumotlarga ko‘ra, Tolibon maqsadli ravishda ayrim etnik va diniy guruhlarni gumanitar yordam, asosiy xizmatlar va davlat ish joylaridan mahrum qilgan. Uchinchidan, biometrik ma’lumotlar bazalari, videokuzatuv tizimlari va raqamli identifikatsiya mexanizmlarining uyg‘unligi aholi ustidan yagona va o‘zaro kuchayuvchi nazorat infratuzilmasini shakllantiradi. Videokuzatuv texnologiyalaridan tashqari, Tolibon 2021-yil avgustida G‘arb davlatlari tomonidan qoldirilgan katta hajmdagi biometrik va shaxsiy ma’lumotlarga ham ega. Shunday bazalardan biri bu 2018-yilda Ashraf G‘ani ma’muriyati davrida joriy etilgan elektron Tazkira tizimi bo‘lib, u hozirgacha amal qilmoqda. Unga afg‘on fuqarolarining shaxsiy va biometrik ma’lumotlarijumladan ko‘z qorachig‘i skanlari, barmoq izlari, fotosuratlar, kasbi, ona tili, yashash manzili va qarindoshlari haqidagi ma’lumotlar kiradi. Milliy statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxiriga kelib 17 milliongacha elektron guvohnoma berilgan bo‘lib, ularning 6 millioni Tolibon hokimiyatga kelgandan keyin rasmiylashtirilgan. Bundan tashqari, hukumat biometrik ma’lumotlarni yig‘ish doirasini kengaytirib, ilgari e’tibordan chetda qolgan aholi toifalarini ham qamrab olmoqda. Xalqaro migratsiya tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, hukumat uysizlar, tilanchilar va jinoyatchilarning biometrik ma’lumotlarini yig‘moqda. Bu ko‘lam va tezlik Tolibonning biometrik nazoratga qiziqishi va Tazkira tizimining boshqaruvga integratsiyalashganini ko‘rsatadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Tolibon AQSh harbiylari tomonidan ilgari foydalanilgan portativ biometrik qurilmalarga ham ega. Ushbu qurilmalar orqali tezkor ravishda ko‘z qorachig‘i va barmoq izlarini olish mumkin. Qoldirilgan qurilmalardagi ma’lumotlar yetarli darajada himoyalanmagan bo‘lib, xalqaro tashkilotlar bu ma’lumotlar siyosiy raqiblar va sobiq harbiylarga qarshi qo‘llanishi mumkinligi haqida ogohlantirgan. Bu xavflar aholining katta qismi uchun shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarni olishning qimmatligi bilan yanada kuchayadi. Mahalliy OAV ma’lumotlariga ko‘ra, rasmiy to‘lov kattalar uchun 500 afg‘oniy (taxminan 7 AQSh dollari), voyaga yetmaganlar uchun 200 afg‘oniy. Ammo hujjat berish markazlarining yetishmasligi fuqarolarni qo‘shimcha transport xarajatlariga duchor qiladi, uzoq hududlarda esa rasmiylashtirish narxi 200 dollargacha yetadi. Bu esa amaliy oqibatlarga olib keladi: hujjat yo‘qligi vizani rasmiylashtirish va mamlakatni tark etish imkoniyatini cheklaydi, shuningdek ta’lim, sog‘liqni saqlash va gumanitar yordam kabi asosiy xizmatlardan foydalanishni ham qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, tizimdagi etnik tasniflash yirik etnik guruhlarni bo‘lib yuborib, ozchiliklar sonini statistik jihatdan kamaytiradi. Shunday qilib, Tolibon siyosatidan kelib chiqib aytish mumkinki, hududiy va ijtimoiy fragmentatsiya rejim barqarorligiga asosiy tahdid sifatida qaraladi. Biometrik ma’lumotlar bazalari va kuzatuv texnologiyalarining integratsiyasi yangi hokimiyat infratuzilmasini shakllantirib, intizomiy mexanizm xususiyatlarini oladi. 2026-yil yanvar oyida qabul qilingan yangi Jinoyat-protsessual kodeks ushbu yondashuvni huquqiy jihatdan mustahkamlab, siyosiy elitaning hokimiyatni monopollashtirish jarayonini yakunlaydi. Bunday sharoitda etnik va diniy ozchiliklarning zaifligi ortib, ichki mojarolar kuchayishi va ijtimoiy tengsizlik chuqurlashishi xavfi yuqori bo‘lib qolmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtainazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishlibo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi Kirish So‘nggi yillarda Yevropa Ittifoqi tashqi siyosat va moliyaviy yordam kabi muhim sohalarda qarorqabul qilish jarayonida tobora kuchayib borayotgan institutsional turg‘unlikka duch kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, Vengriya Viktor Orban rahbarligida YI doirasidagi jamoaviy qarorlarni, ayniqsa Ukrainaga ajratiladigan moliyaviy yordam paketlarini bir necha bor veto qilish orqalito‘sib kelmoqda. Bu holat kuchayib borayotgan geosiyosiy keskinlik sharoitida YI boshqaruvtizimining strukturaviy zaifliklarini yaqqol namoyon etdi. Vengriya tomonidan qayta-qayta qo‘llanilgan vetolar, xususan, Ukrainaga ajratilishirejalashtirilgan 90 milliard yevrolik moliyaviy yordam paketi masalasida, yevropalik yetakchilartomonidan keskin tanqidga sabab bo‘ldi. Viktor Orbanni vetoni bekor qilishga undash bo‘yichakuchli bosimga qaramay, Bryusselda o‘tkazilgan sammitda murosaga erishilmadi, bu esa Ittifoqichidagi jiddiy kelishmovchiliklarni ochiq ko‘rsatdi. Orbán o‘z pozitsiyasini Vengriyaga neft yetkazib beruvchi “Drujba” quvurining