Muallif: Mubina Xo‘jayeva, JIDU magistratura talabasi, IXTI amaliyotchisi 2026-yil fevral oyining oxirida AQSh va Isroil tomonidan Eronga qarshi o‘tkazilgan harbiy operatsiya Yaqin Sharqdagi keskinlikning yangi bosqichiga sabab bo‘ldi hamda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi (OTM) davlatlarining qatorida muayyan reaksiyalarni yuzaga keltirdi. Operatsiyaning e’lon qilingan maqsadlari Eron tomonidan yadro quroli ishlab chiqilishining oldini olish va strategik muvozanatni o‘zgartirish kuch ishlatishning bir tomonlama qo‘llanishi mumkinligi hamda uning mintaqaviy barqarorlikka ta’siri haqidagi bahslarni olib keldi. Umuman olganda, Osiyo-Tinch okeani mintaqasining ba’zi davlatlari diplomatik bayonotlar va deeskalatsiyaga chaqiriqlar bilan cheklanib qolmoqda. Eng aniq ifodalangan pozitsiyani Xitoy namoyish etdi. 2026-yil 2-mart kuni XXR tashqi ishlar vaziri Van IEronning suvereniteti va hududiy yaxlitligini himoya qilish huquqini qo‘llab-quvvatlashini bildirgan holda harbiy harakatlarni to‘xtatish zarurligini ta’kidladi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili Mao Ning ham mojaroning yanada tarqalish xavfi va xalqaro huquq me’yorlariga rioya qilish zarurligini ta’kidladi. Bunday munosabat Pekinning BMT Xavfsizlik Kengashi mandatisiz kuch ishlatishni nomaqul deb biluvchi an’anaviy pozitsiyasini aks ettiradi. Shu bilan birga, bu yondashuv Xitoyning pragmatik manfaatlari bilan ham bog‘liq bo‘lib, Eron yo‘nalishining mamlakat energetik xavfsizligi uchun ahamiyati katta hisoblanadi. Xitoylik tahlilchilar esa mojaroning kuchayishi AQShning strategik resurslarini boshqa mintaqalardan chalg‘itishi mumkinligini ta’kidlab, bu holat Pekin uchun xalqaro maydonda o‘z diplomatik tashabbuslarini ilgari surish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratishi ehtimolini qayd etadilar. Yaponiya vazminroq pozitsiyani egalladi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi vaziyatning rivojlanishidan xavotir bildirib, energiya ta’minoti barqarorligi uchun yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavflarni ta’kidladi. Bosh vazir Sanae Takaichi Tokioning Eron tomonidan yadro quroli ishlab chiqilishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha o‘zgarmas pozitsiyasini tasdiqladi va inqirozni diplomatik yo‘l bilan hal qilish zarurligini qayd etdi. Shu bilan birga, Yaponiya rahbariyati AQSh harakatlariga nisbatan ochiq tanqid bildirmadi, bu esa ittifoqchilik majburiyatlari va o‘z iqtisodiy manfaatlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga intilishni aks ettiradi. Biroq, yaponiyalik tahlilchilarning ta’kidlashicha, Yaqin Sharqdagi davom etayotgan beqarorlik Tokioning energiya manbalarini diversifikatsiya qilish va mintaqadan yetkazib berishga qaramlikni kamaytirish bo‘yicha sa’y-harakatlarini tezlashtirishi mumkin. Vaziyatga nisbatan tanqidiy bahoni Malayziya bildirdi. Parlament muhokamalari chog‘ida bosh vazir Anvar Ibrohim AQSh tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Isroil harakatlarini xalqaro tartibning buzilishi sifatida baholadi. Bu yondashuv Kuala-Lumpurning suverenitet va xalqaro huquq tamoyillariga urg‘u berishga asoslangan an’anaviy tashqi siyosiy yo‘nalishini aks ettiradi.  Malayziyalik tahlilchilar mamlakat pozitsiyasi ko‘p jihatdan Falastin masalasiga nisbatan jamiyatdagi kuchli jamoatchilik qo‘llab-quvvatlovi bilan bog‘liqligini qayd etadilar. Ushbu masala mamlakat ichki siyosiy muhokamalarida muhim o‘rin egallaydi, Yaqin Sharqdagi inqiroz sharoitida musulmon davlatlari bilan siyosiy birdamlikni namoyon etadi. Indoneziya mazkur vaziyatga nisbatan faolroq diplomatik yondashuvni namoyon etdi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi AQSh va Eron o‘rtasidagi muzokaralar jarayonining muvaffaqiyatsizlikka uchragani munosabati bilan afsus bildirdi, biroq tomonlarning birortasiga bevosita javobgarlik yuklamadi. Shu bilan birga, prezident Prabowo Subianto Indoneziyaning muloqotga ko‘maklashish va ehtimoliy vositachilik rolini ko‘rib chiqishga tayyorligini bildirdi. Mamlakatdagi eng yirik musulmon tashkiloti Nahdlatul Ulama vakillari ham zo‘ravonlikni to‘xtatish va diplomatik sa’y-harakatlarni faollashtirishga chaqirdilar. Tashkilotning Indoneziya jamiyatidagi sezilarli ta’siri hamda xalqaro islomiy institutlar bilan aloqalarini hisobga olganda, u mojaro tomonlari o‘rtasida qo‘shimcha muloqot kanali sifatida ham xizmat qilishi mumkin. Nahdlatul Ulama tomonidan Eronga nisbatan ehtimoliy qo‘llab-quvvatlash asosan diniy omil bilan izohlanadi, chunki tashkilot xalqaro inqirozlar sharoitida musulmon davlatlari bilan birdamlikni namoyon etishga moyildir. Biroq indoneziyalik tahlilchilar Jakartaning bunday tashabbusi mojaroning asosiy ishtirokchilariga ta’sir ko‘rsatish uchun yetarli siyosiy va strategik vositalarga ega emasligini ta’kidlab, bu holat vositachilik rolini amalga oshirishni murakkablashtirishi mumkinligini qayd etadilar. Umuman olganda, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlarining reaksiyalari ritorikada muayyan farqlarga ega bo‘lsa-da, ularni ehtiyotkorlik va Yaqin Sharqdagi inqiroziga