shikastlanishibilan bog‘liq bahs bilan izohladi. Shu bilan birga, boshqa YI yetakchilari norozilik bildirib, unijamoaviy majburiyatlarga putur yetkazishda aybladilar hamda Ukrainaga yordam urush sharoitidanihoyatda muhim ekanini ta’kidladilar. Energetika va toza havo tadqiqotlari markazima’lumotlariga ko‘ra, Vengriya va Slovakiya yanvar oyida ushbu quvur orqali taxminan 137 million yevro miqdorida Rossiya neftini import qilgan. Xabarlarga ko‘ra, yanvar oxirida Rossiyahavo zarbalari natijasida (Kiyevga ko‘ra) quvurning Ukrainadagi g‘arbiy tarmog‘i shikastlanganva neft oqimi to‘xtagan. Vengriya esa bu fikrga qo‘shilmay, aksincha Ukrainani quvurdanfoydalanishni to‘sishda ayblamoqda. Yuzaga kelgan vaziyat YI qaror qabul qilish tizimidagi asosiy muammolardan biri bu bir ovozdanqaror qabul qilish (unanimity) tamoyilini yaqqol namoyon etadi. Ushbu tamoyil har qanday a’zodavlatga, qolgan davlatlarning katta qo‘llab-quvvatlashiga qaramay, umumiy qarorlarni bloklashimkonini beradi. Amalda bu Vengriyaga o‘z pozitsiyasidan siyosiy imtiyozlar olish yokisuverenitetni himoya qilish hamda “Bryussel”ga qarshi turish kabi ichki siyosiy narrativlarniilgari surish uchun foydalanish imkonini bermoqda. Natijada siyosiy jarayonlarda turg‘unlikyuzaga kelmoqda: ayniqsa Ukrainaga yordam bilan bog‘liq muhim tashabbuslar kechiktirilmoqdayoki butunlay to‘sib qo‘yilmoqda. Bundan tashqari, bu holat Yevropa Ittifoqining xalqaromaydondagi obro‘sini zaiflashtiradi va uni yagona geosiyosiy aktyor sifatida harakat qilishqobiliyatiga putur yetkazadi. Shu jihatdan, bu vaziyat bilvosita Rossiya manfaatlariga xizmatqilmoqda, chunki u Yevropaning Ukrainaga yordam ko‘rsatish mexanizmlarini izdan chiqarishgaintilmoqda. Vengriya bilan bog‘liq holat ayniqsa muhim, chunki u nafaqat siyosiykelishmovchiliklarni, balki YI doirasida huquq ustuvorligi va demokratik standartlarga rioyaetilishi bilan bog‘liq chuqurroq muammolarni ham aks ettiradi. Vetoni aylanib o‘tish mexanizmlari Ayrim ekspertlarning fikricha, Ukraina mojarosi kabi favqulodda sharoitlarda Yevropa IttifoqiVengriya vetosini huquqiy jihatdan aylanib o‘tishi mumkin, agar u YI ning asosiy qadriyatlariga, xususan, Yevropa Ittifoqi to‘g‘risidagi shartnomaning 2-moddasida belgilangan birdamliktamoyiliga zid bo‘lsa. Ushbu muammoni hal etishning huquqiy yo‘llari asosan ikki yo‘nalishga bo‘linadi. Birinchidan, agar Vengriya vetosi birdamlik tamoyilining jiddiy va tizimli buzilishi sifatida baholansa, qaror uning ovozini hisobga olmasdan qabul qilinishi mumkin. Ikkinchidan, bir ovozdan qaror qabul qilish qoidalarini qayta talqin qilish orqali YI xavfsizligi, qadriyatlari va barqarorligiga tahdid soluvchi vaziyatlarda malakali ko‘pchilik ovoz berish tizimini qo‘llash imkoniyati yaratilishi mumkin. Biroq, bunday yondashuvlar umumiy qoida sifatida emas, balki faqat istisno holatlarda qo‘llanishi kerak. Tanqidchilar bunday choralar a’zo davlatlar o‘rtasidagi ishonchni susaytirishi yoki huquqiy izchillikka putur yetkazishi mumkinligini ta’kidlaydilar, ammo tizimli bloklash sharoitida harakatsizlik yanada katta xavf tug‘diradi, chunki bu YI ning global muammolarga tezkor javob berish qobiliyatini zaiflashtiradi. Yevropa Ittifoqi davlatlari allaqachon Vengriya vetosini aylanib o‘tish bo‘yicha turli variantlarni muhokama qilmoqda. YI tashqi siyosat bo‘yicha oliy vakili Kaya Kallas va boshqa rasmiylar “muqobil yo‘llar mavjud”ligini ochiq aytib, YI “har qanday holatda” ham o‘z maqsadlariga erishishini ta’kidladilar. Ushbu rejalarning asosiy maqsadi bir ovozdan qaror qabul qilishga bog‘liqlikni kamaytirgan holda, imkon qadar YI ichidagi birlikni saqlab qolishdan iborat. Birinchi chora ovoz berish tizimini o‘zgartirishni, ya’ni hozirda bir ovozdan qaror talab qilinadigan sohalarda, jumladan tashqi siyosat va “Ko‘p yillik moliyaviy reja” (MFF)ning ayrim qismlarida malakali ko‘pchilik (QMV) tizimini kengaytirishni nazarda tutadi. Ushbu tizimga ko‘ra, qarorlar YI aholining kamida 65 foizini ifodalovchi a’zo davlatlarning 55 foizi tomonidan qo‘llab-quvvatlansa qabul qilinadi. Bu esa Ukrainaga yordam, sanksiyalar yoki kengayish masalalarini Vengriya roziligisiz ham ilgari surish imkonini beradi. Biroq, bunday tizimni joriy etish YI ning asosiy konsensus tamoyiliga zid kelishi sababli siyosiy jihatdan sezgir masala hisoblanadi. Ikkinchi yo‘nalish “ko‘p tezlikli Yevropa” konsepsiyasini rivojlantirishni nazarda tutadi. Bu norasmiy “xohlaganlar koalitsiyasi” yoki kuchaytirilgan hamkorlik kabi moslashuvchan mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Bunday yondashuv ayrim davlatlarga xavfsizlik, raqobatbardoshlik yoki Ukrainani moliyalashtirish masalalarida barcha 27 a’zo davlat roziligisiz oldinga siljish imkonini beradi. YI shartnomalari bunday hamkorlikni allaqachon ruxsat etadi va Yevropa Komissiyasi rahbari Ursula fon der Leyen bu yondashuvni qo‘llab-quvvatlab, agar bir ovozdan qaror qabul qilish jarayoni to‘xtab qolsa, Ittifoq mavjud mexanizmlardan foydalanishdan “tortinmasligi kerak”ligini ta’kidladi. Amalda bunday mexanizmlar ma’lum darajada allaqachon qo‘llanilmoqda, ayniqsa xavfsizlik va mudofaa sohalarida YI institutsional tizimidan tashqaridagi hukumatlararo kelishuvlar shaklida. Bundan tashqari, maxsus jamg‘armalar yaratish yoki Rossiyaning muzlatilgan aktivlaridan olinadigan daromadlardan foydalanish ham moliyaviy yordamni ta’minlashning muqobil usullari sifatida qaralmoqda. aprel kuni Yevropa Ittifoqi Rossiya Markaziy bankining muzlatilgan aktivlaridan olingan foiz daromadlari hisobidan 1,4 milliard yevro mablag‘ qabul qildi. Bu 2025-yil avgust oyidagi uchinchi transtdan keyingi to‘rtinchi o‘tkazma bo‘lib, 2025-yilning ikkinchi yarmida to‘plangan daromadlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu mablag‘lar YI sanksiyalari natijasida yuzaga kelgan bo‘lib, asosiy aktivlar (200 milliard yevrodan ortiq) muzlatilgan holda qolmoqda va Rossiyaga qaytarilmaydi. Foiz daromadlari esa Ukrainani qo‘llab-quvvatlash uchun yo‘naltirilgan. Bu mexanizm amaliy jihatdan samarali yechim bo‘lib, alohida davlatlar, jumladan Vengriya tomonidan qo‘yilgan vetolarga qaramay, moliyalashtirishni davom ettirish imkonini beradi. Shu bilan birga, uning asosiy kamchiligi shundaki, u YI-27 darajasidagi to‘liq qarorlarni to‘liq almashtira olmaydi va uzoq muddatda birlikka putur yetkazishi mumkin. Kaya Kallas tomonidan taklif etilgan murosa variantlaridan biri energetika sohasiga tegishli bo‘lib, Rossiyaga qaramlikni kamaytirish maqsadida Vengriya va Slovakiyaga Xorvatiyaning Adriatika (JANAF) quvur tizimi orqali Rossiyadan tashqari neft yetkazib berishni nazarda tutadi. Yevropa Komissiyasining neft bo‘yicha koordinatsiya guruhi 2026-yil fevral oyida ushbu yo‘nalish ikki davlat ehtiyojlarini to‘liq qoplay olishini tasdiqladi. Xorvatiya yetkazib berishga tayyor ekanini bildirgan, YI esa diversifikatsiya jarayonini qo‘llab-quvvatlash uchun texnik va moliyaviy yordam taklif qilmoqda. Bu yondashuv iqtisodiy va infratuzilmaviy vositalar siyosiy bosim bilan uyg‘unlashgan holda qanday ishlashini ko‘rsatadi. Yumshoq mexanizmlardan farqli o‘laroq, YI rasmiylari yanada qat’iy choralarni ham ko‘rib chiqmoqda. Bular qatoriga huquq ustuvorligi talablarini kuchaytirish orqali Vengriyaga ajratiladigan mablag‘larni cheklash kiradi. Bu YI shartnomasining 4(3)-moddasiga (halol hamkorlik tamoyili) asoslanib, keyingi MFF doirasidagi mablag‘lardan foydalanishni Ukraina masalasidagi majburiyatlarga rioya etish bilan bog‘lashni nazarda tutadi. Yevropa Kengashi rahbari Antonio Kosta bu yo‘nalishni qo‘llab-quvvatlagan, komissar Maykl Makgrat esa zarur bo‘lsa, to‘lovlarni to‘xtatish yoki mablag‘larni bloklash ehtimoli mavjudligini tasdiqlagan. YI allaqachon “SAFE” dasturi doirasida Vengriyaga ajratilishi rejalashtirilgan 16 milliard yevrolik mudofaa kreditini amalda muzlatib qo‘ygan. Bu holat YI iqtisodiy bosimdan veto kuchini cheklash vositasi sifatida foydalanayotganini ko‘rsatadi. Vengriya esa mablag‘lar xavf ostida qolsa, yangi MFFni bloklashi mumkinligini bildirgan, ammo bu yondashuv YI ga shartnomalarni o‘zgartirmagan holda bosim o‘tkazish imkonini beradi. Yana bir ehtimoliy yechim varianti YI shartnomasining 7-moddasi orqali ovoz berish huquqini vaqtincha to‘xtatishdir. Ushbu modda YI qadriyatlarini jiddiy buzgan davlatlarni ovoz berish huquqidan mahrum etishga imkon beradi. Yevropa Parlamenti bu jarayonni 2018-yilda Vengriyaga nisbatan boshlagan. Uni qayta faollashtirish katta siyosiy bosim yaratishi mumkin, garchi to‘liq sanksiya joriy etish uchun qolgan 26 davlatning yakdilligi talab etiladi. Shunga qaramay, bu jarayonning o‘zi ham Vengriyani izolyatsiyaga olib kelishi mumkin. Eng keskin, ammo deyarli nazariy chora bu davlatni YI tarkibidan chiqarishdir. Bunday imkoniyat amaldagi shartnomalarda nazarda tutilmaganligi sababli huquqiy jihatdan murakkab hisoblanadi. Ayrim diplomatlar buni amalga oshirish uchun Brexitda qo‘llanilgan 50-modda yoki boshqa mexanizmlarni o‘zgartirishni taklif qilgan. Biroq, bu g‘oya kamdan-kam muhokama qilinadi, chunki u Vengriyaning Rossiyaga yanada yaqinlashishiga olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, u veto qo‘llovchi davlatni tizimdan chiqarib tashlashning nazariy varianti sifatida tilga olinadi. 