to‘g‘ridan-to‘g‘ri jalb qilinishga cheklangan tayyorlik birlashtiradi. Bir tomondan, mintaqa davlatlari energiya bozorlari va savdo yo‘llari barqarorligini saqlab qolishdan manfaatdor. Ikkinchi tomondan, mojaroda ishtirok etish bilan bog‘liq siyosiy xavflardan qochishga intiladi. Ehtimol, yaqin kelajakda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlari o‘z ishtirokini bayonotlar, vositachilik tashabbuslari va xalqaro tartibga solish mexanizmlarini qo‘llab-quvvatlash bilan cheklab, asosan diplomatik javob shakllariga amal qilishda davom etadilar * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Dilshod Olimovning ushbu maqolasida 2016–2030-yillar davrida Markaziy Osiyoning rivojlanib borayotgan energetika geosiyosatining siyosatga yo‘naltirilgan keng qamrovli tahlili taqdim etilgan bo‘lib, unda O‘zbekiston Respublikasining strategik roliga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqotda ta’kidlanishicha, tarixan resurslar va tranzit yo‘llarini nazorat qilishga asoslangan mintaqaviy energetika raqobatining an’anaviy modeli asta-sekin energiya tizimining barqarorligi, infratuzilmaning ishonchliligi va institutsional salohiyatga asoslangan yangi paradigma bilan almashib bormoqda. Shu nuqtayi nazardan, tarmoq suvereniteti, mavsumiy muvozanatni ta’minlash imkoniyatlari, investitsiyalarni jalb qilish va energetika diplomatiyasi kabi omillar mintaqadagi davlatlarning geosiyosiy mavqeini tobora ko‘proq belgilab bermoqda. Maqolada O‘zbekiston o‘zining yirik ichki energiya bozori, mintaqaviy elektr tarmoqlaridagi markaziy geografik joylashuvi hamda 2016-yildan buyon boshlangan energetika sohasidagi keng qamrovli islohotlar tufayli ushbu transformatsiyaning hal qiluvchi ishtirokchisi sifatida qanday maydonga chiqqani o‘rganilgan. Unda Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilgan, mamlakatning elektr energiyasi va tabiiy gaz sohalarini sezilarli darajada qayta shakllantirgan, qayta tiklanuvchi energiya manbalari quvvatini kengaytirgan hamda investitsiya muhitini yaxshilagan institutsional va iqtisodiy islohotlarga alohida e’tibor berilgan. Bu islohotlar O‘zbekistonning energetika xavfsizligini mustahkamlash bilan birga, uning diplomatik va iqtisodiy harakatlar maydonini kengaytirishga xizmat qildi. Shuningdek, maqolada Markaziy Osiyo davlatlarining energiya balansi tuzilmasi baholanib, gidroenergetika va uglevodorodlarga asoslangan energetika tizimlari o‘rtasidagi nomutanosibliklar mintaqaviy hamkorlik uchun ham zaifliklar, ham imkoniyatlar yaratishi ko‘rsatib o‘tilgan. Shu munosabat bilan, transchegaraviy elektr energiyasi savdosini rivojlantirish, elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish va Jahon banki tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan REMIT tashabbusi kabi mintaqaviy elektr energiyasi bozorini yaratish mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlikni barqarorlik hamda o‘zaro manfaat manbaiga aylantirishning asosiy mexanizmlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Nihoyat, tadqiqotda Markaziy Osiyoning energetik transformatsiyasi bilan bog‘liq kengroq geosiyosiy muhit, jumladan, Xitoy, Yevropa Ittifoqi va AQSH kabi tashqi kuchlarning ortib borayotgan ishtiroki o‘rganiladi. Maqola O‘zbekistonning energiya manbalarini diversifikatsiya qilish, qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarishni kengaytirish, tarmoq barqarorligini mustahkamlash va mintaqaviy elektr energiyasi bozori integratsiyasini rag‘batlantirish strategiyasi mamlakatni Markaziy Osiyoning shakllanayotgan energetika arxitekturasida markaziy “barqarorlik tayanchi” sifatida namoyon etadi, degan xulosa bilan yakunlanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ushbu tahliliy ma’lumotnomada iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq ortib borayotgan iqtisodiy va ekologik xatarlarni bartaraf etishda iqlimiy moliyalashtirishning o‘zgaruvchan roli ko‘rib chiqiladi. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi ekologik siyosat doirasidan chiqib, makroiqtisodiy barqarorlik, moliya tizimlari va uzoq muddatli rivojlanish strategiyalariga ta’sir ko‘rsatuvchi tizimli muammoga aylandi. Global harorat o‘zgarishlari va favqulodda ob-havo hodisalari chastotasining ortishi mamlakatlar ancha katta hajmdagi moliyaviy resurslarni safarbar etgan holda, iqlim o‘zgarishi oqibatlarini yumshatish va unga moslashish borasidagi sa’y-harakatlarni tezlashtirishi lozimligini ko‘rsatmoqda. Ma’lumotnomada iqlim sohasidagi global maqsadlar ko‘lami bilan mavjud moliyalashtirish imkoniyatlari o‘rtasidagi tafovut tobora kengayib borayotgani ta’kidlangan. Rivojlanayotgan va o‘tish iqtisodiyotidagi mamlakatlarda iqlim bo‘yicha belgilangan maqsadlarga erishish uchun 2030-yilgacha har yili taxminan 2,4 trillion dollar talab etiladi, biroq hozirgi moliyaviy oqimlar bu ko‘rsatkichdan ancha pastligicha qolmoqda. Ushbu tanqislik cheklangan imtiyozli va xususiy kapital uchun raqobatni kuchaytirib, davlat va xususiy manbalardan yanada yirikroq sarmoyalarni jalb qilishga qodir yangi mexanizmlar zarurligini ko‘rsatmoqda. Mintaqaning global