2026-yilgi Vengriya parlament saylovlari konteksti 12-aprel kuni Vengriyada mamlakat kelajagini belgilovchi muhim parlament saylovlari bo‘lib o‘tadi. 16 yildan beri hokimiyatda bo‘lgan Bosh vazir Viktor Orban so‘nggi saylovlardagi eng kuchli siyosiy bosimga duch kelmoqda. Uning asosiy raqibi - “Tisza” partiyasi yetakchisi Piter Magyar hisoblanadi. So‘rov natijalariga ko‘ra, Orbanning “Fidesz” partiyasi muxolifatdagi “Tisza” partiyasidan taxminan 9–12 foizga ortda qolmoqda. Ko‘plab Yevropa Ittifoqi rasmiylari ochiqchasiga Orbánning hokimiyatdan ketishiga umid bildirishgan. Shu bilan birga, YI diplomatlari ehtiyotkor pozitsiyani saqlab qolmoqda: hatto Orban mag‘lubiyatga uchragan taqdirda ham, uning o‘rnini egallagan hukumat Vengriyaning barcha siyosiy pozitsiyalarini, ayniqsa migratsiya yoki YI kengayishi kabi nozik masalalarda, to‘liq o‘zgartirmasligi mumkin. Piter Magyar esa Vengriyani YI va NATO bilan yanada yaqinlashtirish, shuningdek muzlatilgan milliardlab yevro miqdoridagi YI mablag‘larini qayta ochish niyatini bildirgan. Biroq ayrim mutaxassislar bunday siyosiy o‘zgarishlar keskin emas, balki bosqichma-bosqich amalga oshishini taxmin qilmoqda. Ehtimoliy ssenariylar va YI reaksiyasi Birinchi ssenariyga ko‘ra, agar Viktor Orban saylovlardan so‘ng hokimiyatda qolsa, Yevropa Ittifoqi vetoni aylanib o‘tish mexanizmlaridan tizimli ravishda kengroq foydalanishni boshlaydi. Bunday sharoitda kuchaytirilgan hamkorlik, YI shartnomalari doirasidan tashqaridagi hukumatlararo kelishuvlar va budjetdan tashqari moliyaviy vositalar vaqtinchalik emas, balki institutsional xarakter kasb etadi. Shu bilan birga, YI Vengriyaga nisbatan siyosiy va iqtisodiy bosimni kuchaytirishi kutiladi. Bu YI mablag‘lariga kirishni kechiktirish yoki shartlarga bog‘lash, Yevropa yetakchilari tomonidan tanqidni kuchaytirish hamda Vengriyani diplomatik maydonda yanada izolyatsiya qilish kabi choralarni o‘z ichiga olishi mumkin. 7-modda kabi rasmiy sanksiyalarni qo‘llash qiyinligicha qoladi, chunki bu yakdillikni talab qiladi, biroq norasmiy tarzda qaror qabul qilish jarayonlaridan chetlatish kuchayishi ehtimoli yuqori. Ikkinchi ssenariyda esa muxolifat g‘alabasi YI–Vengriya munosabatlarini qayta tiklash imkoniyatini yaratadi. Muxolifat yetakchilari, jumladan Piter Magyar, YI bilan yanada hamkorlikka asoslangan siyosat yuritish niyatida ekanini bildirgan. Ular ishonchni tiklash, muzlatilgan mablag‘larni ochish va Vengriyani umumiy Yevropa siyosatiga yaqinlashtirish zarurligini ta’kidlamoqda. Bunday holatda Yevropa Ittifoqi Vengriyani tezkor ravishda konsensusga asoslangan boshqaruv tizimiga qayta integratsiya qilishga intiladi. Bu jarayon muzlatilgan mablag‘larni, jumladan taxminan 17 milliard yevro miqdoridagi kohesiya va tiklanish fondlarini tezlashtirilgan tarzda ajratishni, Vengriyaning jamoaviy qaror qabul qilishdagi rolini tiklashni hamda vetoni aylanib o‘tish mexanizmlariga ehtiyojni kamaytirishni o‘z ichiga olishi mumkin. Bundan tashqari, Vengriyaning konstruktiv pozitsiyasi sanksiyalar siyosati va kengroq geosiyosiy strategiya bo‘yicha hamkorlikni sezilarli darajada osonlashtiradi. Shu bilan birga, hatto YIga yaqin hukumat ham ichki siyosiy cheklovlarga duch kelishi mumkin, bu esa oldingi siyosatni to‘liq o‘zgartirish imkoniyatini cheklaydi. Natijada institutsional uyg‘unlik oshishi kutilsa-da, YI ehtiyotkorlikni saqlab qolib, kelajakdagi ehtimoliy blokirovkalarni oldini olish uchun muqobil mexanizmlarni saqlab qolishi mumkin. Hozirgi vaqtda Yevropa Ittifoqi ichidagi kelishmovchiliklarni hisobga olgan holda, bir narsa aniq: saylov natijalari YI ning strategik yo‘nalishi va veto qo‘llovchi davlatlar bilan ishlash mexanizmlariga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga, natijadan qat’i nazar, YI Vengriya omili uning asosiy tashqi siyosiy ustuvor yo‘nalishlari, xususan Ukrainani qo‘llab-quvvatlashga to‘sqinlik qilmasligini ta’minlashga qat’iy intilmoqda.

Nargiza Umarovaning Caspian Policy Center uchun tayyorlagan tahliliy maqolasida O‘zbekistonning Markaziy Osiyoda transport infratuzilmasi va transport aloqalarining yangi manzarasini shakllantirishdagi asosiy harakatlantiruvchi kuchlardan biriga aylanib borayotgani ko‘rib chiqiladi. Unda Kaspiy dengizi orqali yuk tashishni kengaytirish hamda Turkmanistonning temir yo‘l va port infratuzilmasidan strategik foydalanishni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, rasmiy Toshkentning “Sharq-G‘arb” tranzitidagi rolini izchil mustahkamlab borayotgani ko‘rsatib o‘tilgan. Maqolada so‘nggi infratuzilmaviy va institutsional o‘zgarishlarning amaliy ahamiyati, jumladan, “Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston” temir yo‘li, CASCA+ yo‘lagini rivojlantirish hamda mintaqadagi temiryo‘l idoralarini muvofiqlashtirishning yangi mexanizmlari bayon etilgan. Ushbu tashabbuslar tufayli O‘zbekiston nafaqat o‘zining tashqi savdo yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilmoqda, balki yanada barqaror va o‘zaro bog‘langan mintaqaviy transport arxitekturasini shakllantirishga ham hissa qo‘shmoqda. Tahliliy sharhda, shuningdek, ushbu jarayonlar kengroq geosiyosiy va iqtisodiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Unda O‘zbekistonning transport siyosati mintaqaviy integratsiya, Yevropa va jahon bozorlariga chiqish, shuningdek, geosiyosiy beqarorlik sharoitida muqobil yo‘llarni izlash bilan qanday bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Janubiy Kavkaz mamlakatlari va Turkiya bilan hamkorlikning ahamiyati ortib borayotganiga hamda Markaziy Osiyoning kelajakdagi tashqi savdosi uchun “O‘rta yo‘lak”ning strategik ahamiyatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Yangi logistika zanjirlari bilan bog‘liq imkoniyatlar va cheklovlarni tahlil qilar ekan, sharhda O‘zbekiston transport yo‘laklari geosiyosatida yangi reallikni shakllantirishga hissa qo‘shayotgani ta’kidlanadi. Bu shunday reallikki, unda Markaziy Osiyo davlatlari chekka tranzit hududlar bo‘lib qolmasdan, mintaqaviy va transkontinental bog‘liqlikning yanada faol ishtirokchilariga aylanmoqda. Caspian Policy Center veb-saytida o‘qing

Nargiza Umarova “The Jamestown Foundation” uchun tayyorlagan tahliliy maqolasida Afg‘onistonni Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz, Turkiya va Yevropa bozorlari bilan bog‘lovchi muqobil tranzit yo‘li sifatida Lojuvard yo‘lagining ortib borayotgan ahamiyatini tahlil qiladi. Ma’ruzada Yaqin Sharqdagi harbiy ziddiyatlarning kuchayishi hamda Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi keskinlikning chuqurlashuvi sharoitida yo‘lakning dolzarbligi yanada oshganiga alohida urg‘u beriladi. Ta’kidlanishicha, ushbu yo‘nalish Kobul uchun tashqi savdo kanallarini diversifikatsiya qilish va nisbatan zaif tranzit yo‘nalishlariga qaramlikni kamaytirishda strategik muhim vosita bo‘la oladi. Shu bilan birga, muallif yo‘lakka nafaqat logistik yechim, balki mintaqaviy bog‘liqlikning kengroq andozalarini qayta shakllantirishga qodir vosita sifatida ham qaralayotganini ko‘rsatib o‘tadi. Ma’ruzaning markaziy g‘oyasi shundaki, yo‘lakning yanada rivojlantirilishi, xususan, uning Pokiston tomon kengaytirilishi ehtimoli Turkiya, Ozarbayjon va Markaziy Osiyoning ayrim davlatlarini Janubiy Osiyo, Kavkaz va Yevropa o‘rtasidagi savdo oqimlariga chuqurroq integratsiya qilish orqali ularning geosiyosiy rolini sezilarli darajada kuchaytirishi mumkin. Biroq tahlilda bunday o‘zgarishlar Markaziy Osiyoning o‘zida tranzit ahamiyati muvozanatini o‘zgartirishi, O‘zbekiston va Qozog‘istonning shimol-janub hamda qit’alararo yo‘nalishlardagi mavjud mavqelarini zaiflashtirishi mumkinligi ham ta’kidlanadi. Shu ma’noda, ma’ruza nafaqat transport masalalari bilan cheklanib, balki yangi infratuzilma loyihalari mintaqaviy ta’sir, bog‘liqlik va strategik ahamiyat uchun kechayotgan kengroq kurashning bir qismiga aylanib borayotganini ham atroflicha baholaydi. Ushbu tahliliy ma’ruza Afg‘onistondagi va uning atrofidagi transport yo‘laklarini shunchaki texnik infratuzilma tashabbuslari emas, balki savdo geografiyasi, mintaqaviy raqobat va Yevroosiyo bog‘liqligining kelajakdagi me’morchiligiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi geosiyosiy loyihalar sifatida tushunish kerakligini ko‘rsatib berishi bilan ayniqsa qimmatlidir. Umarova Lojuvard yo‘lagini boshqa temiryo‘l va logistika tashabbuslari bilan bog‘lash orqali yo‘nalishlar ustidan nazorat uchun kurash ayni paytda jadal o‘zgarayotgan makromintaqada iqtisodiy imkoniyatlar va siyosiy salmoqni qayta taqsimlash uchun kurashga aylanib borayotganini ochib beradi. “Jamestown” veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Farhod Nazarov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi 2024-yilda BRIKS kengayishi global boshqaruv arxitekturasining yanada kengroq transformatsiya jarayonini aks ettiradi. Yangi formatga o‘tish iqtisodiy muvofiqlashtirishning muqobil markazlarini shakllantirish va jahon moliyaviy tizimida ta’sirni qayta taqsimlash bo‘yicha munozaralarning kuchayishi bilan birga kechmoqda. Hozirgi sharoitlarda ushbu birlashma nafaqat rivojlanayotgan iqtisodiyotlar o‘rtasidagi muloqot platformasi sifatida, balki Global Janubni institutsional qayta shakllantirish va ko‘p qutbli xalqaro tartibni barpo etishning potensial vositasi sifatida ham ahamiyat kasb etmoqda. BRIKSga qiziqishni kuchaytiruvchi qo‘shimcha omil sifatida xalqaro tartibning turbulentligiga va AQSh tashqi siyosatining xarakteri o‘zgarishiga e’tibor qaratiladi. Prezident Donald Tramp ma’muriyatining yanada konfrontatsion va proteksionistik yondashuvga qaytishi Global Janub davlatlari orasida iqtisodiy va siyosiy hamkorliklarni diversifikatsiya qilish zarurati haqidagi munozaralarni