issiqxona gazlari emissiyasiga qo‘shgan hissasi nisbatan kam bo‘lishiga qaramay, iqlim xatarlari kuchayib borayotgan Markaziy Osiyo va O‘zbekistonga alohida e’tibor qaratilgan. Haroratning ko‘tarilishi, suv tanqisligining kuchayishi va daryo oqimlaridagi o‘zgaruvchanlikning ortishi qishloq xo‘jaligi, energetika tizimlari hamda iqtisodiy barqarorlik uchun jiddiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Tahliliy ma’lumotnomada ta’kidlanishicha, mintaqadagi iqlimiy moliyalashtirish asosan tashqi manbalarga bog‘liq, loyihalarga asoslangan moliyalashtirish bo‘lib qolmoqda va nomutanosib ravishda oqibatlarni yumshatishga qaratilgan, moslashish va chidamlilikni oshirish chora-tadbirlari esa doimiy ravishda yetarlicha moliyalashtirilmayapti. Maqola yakunida O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda iqlimiy moliyalashtirish tizimlarini mustahkamlashning asosiy ustuvor yo‘nalishlari belgilab berilgan. Bularga xususiy sektor ishtirokini kengaytirish, moliyaviy qarorlar qabul qilish jarayoniga ESG standartlarini integratsiya qilish, iqlimga oid investitsiya loyihalarini ishlab chiqish bo‘yicha institutsional salohiyatni yaxshilash hamda shaffoflik va iqlim ma’lumotlari infratuzilmasini mustahkamlash kiradi. Bu chora-tadbirlar birgalikda iqlimiy moliyalashtirishni tor doiradagi ekologik vositadan iqtisodiy chidamlilik va barqaror rivojlanishning markaziy ustuniga aylantirishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Yaqin Sharqda Eron, AQSh va Isroil ishtirokidagi davom etayotgan harbiy zarbalar fonida Janubiy Osiyo hamo‘zining yashirin mojarosiga duch kelmoqda. Afg‘oniston va Pokiston umumiy chegarasi bo‘ylab uzoq davometayotgan qarama-qarshilik holatida qolmoqda. Transchegaraviy vaziyat 2025 yil oxiri – 2026 yil boshida Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi munosabatlar yanada o‘zgaruvchanbosqichga kirdi. Bu jarayon epizodik chegara hodisalaridan ko‘proq barqaror va bevosita harbiy qarama-qarshilikka o‘tish bilan tavsiflanadi. Tarixan “Dyurand chizig‘i” bo‘ylab keskinlik ikki tomonlamamunosabatlarning takrorlanuvchi elementi bo‘lib kelgan bo‘lsa-da, hozirgi dinamika xavfsizlik sohasida sifatjihatidan yangi bosqich boshlanganini ko‘rsatmoqda. Afg‘oniston-Pokiston chegarasidagi eskalatsiya bir qator omillar bilan izohlanadi: transchegaraviy jangarilarfaolligining oshishi, Pokistonning milliy xavfsizlik yondashuvidagi o‘zgarishlar, Afg‘oniston hududida boshqaruvsalohiyatining cheklangani hamda nizolarni hal etish uchun barqaror diplomatik mexanizmlarning yo‘qligi. Natijada ikki tomonlama munosabatlar tobora kuch ishlatish mantig’i asosida shakllanmoqda, harbiy vositalaresa bosim o‘tkazishning maqbul yo‘li sifatida ko‘rilmoqda. Beqarorlikning asosiy manbalaridan biri “Tehrik-e-Tolibon Pokiston” (TTP) guruhi jangarilarining faoliyati bo‘lib qolmoqda. 2021- yilda Tolibon Afg‘onistonda hokimiyatni qo‘lga kiritganidan so‘ng Pokiston hududidagi hujumlar soni keskin oshdi, ayniqsa chegara hududlaridagi xavfsizlik obyektlari nishonga olinmoqda. Pokiston tomoni Afg‘oniston hududidan jangarilar uchun boshpana, yollanma jangchilar va logistika koordinatsiyasi maydoni sifatida foydalanilayotganidan bir necha bor xavotir bildirgan. O‘z navbatida, afg‘on rasmiylari bunday ayblovlarni rad etib, transchegaraviy zarbalarni suverenitet buzilishi sifatida baholamoqda. O‘zaro ayblovlar konstruktiv muloqot imkoniyatlarini toraytirib, ishonchni tiklash sa’y-harakatlarini murakkablashtirdi. So‘nggi to‘qnashuvlar Islomobodda so‘nggi haftalarda sodir etilgan yirik terrorchilik hujumi burilish nuqtasiga aylandi. Bu voqea Pokiston rahbariyatiga ichki siyosiy bosimni kuchaytirib, preventiv va kuchga asoslangan jilovlash strategiyasiga o‘tishni tezlashtirdi. Shu sharoitda Pokiston qurolli guruhlar infratuzilmasiga o‘z hududidan tashqarida zarba berish imkoniyatini tobora ko‘proq ko‘rib chiqmoqda. 2025-yil oxiridan buyon Afg‘oniston-Pokiston chegarasi bo‘ylab harbiy faollik izchil ortib bormoqda. 2025-yildaPokistonda 699 ta terrorchilik hujumi qayd etildi va ular oqibatida 1 034 kishi halok bo‘ldi, bu 2024-yilganisbatan mos ravishda 34% va 21% ga yuqori ko‘rsatkichdir. Pokiston tomonidan Afg‘onistonning sharqiy viloyatlaridagi TTPga aloqador deb taxmin qilingan pozitsiyalarga raketa zarbalari berilishi afg‘on qurolli tuzilmalari tomonidan Pokiston chegara obyektlariga nisbatan javob harakatlari bilan kuzatildi. 