kuchaytirdi, ular ushbu birlashmani, avvalo, Osiyoning yirik bozorlariga, birinchi navbatda Xitoy va Hindistonga kirish kanali sifatida ko‘rib chiqmoqda. Savdo mojarolari, sanksiya siyosati va BRIKSning qator davlatlariga nisbatan tarif cheklovlarini joriy etish tahdidlari G‘arb bozorlariga va moliyaviy institutlariga kuchli darajada bog‘liq bo‘lgan davlatlarning zaifligini ta’kidladi. Ushbu sharoitlarda BRIKSdagi ishtirok tobora ko‘proq strategik “hedj qilish” vositasi sifatida va tashqi iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish mexanizmi sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Shu tariqa, BRIKS+ nafaqat iqtisodiy klub sifatida, balki global boshqaruvning g‘arb markazlashgan tizimiga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan davlatlarning kengroq strategiyasining potensial muqobili sifatida ham qabul qilina boshlamoqda. Biroq, istiqbolli ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda ishtirokchilar manfaatlarining fragmentatsiyasi va muvofiqlashtirish to‘siqlari ko‘rinishidagi muammolar ham yuzaga kelmoqda, bu esa tashkilotning sust institutsionallashganini ko‘rsatadi. Markaziy masala — bir tomondan iqtisodiy massani barqaror institutsional kuchga aylantirish, ikkinchi tomondan esa muvofiqlashtirishning tranzaksion xarajatlari va fragmentatsiya xavflari ortib borayotgan sharoitda ushbu muvozanatni topish qobiliyatidir. Ekspert tadqiqotlarida qayd etilishicha, BRIKS kengayishi iqtisodiy o‘sish va birlashmaning global ta’sirini kuchaytirish uchun yangi imkoniyatlarni ochadi. Asosiy indikatorlar blok ichidagi iqtisodiy aloqalarning bosqichma-bosqich chuqurlashib borayotganini ko‘rsatmoqda. Milliy valyutalarda hisob-kitoblar kengaymoqda va muqobil to‘lov mexanizmlari muhokama qilinmoqda, bu esa ishtirokchilarning AQSh dollariga qaramlikni kamaytirishga intilayotganini aks ettiradi. 2014-yilda tashkil etilgan Yangi taraqqiyot banki infratuzilma, energetika va texnologik loyihalarni moliyalashtiradi va Global Janub davlatlari uchun parallel rivojlanish platformasini shakllantiradi. Shuningdek, BRIKS davlatlari o‘zaro moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmini — Valyuta zaxiralari bo‘yicha shartli kelishuvni (VZShK) yaratdilar, u likvidlik inqirozlari yuzaga kelgan taqdirda valyuta bozorlarini barqarorlashtirishga qaratilgan. Ma’lumot uchun: Shartli valyuta zaxiralari pulli — bu qisqa muddatli likvidlik muammolari va valyuta bosimi yuzaga kelganda BRIKS ishtirokchi davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmi hisoblanadi. Pullning umumiy hajmi 100 mlrd dollarni tashkil etadi. Badallar taqsimoti quyidagicha: Xitoy — 41 mlrd dollar (41%); Braziliya, Rossiya va Hindiston — har biri 18 mlrd dollar (har biri 18%); Janubiy Afrika Respublikasi — 5 mlrd dollar (5%). Mazkur qadamlar monetar suverenitetni qayta taqsimlashga urinish, tashqi moliyaviy infratuzilmaga tranzaksion qaramlikni kamaytirish va xalqaro munosabatlarning ko‘p qutbli tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish sharoitida hamkorlikning yanada plyuralistik modelini shakllantirishni anglatadi. Institutsional jihatdan BRIKS+ o‘zini mavjud moliyaviy mexanizmlarga muqobil sifatida pozitsiyalaydi va Xalqaro valyuta jamg‘armasi hamda Jahon banki kabi institutlarga nisbatan kamroq ierarxik muvofiqlashtirish modelini taklif etadi. Biroq, ekspertlar ta’kidlashicha, iqtisodiy afzalliklar bilan bir qatorda BRIKS kengayishi blok ichidagi qator strukturaviy muammolarni ham kuchaytirdi. Cheklangan institutsionallashuv. Rivojlangan supramilliy arxitekturaga ega bo‘lgan integratsion birlashmalardan, masalan, Yevropa Ittifoqidan farqli ravishda, BRIKS+ majburiy normalar va qarorlarni bajarishga majbur qiluvchi mexanizmlarga ega bo‘lmagan asosan hukumatlararo platforma bo‘lib qolmoqda. Doimiy kotibiyatning yo‘qligi, shuningdek, raislikning rotatsion xarakteri birlashmaning institutsional tuzilmasini nisbatan moslashuvchan qiladi, biroq bir vaqtning o‘zida uning uzoq muddatli siyosiy muvofiqlashtirish qobiliyatini cheklaydi. Kengayish sharoitida ushbu institutsional cheklovlar yanada sezilarli bo‘ladi, chunki ishtirokchilar sonining ortishi konsensusga erishish murakkabligini oshiradi. Shuningdek, qayd etish lozimki, muqobil moliyaviy instrumentlar yaratilganiga qaramay, ularning faoliyat ko‘lami hozircha global boshqaruvning an’anaviy institutlaridan sezilarli darajada ortda qolmoqda. Masalan, VZShK mexanizmi doirasidagi mablag‘larning sezilarli qismiga kirish hali ham Xalqaro valyuta jamg‘armasi shartlariga rioya etish bilan bog‘liq bo‘lib qolmoqda, bu esa yangi institutlarning mavjud moliyaviy arxitekturaga qaramligi saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. BRIKS rivojlanishining eng