26–27 fevral kunlari yuz bergan to‘qnashuvlar ochiq qurolli qarama-qarshilik bosqichiga o‘tilganini anglatdi. Kurram hududidagi chegara hodisalari og‘ir qurollar, uchuvchisiz apparatlar va qo‘shimcha kuchlar jalb etilgan keng ko‘lamli jangovar harakatlarga aylandi. Shu bilan birga, mojaro kuchli axborot qarama-qarshiligi bilan hamrohlik qilmoqda: tomonlar talafotlar va operatsiya natijalari bo‘yicha bir-biriga zid ma’lumotlarni e’lon qilib, siyosiy jihatdan qulay talqin yaratishga intilmoqda. Tolibon vakillari Pokiston armiyasining katta yo‘qotishlari va harbiy obyektlar qo‘lga kiritilgani haqida bayonot bergan bo‘lsa, Islomobod ikki nafar harbiy xizmatchi halok bo‘lgani va 36 nafar jangari yo‘q qilingani haqida xabar berdi. Keyinchalik Pokiston tomoni qarshi tomon yo‘qotishlarini 72 nafar halok bo‘lgan va 120 dan ortiq yaralangan deb ko‘rsatdi, shuningdek 16 ta chegara posti yo‘q qilingani va qurol-aslaha qo‘lga olinganini ma’lum qildi. Bu esa davom etayotgan axborot kurashi va ko‘rsatkichlarning o‘zaro oshirib ko‘rsatilayotganini aks ettiradi. To‘qnashuvlarning Afg‘onistonning bir qator sharqiy viloyatlariga yoyilishi hamda keng ko‘lamli operatsiyalar rejalashtirilayotgani haqidagi bayonotlar harbiy faoliyat yuqori darajada markazlashtirilganini ko‘rsatadi. Vaziyat ikki tomonlama munosabatlarda kuch ishlatish amaliyotining muntazam element sifatida mustahkamlanishiga olib keldi va bu uzoq davom etuvchi past intensivlikdagi mojaro ehtimolini oshirmoqda. Harbiy eskalatsiya bilan bir qatorda siyosiy muloqot ham tanazzulga yuz tutmoqda. Pokiston afg‘on rasmiylarini antipokiston qurolli guruhlar faoliyatini cheklay olmaslik yoki cheklashni istamaslikda ayblamoqda, Kobul esa Pokiston zarbalarini suverenitet buzilishi va tashqi bosim shakli sifatida baholamoqda. O‘zaro ommaviy ayblovlar, jumladan xalqaro terror tarmoqlari bilan aloqalar haqidagi da’volar ishonchni yanada kamaytirmoqda va diplomatik kanallarning inqirozlarning oldini olishdagi samaradorligini pasaytirmoqda. Tashqi aktorlarning reaksiyasi Ushbu muammo yuzasidan Xalqaro o‘yinchilar ehtiyotkor pozitsiyani egallagan. Oq uy bayonotlariga ko‘ra, AQSh Pokistonning terror tahdidlariga qarshi o‘zini himoya qilish huquqini tan oladi, shu bilan birga transchegaraviy hujumlarning oldini olish mas’uliyatini afg‘on rasmiylariga yuklaydi. Bunga qo‘shimcha Rossiya Tashqi ishlar vazirligi esa vaziyatni Afg‘onistonda saqlanib qolayotgan harbiy-siyosiy beqarorlikning namoyoni sifatida baholamoqda. Bunday yondashuvlar kuch qo‘llashga ma’lum darajada legitimlik bersa-da, tezkor deeskalatsiya mexanizmlarini yetarlicha rag‘batlantirmaydi. Eskalatsiya xatarlari Afg‘oniston-Pokiston qarama-qarshiligining chuqurlashuvi Markaziy Osiyo uchun uzoq muddatli tizimli xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Kobul va Islomobod o‘rtasidagi qurolli mojaroning kuchayishi afg‘on rasmiylarining ichki xavfsizlikni ta’minlash salohiyatini susaytirib, radikal guruhlarning shimoliy yo‘nalishda qayta joylashuvi uchun sharoit yaratishi mumkin. Mojaroning davom etishi transregional infratuzilma tashabbuslari, jumladan tranzit va transafg‘on transport bog‘liqligi loyihalarining zaiflashuviga olib kelishi mumkin. Mintaqa davlatlari ushbu loyihalarni tashqi iqtisodiy yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilish va Hind okeani portlariga chiqish uchun muhim vosita sifatida ko‘rmoqda. Chegara hududlarining beqarorlashuvi loyihalar amalga oshirilishini kechiktirishi yoki ularning siyosiy hamda sug‘urta xatarlarini oshirishi mumkin. Gumanitar omil ham muhimligicha qolmoqda. Harbiy harakatlarning kengayishi ko‘chirilgan shaxslar sonining ortishiga, Afg‘onistondagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning yomonlashuviga va Markaziy Osiyo davlatlariga migratsion bosimning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Qo‘shimcha tahdid sifatida mintaqaning janubiy strategik perimetri bosqichma-bosqich militarizatsiya qilinishi qayd etilmoqda. Transchegaraviy zarbalar va muntazam harbiy operatsiyalar amaliyotining mustahkamlanishi Markaziy Osiyo chegaralari yaqinida barqaror beqarorlik zonasini shakllantirmoqda. Bunga qo‘shimcha, tashqi aktorlarning yanada faolroq jalb etilishi xavfi mavjud. Ularning barqarorlashtirish jarayonlarida yoki ayrim tomonlarni qo‘llab-quvvatlashdagi ishtiroki mahalliy mojaroni kengroq mintaqaviy qarama-qarshilikka aylantirishi va Markaziy Osiyo davlatlari manfaatlariga bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday qilib, Afg‘oniston-Pokiston munosabatlarining hozirgi dinamikasi diplomatik tartibga solish imkoniyatlari cheklangan holda qurolli qarama-qarshilik tomon barqaror tendensiyani ko‘rsatmoqda. Transchegaraviy terrorizm, strategik ishonchsizlik va harbiy reaksiyalarga yo‘l qo‘yilishining kombinatsiyasi Yevroosiyoning janubiy chegaralarida beqarorlikning davom etishiga sharoit yaratadi. “Tehrik-e-Tolibon” Pokiston guruhining faoliyati asosiy beqarorlashtiruvchi omil bo‘lib qolmoqda, shuningdek, tomonlarning transchegaraviy hujumlarni uyushtirish uchun bir-birining hududidan foydalanishda o‘zaro ayblovlari. Shu bilan birga, diplomatik mexanizmlarning zaiflashishi va Pokiston rahbariyatiga ichki siyosiy bosimning kuchayishi Dyurand chizig‘i bo‘ylab preventiv harbiy harakatlarning yanada faol strategiyasiga o‘tishga yordam bermoqda. Ushbu tendensiyalar birgalikda Markaziy Osiyoda xavfsizlikka, transafg‘on infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga va ishlab chiquvchilarga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan barqaror beqarorlik zonasini yaratmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Dovud Usmonov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi Kirish. Bosh vazir Sanae Takaichi rahbarligidagi Liberal-demokratik partiya (LDP) Yaponiya parlamentining quyi palatasiga o‘tkazilgan muddatidan oldingi saylovlarda partiya 1955-yilda tashkil etilganidan buyon eng yirik va misli ko‘rilmagan g‘alabani qo‘lga kiritdi. Kengaygan institutsional mandat hukmron partiyaga muxolifatning zaifligiga qaramasdan o‘z siyosiy kun tartibini faol amalga oshirish imkonini bermoqda. Mazkur g‘alaba, avvalo, jamiyatda Takaichi yetakchiligiga bo‘lgan yuqori ishonch darajasi hamda samarali siyosiy mobilizatsiya kampaniyasi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, texnologik suverenitetni mustahkamlash va xavfsizlikni kuchaytirishga yo‘naltirilgan Takaichi hukumati tashqi siyosiy kursi Yaponiyaning Yevrosiyo hududida, jumladan Markaziy Osiyoda faolroq ishtirok etishi uchun sharoit yaratmoqda. Bu esa mintaqa uchun investitsiyaviy, energetik va texnologik hamkorlikning kengayish ehtimolini anglatadi. Xususan, O‘zbekiston uchun atom va qayta tiklanuvchi energetika, raqamli transformatsiya hamda infratuzilmani modernizatsiya qilish yo‘nalishlarida hamkorlikni chuqurlashtirish imkoniyatlari ochilmoqda. Saylov natijalari. Saylov yakunlari bosh vazirga nisbatan kuchli jamoatchilik qo‘llovi mavjudligini hamda muxolifatning qonunchilik jarayonlariga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatlari sezilarli darajada qisqarganini ko‘rsatdi. Yaponiya parlament tizimida quyi palata ustuvor vakolatlarga ega bo‘lib, yuqori palata tashabbuslarini ham bloklash imkoniyatiga ega. Bundan tashqari, LDP parlament qo‘mitalari ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi, bu esa fiskal, texnologik va mudofaa siyosatini amalga oshirish uchun kengroq institutsional imkoniyatlar yaratadi. Vakillar palatasida LDP 465 o‘rindan 316 tasini qo‘lga kiritib, uchdan ikki qismdan ortiq ko‘pchilikni ta’minladi. Saylovdan oldin partiya atigi 198 mandatga ega edi. G‘alaba ko‘lami shu qadar katta bo‘ldiki, partiya amalda muxolifat vakillariga 14 o‘rinni qoldirishga majbur bo‘ldi. Asosiy muxolif partiya esa avvalgi 167 o‘rniga atigi 49 mandatga ega bo‘ldi. Alohida ahamiyatga ega jihat – bu mamlakat aholisining chorak qismidan ortig‘i yashaydigan Katta Tokio hududidagi g‘alabadir. Bu yerda muxolifat faqat bitta deputatni parlamentga o‘tkaza oldi. Natijada LDP nafaqat hududlarda, balki Yaponiyaning eng rivojlangan va siyosiy jihatdan sezgir saylov bazasida ham ustunlikni ta’minladi. 9-fevral kuni Sanae Takaichi Konstitutsiyani qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha milliy referendum o‘tkazish uchun zarur sharoitlarni tez fursatda yaratish qat’iy niyatini bildirdi hamda yoz oylariga qadar oziq-ovqat mahsulotlariga iste’mol solig‘ini bekor qilish loyihasini taqdim etishni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Mazkur tashabbus davlat byudjetiga sezilarli bosim keltirishi mumkin. Takaichi fiskal siyosati. Takaichi ma’muriyati “mas’uliyatli va faol fiskal siyosat” konsepsiyasini ilgari surib, uni iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va davlat moliyasining barqarorligini mustahkamlash vositasi sifatida talqin qilmoqda. Biroq moliyaviy bozorlar ushbu kursga uzoq muddatli foiz stavkalarining oshishi va iyena kursining zaiflashuvi bilan javob berdi, bu esa fiskal siyosat istiqboliga nisbatan shubhalar saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. Asosiy xavf oziq-ovqat mahsulotlariga soliqni ikki yil muddatga nol darajaga tushirish tashabbusi bilan bog‘liq bo‘lib, uning yillik qiymati taxminan 5 trillion iyenaga baholanmoqda. Byudjet daromadlaridagi yo‘qotishlarni defitsitni oshirmasdan qanday qoplash masalasi hamda soliq stavkasini keyinchalik qayta tiklash realistikligi ochiq qolmoqda. Shu bilan birga, LDP sun’iy intellekt, yarimo‘tkazgichlar, kosmik sanoat va kemasozlikni o‘z ichiga olgan 17 ta ustuvor yo‘nalishda strategik investitsiyalarni e’lon qildi. Hukumat iqtisodiy o‘sish jadallashuvi soliq tushumlarini oshirish orqali davlat moliyasini sog‘lomlashtiradi deb hisoblamoqda. Ammo investitsiyalar samaradorligini baholash mexanizmlari va yirik xarajatlar sharoitida byudjet intizomini saqlash imkoniyatlari borasida savollar saqlanib qolmoqda. Mudofaa siyosati. Yaponiya siyosatida harbiy komponentning kuchayishi kuzatilmoqda. 2026-yil uchun mudofaa byudjeti rekord darajaga – 9 trillion iyena (taxminan 58 mlrd AQSh dollari)ga yetkazildi, bu 2025-yilga nisbatan 9,4 foiz o‘sishni anglatadi. Bu holat Tokio siyosiy e’tibori va davlat resurslarining tobora ko‘proq ichki va mintaqaviy xavfsizlik masalalariga, ayniqsa Sharqiy Osiyoga yo‘naltirilishini anglatadi. Sohil mudofaasini kuchaytirish maqsadida Yaponiya havo, dengiz va suvosti uchuvchisiz tizimlarini joylashtirish uchun qariyb 100 mlrd iyena ajratishni rejalashtirmoqda. Mudofaa xarajatlarining keskin oshishi va AQSh bilan ittifoqchilik arxitekturasining mustahkamlanishi Yaponiyaning avval investitsiyalar va “yumshoq kuch”ga asoslangan tashqi iqtisodiy modelini bosqichma-bosqich o‘zgartirmoqda. Markaziy Osiyo va O‘zbekiston uchun ta’siri. Sanae Takaichi ma’muriyatining texnologik suverenitet va milliy xavfsizlikni mustahkamlashga qaratilgan siyosati Yaponiyaning Yevrosiyo yo‘nalishidagi faolligi asta-sekin kengayishini anglatadi. Shu nuqtai nazardan, “Markaziy Osiyo + Yaponiya” formati Tokioning tashqi iqtisodiy va geosiyosiy aloqalarini diversifikatsiya qilish vositasi sifatida strategik ahamiyat kasb etmoqda. Markaziy Osiyo barqaror logistika va energetik yo‘laklarni shakllantirish hamda tashqi kuch markazlariga qaramlikni kamaytirishga xizmat qiluvchi hudud sifatida ko‘rilmoqda. O‘zbekiston uchun Yaponiyadagi siyosiy o‘zgarishlar atom va yashil energetika, raqamlashtirish, inqirozlarni boshqarish texnologiyalari hamda transport-logistika yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish tashabbuslarida hamkorlikni kengaytirish imkonini yaratadi. Fiskal barqarorlik saqlangan taqdirda, hamkorlik alohida loyihalardan uzoq muddatli strategik sheriklik darajasiga o‘tishi mumkin. Shu bilan birga, Yaponiyaning mintaqadagi ishtiroki tobora strategik mazmun kasb etishi ehtimoli mavjud. Yaponiya tashabbuslari ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish va Xitoyga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan kengroq geosiyosiy jarayonlarning bir qismi sifatida talqin qilinishi mumkin. Umuman olganda, Markaziy Osiyo va Yaponiya o‘rtasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish imkoniyatlari Yaponiyaning ichki siyosiy barqarorligi va makroiqtisodiy holatiga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Xulosa. 2026-yil 8-fevraldagi saylov natijalari Sanae Takaichi shaxsiy siyosiy muvaffaqiyatidan ko‘ra, Liberal-demokratik partiyaning ichki transformatsiya, tashqi siyosiy keskinlik va muxolifat zaifligi sharoitidagi institutsional konsolidatsiyasini aks ettiradi. Bu hukumatga faol fiskal va mudofaa siyosatini amalga oshirish uchun keng siyosiy mandat yaratdi. Biroq ushbu kursning barqarorligi islohotlar sur’ati, makromoliyaviy intizom va jamoatchilik ishonchi o‘rtasidagi muvozanatni saqlash qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Yaponiya mudofaa ustuvorliklarining o‘zgarishi Markaziy Osiyoning Tokio uchun strategik ahamiyatini oshiradi, biroq hamkorlik muhitini murakkablashtiradi. O‘zbekiston uchun bu Yaponiya bilan iqtisodiy hamkorlikni institutsional darajada mustahkamlash bilan birga muvozanatli ko‘pvektorli tashqi siyosatni saqlash zaruratini anglatadi. Prognozlar. Birinchidan, LDP g‘alabasi kamida 2–3 yil davomida Takaichi hukumatiga iqtisodiy va mudofaa siyosatini erkinroq olib borish imkonini beruvchi institutsional oynani yaratadi. Ikkinchidan, Xitoy omilining kuchayishi va Tayvan atrofidagi noaniqlik Yaponiyaning mudofaa xarajatlari yanada oshishini hamda strategik tiyib turish siyosati kuchayishini deyarli kafolatlaydi. Uchinchidan, mazkur saylov natijalari joriy siyosiy siklning eng yuqori nuqtasi bo‘lishi mumkin. 2028-yilgi saylovlarga kelib byudjet yuklamasi va ijtimoiy-iqtisodiy kutishlar jamoatchilik qo‘llovini cheklashi ehtimoli mavjud. Biroq iste’mol solig‘ini bekor qilish dasturi uzaytirilsa, jamiyat ishonchi nisbatan yuqori darajada saqlanib qolishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU 3-bosqich talabasi Rossiya–Ukraina urushi Yevropa xavfsizlik tizimini tubdan o‘zgartirdi hamda Yevropa davlatlarining harbiy tayyorgarligi va mudofaa-sanoat salohiyatidagi zaif tomonlarni ochib berdi. Hududiy mudofaa yana ustuvor yo‘nalishga aylandi, mudofaa xarajatlari keskin oshdi, NATOning sharqiy qanoti esa bosqichma-bosqich mustahkamlandi. Jumladan, NATO tarkibiga Finlandiya (2023) va Shvetsiya (2024)ning qo‘shilishi alyansning strategik imkoniyatlarini yanada kengaytirdi. Shu bilan birga, Donald Trump ma’muriyati davrida AQShning strategik ustuvorliklarida yuz bergan o‘zgarishlar hamda transatlantik majburiyatlarni taqsimlash bo‘yicha bahslarning yangilanishi Yevropaning Amerika xavfsizlik kafolatlariga qaramligiga doir xavotirlarni kuchaytirdi. Bu holat strategik avtonomiya masalasini qayta ko‘rib chiqish va Germaniya, Fransiya hamda Buyuk Britaniya kabi yirik davlatlar o‘rtasida chuqurroq harbiy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish uchun turtki bo‘ldi. Yevropa mudofaa mustaqilligini mustahkamlash yo‘lidagi dastlabki qadamlardan biri 2025-yil 6-mart kuni Yevropa Kengashi yig‘ilishida taqdim etilgan “Readiness 2030” strategik tashabbusi bo‘ldi. Mazkur reja Yevropaning mudofaa infratuzilmasini kuchaytirish uchun 800 mlrd yevrogacha mablag‘ safarbar etishni nazarda tutadi. Bu tashabbus, xususan, AQShning Ukrainaga harbiy yordamni to‘xtatgani va 2025-yil 28-fevral kuni Oq uyda Donald Trump hamda Volodymyr Zelensky o‘rtasida yuzaga kelgan keskin tortishuv ortidan yanada dolzarb tus oldi. 2025-yil may oyida esa Yevropa Komissiyasi tomonidan “SAFE” moliyaviy instrumenti ishga tushirildi. Ushbu 150 mlrd yevrolik fond YI a’zo davlatlariga mudofaa loyihalarini amalga oshirish uchun imtiyozli kreditlar taqdim etishni ko‘zda tutadi. Hukumatlararo darajada 2024-yil noyabr oyida “E5” formati tashkil etildi. Bu norasmiy mexanizm Yevropaning eng yirik mudofaa xarajatlariga ega besh davlati: Fransiya, Germaniya, Italiya, Polsha va Buyuk Britaniya mudofaa