ambitsiyali, biroq hozircha amalga oshirilmagan yo‘nalishlaridan biri yagona valyuta yoki umumiy hisob birligi g‘oyasi bo‘lib qolmoqda. Dastlab “BRIKS valyutasi” haqidagi munozaralar 2023–2024-yillarda faol olib borilgan, biroq 2025-yilga kelib ishtirokchi davlatlar sezilarli iqtisodiy farqlar, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar konvergentsiyasining yo‘qligi va siyosiy kelishmovchiliklar (xususan, Hindistonning ehtiyotkor pozitsiyasi) sabab ushbu yo‘nalishda tezkor qadamlar tashlashdan amalda voz kechdilar. Buning o‘rniga urg‘u milliy valyutalarda yagona hisob-kitob tizimini yaratishga qaratildi. Bu o‘ziga xos institutsional paradoksni yuzaga keltiradi: global boshqaruv tizimini isloh qilishga intilar ekan, BRIKS hozircha mavjud xalqaro institutlarni to‘liq almashtirish uchun yetarli resurs va mexanizmlarga ega emas. Iqtisodiy qudratning asimmetriyasi. BRIKS ichki muvozanati uchun muhim chaqiriq Xitoyning iqtisodiy ustunligi va blok ichidagi ta’sirning asimmetriyasi bo‘lib qolmoqda. Natijada Pekin katta ehtimol bilan, hatto rasmiy institutsional ustunliksiz ham, tashkilotning iqtisodiy kun tartibini belgilaydi. Statistik ma’lumotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Xitoy Yangi taraqqiyot banki va VZShKda eng katta ulushni ta’minlaydi ($100 mlrd pulda 41%), bu esa o‘z navbatida mamlakatga mablag‘larni taqsimlashda norasmiy ta’sir vositasini beradi. Bundan tashqari, “Bir kamar — bir yo‘l” kabi mintaqaviy loyihalar Xitoyning ustunligini kuchaytiradi va hamkorlikni qarz tuzog‘iga aylantirish xavfini yuzaga keltiradi. Bu ayrim ishtirokchilarda ehtiyotkorlikni keltirib chiqaradi, ular strategik avtonomiyani saqlash va Xitoyning iqtisodiy hamda siyosiy tashabbuslariga ortiqcha qaramlikdan qochishga intiladilar. BRIKSning AQSh bilan munosabatlari: tashqi bosim omili.BRIKS va AQSh o‘rtasidagi munosabatlar asosan konfrontatsion xarakterga ega bo‘lib, kengaytirilgan birlashma uchun asosiy tashqi chaqiriqlardan biri bo‘lib qolmoqda. Donald Tramp ma’muriyatining keskin proteksionistik siyosatga qaytishi keskinlikni sezilarli darajada kuchaytirdi. 2025-yilda AQSh prezidenti bir necha bor “BRIKSning antiamerikacha siyosatini” qo‘llab-quvvatlayotgan davlatlarga nisbatan qo‘shimcha tariflar joriy etish bilan tahdid qildi. Avvalroq u BRIKS muqobil valyuta yaratishga yoki AQSh dollarining ustunligini zaiflashtirishga uringan taqdirda 100% gacha tariflar joriy etilishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi. Amerika bosimining asosiy triggeri dedollarizatsiya siyosati va muqobil to‘lov mexanizmlarini yaratish bo‘ldi. Vashington ushbu tashabbuslarni dollar global maqomiga bevosita tahdid sifatida ko‘rib chiqmoqda. Shu bilan birga, AQSh Rossiya va Eronga — blokning asosiy a’zolariga nisbatan sanksiyalarni qo‘llashni davom ettirmoqda hamda alohida ishtirokchilar bilan ikki tomonlama kelishuvlar orqali BRIKSni parchalashga faol urinmoqda. Ichki xilma-xillik va kelishmovchiliklar. Birlashmaga iqtisodiy rivojlanish darajasi, siyosiy rejimlari va mintaqaviy ustuvorliklari turlicha bo‘lgan davlatlar kiradi, bu esa kelishilgan qarorlarni ishlab chiqish jarayonini sezilarli darajada murakkablashtiradi. Ushbu xilma-xillik bir vaqtning o‘zida kuch manbai ham, zaiflik omili ham bo‘lishi mumkin. Bir tomondan, ishtirokchilarning keng doirasi BRIKSning global reprezentativligini kuchaytiradi, ikkinchi tomondan esa yagona kun tartibini shakllantirish va kollektiv qarorlarni kelishishni murakkablashtiradi. BRIKSning ichki xilma-xilligining eng yorqin namoyonlaridan biri sifatida Rossiya va Xitoy — birlashmaning ikki asosiy “lokomotivi” o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning asimmetriyasi va murakkabligi saqlanib qolmoqda. Ekspert tadqiqotlarida qayd etilishicha, ushbu ikki davlatning o‘zaro idroklari sezilarli darajada farq qiladi va ko‘p jihatdan ularning blok ichidagi koordinatsiyasi chegaralarini belgilab beradi. Xitoy an’anaviy ravishda Rossiyani muhim, biroq tobora ko‘proq qaram bo‘lib borayotgan resurs hamkori va AQShga nisbatan strategik qarshi vazn sifatida ko‘radi, shu bilan birga Rossiya elitasi orasida Pekinning iqtisodiy va texnologik qudrati ortib borayotganiga nisbatan ehtiyotkorlik saqlanib qolmoqda. Tarixiy meros (“Xitoyning tahqirlanish asri”dan tortib 1960-yillardagi sovet-xitoy ajralishigacha) hamda zamonaviy nomutanosibliklar (Xitoy — BRIKS YAIMining 70 %, savdo va investitsiyalardagi ustunlik) yashirin ierarxiyani shakllantiradi, uni “chegarasiz hamkorlik” haqidagi rasmiy ritorika faqat niqoblaydi. Ayniqsa, ushbu asimmetriya Markaziy Osiyoda — an’anaviy ravishda Rossiya manfaatlari zonasi bo‘lgan hududda yaqqol namoyon bo‘ladi. Xitoy “Ipak yo‘lining iqtisodiy kamari” tashabbusi