vazirlarini birlashtiradi. Uning maqsadi Ukraina urushi hamda YI va NATO mudofaa siyosatining tarkibiy transformatsiyasi sharoitida xavfsizlikda Yevropa o’rnini mustahkamlashdan iborat. Mazkur format Yevropada “istak bildirganlar yadrosi” (“core of the willing”) shakllanayotganini anglatadi. Ya’ni, eng yirik harbiy va iqtisodiy salohiyatga ega davlatlar murakkab YI konsensus tartib-taomillaridan tashqarida tezkor qaror qabul qilishga intilib, yanada moslashuvchan va pragmatik hamkorlik modelini shakllantirmoqda. Ikki tomonlama darajada ham muhim siljishlar kuzatildi. Fridrix Mers Germaniya kansleri lavozimiga kirishgach, 2025-yil 7-may kuni ilk rasmiy tashrifini Fransiyaga amalga oshirdi. Bu tashrif YI doirasidagi ikki yetakchi davlat o‘rtasidagi hamkorlikni jonlantirishga qaratildi. Ayrim tahlilchilarga ko‘ra, ushbu hamkorlik Olaf Shols davrida ma’lum darajada sustlashgan edi. Tashrif yakunida Fransiya va Germaniya muntazam ravishda yig‘ilib, umumiy strategik tahdidlarga operativ javob choralarini ishlab chiqadigan Fransiya-Germaniya Mudofaa va Xavfsizlik Kengashini tuzish niyatini bildirdi. Emmanuel Makron ta’kidlashicha, ikki davlat tanklar, uzoq masofali raketalar va jangovar samolyotlardan tashqari yangi qo‘shma dasturlarni tezlashtirish hamda yangi harbiy imkoniyatlarni rivojlantirishni rejalashtirmoqda. 2025-yil 8-10-iyul kunlari o‘tkazilgan 37-Britaniya-Fransiya sammitida Prezident Emmanuel Makron va Bosh vazir Keir Starmer ishtirok etdi. Unda nafaqat ikki tomonlama mudofaa aloqalarini, balki kengroq Yevropa xavfsizligini mustahkamlash bo‘yicha ham yangi qadamlar qo‘yildi. Xususan, mudofaa hamkorligini modernizatsiya qilish va NATO bilan mos keladigan “Yirik miqyosli jangovar operatsiyalarni amalga oshira oladigan qo‘shma kuchlar”ni shakllantirish maqsadida “Lancaster House 2.0” tashabbusi yo‘lga qo‘yildi. Bundan tashqari, Nortvud deklaratsiyasi ikki davlatning “yadroviy hamkorlik bo‘yicha uzoq yillik va qat’iy majburiyatlari”ni yana bir bor tasdiqladi. Buyuk Britaniya va Fransiya o‘rtasidagi yadroviy koordinatsiyaning chuqurlashuvi natijasida Yevropaga qarshi har qanday jiddiy tahdid endilikda qo‘shma javob choralarini keltirib chiqarishi tobora yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Oradan bir hafta o‘tib, 2025-yil 17-iyul kuni Londonda Buyuk Britaniya Bosh vaziri Keir Starmer va Germaniya kansleri Fridrix Mers tarixiy do‘stlik va ikki tomonlama hamkorlik to‘g‘risidagi shartnomaniimzoladi. Bitimning markaziy qismi mudofaa qoidalaridan iborat bo‘lib, u qurolli hujum sodir bo‘lgan taqdirda o‘zaro yordam ko‘rsatish majburiyatini belgilaydi. Ushbu majburiyatlar 2024-yilda Olaf Scholz davrida tuzilgan “Trinity House Agreement” doirasidagi kelishuvlarga tayanadi. Shartnoma, shuningdek Yevropada konvensional tiyib turish (deterrens) salohiyatini mustahkamlash maqsadida yangi yuqori aniqlikdagi zarba berish imkoniyatlarini birgalikda ishlab chiqishni nazarda tutadi. Xususan, Germaniyaning suvosti kemalariga qarshi kurashuvchi aviatsiyasi Britaniya bazalaridan foydalanish huquqiga ega bo‘ldi, nemis ekipajlari esa Buyuk Britaniyaning P-8A dengiz patrul samolyotlarida tayyorgarlikdan o‘tadi. Bosh vazir Starmer uchun Germaniya bilan mudofaa pakti Brexitdan keyingi davrda Yevropaning yetakchi davlatlari bilan yaqin hamkorlikni tiklashga qaratilgan muhim strategik qadam sifatida baholanmoqda. Umuman olganda, ushbu jarayonlar Yevropada yetakchi davlatlar atrofida shakllanayotgan yangi mudofaa yadrosining paydo bo‘layotganini ko‘rsatadi. Bu yadro strategik avtonomiya, harbiy-sanoat integratsiyasi va tezkor qaror qabul qilish mexanizmlarini kuchaytirish orqali Yevropa xavfsizlik arxitekturasini yangi bosqichga olib chiqishga intilmoqda. Shu bilan birga, “Veymar uchburchagi” (Germaniya, Fransiya va Polshani birlashtiruvchi format) yana strategik ahamiyat kasb etdi. 2025-yil sentabr oyida ushbu uch davlat Ukrainani Yevropa xavfsizlik va mudofaa tizimiga yanada chuqurroq integratsiya qilish zarurligini ta’kidlab, Kiyevning Yevropa mudofaa mexanizmlarida yanada institutsional va tizimli rol o‘ynashiga o‘tish kerakligini ilgari surgandi. So‘nggi tashabbuslarga to‘xtaladigan bo‘lsak, 28-yanvar kuni Germaniya moliya vaziri Lars Klingbeil hamda uning fransiyalik hamkasbi Roland Leskur Polsha, Ispaniya, Italiya va Niderlandiya moliya vazirlari bilan onlayn uchrashuv o‘tkazdi. Bu uchrashuv yangi taklif etilgan “E6” formati doirasida bo‘lib, Yevropaning yirik iqtisodiy davlatlari o‘rtasida mudofaa sohasidagi muvofiqlashtirishni kuchaytirishga qaratilgan. Mazkur tashabbus “ikki tezlikli Yevropa” modeli sifatida ta’riflanmoqda. Uning maqsadi, ayniqsa mudofaa masalalarida Yevropa Ittifoqining 27 a’zo davlati o‘rtasidagi murakkab va sekin konsensus jarayonlarini chetlab o‘tishdir. Klingbeil ta’kidlaganidek, tashabbusning to‘rtta asosiy ustunidan biri mudofaa xarajatlarini oshirishdan iborat. Bu jarayonlar Germaniyaning 2026-yilgi federal byudjeti ham to‘ldiradi. Unda Bundeswehr uchun 82,69 mlrd yevro ajratilgan bo‘lib, bundan tashqari maxsus mudofaa jamg‘armasidan qo‘shimcha 25,5 mlrdyevro ko‘zda