va undan keyingi infratuzilma loyihalari orqali iqtisodiy ishtirokini faol ravishda kengaytirib, mintaqani o‘z energiya resurslari va tovarlari uchun koridorga aylantirmoqda. Rossiya esa YEOII va SHHT orqali siyosiy va madaniy ta’sirini saqlab qolishga harakat qilmoqda, biroq obyektiv ravishda moliyaviy va investitsion imkoniyatlarda Pekindan ortda qolmoqda. Tomonlar ochiq qarama-qarshilikdan qochib, norasmiy “rollarni taqsimlash”ga amal qilayotgan bo‘lsalar-da (Rossiya — xavfsizlik, Xitoy — iqtisodiyot), Moskvaning Xitoy bozori va texnologiyalariga ortib borayotgan qaramligi BRIKS ichidagi ichki ziddiyatlarni kuchaytirmoqda. Bu nafaqat dedollarizatsiya va muqobil to‘lov tizimlari bo‘yicha yagona kun tartibini ishlab chiqishni murakkablashtiradi, balki blokning kengroq muammosini ham ko‘rsatadi: hatto eng yaqin hamkorlar o‘rtasida ham strukturaviy nomutanosibliklar saqlanib qolmoqda, bu esa chuqur integratsiyani sekinlashtiradi va fragmentatsiya xavfini oshiradi. BRIKS ichidagi kelishmovchiliklarning yana bir jiddiy manbai Xitoy va Hindiston o‘rtasida Janubiy Osiyoda ta’sir uchun raqobatdir — bu hududda blokning ikki eng yirik a’zosining manfaatlari bevosita to‘qnashadi. Hindiston an’anaviy ravishda Janubiy Osiyoni o‘z ta’sir doirasi sifatida qabul qiladi (“Neighborhood First”), biroq Xitoy “Bir kamar — bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi keng ko‘lamli loyihalar orqali uning pozitsiyalarini faol ravishda siqib chiqarmoqda. Xitoy port infratuzilmasini rivojlantirmoqda (Pokistondagi Gvadar, Shri-Lankadagi Hambantota, Bangladeshdagi Chittagong), Pokiston va Myanma bilan harbiy hamkorlikni kengaytirmoqda, shuningdek, yirik kreditlar va investitsiyalar taqdim etmoqda, bu esa mintaqaning qator davlatlari uchun “qarz tuzog‘i”ga olib kelmoqda. Natijada Hindiston Xitoyning faolligini o‘z milliy xavfsizligiga bevosita tahdid sifatida qabul qilmoqda, ayniqsa hududiy nizolar va Hind okeanidagi raqobat kontekstida. Ushbu raqobat BRIKS faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, asosiy masalalar bo‘yicha konsensusga erishishni murakkablashtirmoqda. BRIKS ichki xilma-xilligining yana bir keskin namoyoni Eron va Fors ko‘rfazi davlatlari (Saudiya Arabistoni va BAA) o‘rtasidagi chuqur qarama-qarshiliklar bo‘ldi. Shia-sunniy bo‘linishi, Yaman, Suriya va Livandagi uzoq yillik proksi-mojarolar, shuningdek, islom olamida yetakchilik va energetik yo‘llar ustidan nazorat uchun raqobat ushbu munosabatlarni BRIKS ichidagi eng portlovchi yo‘nalishlardan biriga aylantiradi. Ushbu qarama-qarshilik AQSh va Isroilning Eronga qarshi harbiy harakatlarining hozirgi eskalatsiyasida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Shu tariqa, hatto BRIKSning asosiy o‘yinchilari o‘rtasida ham strukturaviy nomutanosibliklar va geosiyosiy qarama-qarshiliklar saqlanib qolmoqda, bu esa birlashmani ichki kelishmovchiliklar ko‘pincha iqtisodiy hamkorlikdan ustun keladigan platformaga aylantiradi va chuqur integratsiyani sekinlashtiradi. BRIKS+ning kelgusidagi samaradorligi birlashmaning institutsional rivojlanish yo‘nalishlariga, xususan: BRIKSning doimiy muvofiqlashtiruvchi kotibiyatini yaratishga, bu birlashmaning institutsional barqarorligini oshirish va davlatlararo muvofiqlashtirishning tranzaksion xarajatlarini kamaytirishga imkon beradi. Kollektiv qaror qabul qilish mexanizmlarini rivojlantirish va BRIKS moliyaviy institutlarida ovozlarning yanada teng taqsimlanishini ta’minlashga, bu birlashma ichidagi ta’sir asimmetriyasi borasidagi xavotirlarni kamaytirishi mumkin. BRIKS davlatlari o‘rtasida muntazam strategik maslahatlashuvlar uchun platforma yaratishga, bu siyosiy qarama-qarshiliklarni kamaytirish va ishtirokchilar o‘rtasida ishonchni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin. Umuman olganda, BRIKS+ sezilarli geoiqtisodiy salohiyatni namoyon etmoqda va jahon iqtisodiyotida o‘z pozitsiyalarini bosqichma-bosqich mustahkamlamoqda. Biroq birlashmaning miqdoriy o‘sish va iqtisodiy massani barqaror institutsional kuchga aylantirish qobiliyati hozircha cheklanganligicha qolmoqda. Agar BRIKS institutsionallashuv muammosini hal etmasa, ichki qarama-qarshiliklarni tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqmasa va iqtisodiy siyosatni muvofiqlashtirishning yanada samarali vositalarini yaratmasa, u asosan siyosiy muloqot platformasi sifatida qolib ketish xavfiga ega. Bunday holda global boshqaruvning muqobil modelini shakllantirish istiqbollari cheklangan bo‘lib qolishi mumkin, BRIKS+ esa chuqur integratsiyadan ko‘ra umumiy manfaatlar bilan birlashgan, moslashuvchan, biroq institutsional jihatdan zaif davlatlar birlashmasi sifatida o‘z rolini saqlab qoladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.