tutilgan. Kansler Fridrix Mers Germaniyani “Yevropadagi eng kuchli armiya”ga aylantirish niyatini ochiq e’lon qildi hamda Jahon Iqtisodiy Forumining Davosdagi yig‘ilishida mudofaa xarajatlarini YAIMning 5 foizigacha yetkazish rejasini tasdiqladi. Kengroq geosiyosiy kontekstda esa Yevropa yetakchilarining Grenlandiya masalasida bildirgan qat’iy pozitsiyasi ham e’tiborga molikdir. AQSh prezidenti tomonidan Daniya hududi bo‘lgan Grenlandiyaga nisbatan yangilangan bosim fonida, Yevropa davlatlari faqat Grenlandiya va Denmark o‘z kelajagini belgilash huquqiga ega ekanini ta’kidladi. Bu esa xavfsizlik sohasida yangi institutsional islohotlar zarurati haqidagi muhokamalarni yanada faollashtirdi. Myunxen Xavfsizlik Konferensiyasi doirasida Buyuk Britaniya mudofaa vaziri John Healey uzoq masofali gipertovushli qurollarga ajratiladigan mablag‘ joriy yilda 400 mln funt sterlingdan oshishini ma’lum qildi. Shuningdek, hukumat Fransiya, Germaniya va Italiya bilan birgalikda raketa tizimlarini ishlab chiqish muhimligini ta’kidladi. Bu Yevropa miqyosida harbiy salohiyatni muvofiqlashtirilgan tarzda rivojlantirishga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi sifatida baholanmoqda. Konferensiya davomida Bosh vazir Keir Starmer Buyuk Britaniya va Yevropa o‘rtasidagi mudofaa hamkorligini chuqurlashtirishning “shoshilinch zarurati”ni ta’kidladi. U Brexitdan o‘n yil o‘tib, London qit’a bilan munosabatlarning yangi bosqichiga o‘tishga intilayotganini, bunga Rossiyadan kelayotgan uzoq muddatli tahdid hamda Yevropaning o‘z xavfsizligi uchun ko‘proq mas’uliyatni zimmasiga olishi zarurati sabab bo‘layotganini qayd etdi. Starmer Buyuk Britaniyaning “SAFE” dasturida ishtirok etish imkoniyatini qayta ko‘rib chiqishni qo‘llab-quvvatladi hamda barcha Yevropa demokratiyalari uchun ochiq bo‘lgan hukumatlararo Yevropa mudofaa mexanizmini yaratish g‘oyasini muhokama qilmoqda. Shu bilan birga, u Yevropa mudofaa avtonomiyasini mustahkamlash AQSh bilan aloqalarni susaytirish yoki NATOdan uzoqlashishni anglatmasligini ta’kidladi va alyansni “tarixdagi eng samarali mudofaa ittifoqi” deb atadi. Grenlandiya atrofidagi tarangliklarga qaramay, Yevropa ritorikasi NATOni kollektiv xavfsizlikning asosiy tayanchi sifatida ko‘rishda davom etayotganini ko‘rsatmoqda. Biroq Yevropa yetakchilarining ambitsiyalari va ehtiyotkor qadamlariga qaramay, manfaatlar va ustuvorliklardagi tafovutlar saqlanib qolmoqda. So‘nggi yillardagi eng yirik mudofaa tashabbuslaridan biri “Future Combat Air System” (FCAS) dasturi jiddiy inqirozga duch keldi. Dastur “Airbus, Dassault Aviation” va Ispaniya hamkorligida oltinchi avlod yevropa qiruvchi samolyotni ishlab chiqishni maqsad qilgan edi. Biroq boshqaruv modeli, texnik parametrlar va strategik talablar borasidagi, ayniqsa Parij va Berlin o‘rtasidagi kelishmovchiliklar jarayonni keskin murakkablashtirdi. Fransiya yadroviy qurol tashishga va aviatashuvchilardan foydalanishga qodir yagona platformani ishlab chiqishni talab qilmoqda, Germaniya esa bunday talabni zarur deb hisoblamaydi. Natijada, dastur deyarli to‘xtab qolish darajasiga yetdi. Murosa sifatida Airbus ikki alohida qiruvchi platformani umumiy raqamli tizimi orqali bog‘lash taklifini ilgari surdi, biroq bu ham tub strategik va sanoat ziddiyatlarini to‘liq bartaraf eta olmadi. Shu munosabat bilan muqobil ssenariylar ham muhokama qilinmoqda. Germaniya AQShda ishlab chiqarilgan F-35 samolyotlari xaridini kengaytirishi mumkin, Fransiya esa umumyevropa yechimi amalga oshmasa, milliy qiruvchi platformasini mustaqil ravishda ishlab chiqish yo‘lidan borishi ehtimoli bor. Bu holat to‘liq integratsiyalashgan Yevropa mudofaa loyihalarini shakllantirishdagi tizimli murakkabliklarni yaqqol namoyon etadi. Umuman olganda, yuqorida qayd etilgan tashabbuslar shunchaki hamkorlikning kengayishini emas, balki Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Polsha atrofida shakllanayotgan “funksional yadro”ning bosqichma-bosqich paydo bo‘layotganini ko‘rsatadi. Ushbu davlatlar Yevropadagi eng katta harbiy byudjetlarga, rivojlangan mudofaa-sanoat bazasiga ega bo‘lib, Parij va London yadroviy salohiyatni ham saqlab qolgan. Biroq bu yadro hozircha gibrid va to‘liq institutsionallashmagan tuzilma bo‘lib qolmoqda. Buyuk Britaniya YI doirasidan tashqarida turib, barcha Yevropa demokratiyalari uchun ochiq hukumatlararo mexanizmlarni ilgari surmoqda. Fransiya esa an’anaviy ravishda YI ichidagi Yevropa o‘lchamini kuchaytirishni ustuvor deb biladi. Germaniya esa oraliq pozitsiyani egallab, chuqurroq integratsiyani qo‘llab-quvvatlar ekan, transatlantik yechimlarga ham tayanishda davom etmoqda. FCAS kabi inqirozlar strategik talablar, harbiy imkoniyatlar va sanoat yukini taqsimlash masalalaridagi tafovutlar integratsiya jarayonini qanchalik murakkablashtirishini ko‘rsatadi. Shunday qilib, Yevropa mudofaasining yangi yadrosi shakllanmoqda, biroq yaqin istiqbolda u markazlashgan yagona tuzilma sifatida namoyon bo‘lishi ehtimoli past. Hamkorlik ko‘proq o‘zaro ustma-ust tushadigan ikki va ko‘p tomonlama kelishuvlar asosida rivojlanadi. Asosiy vazifa YI strategik avtonomiyasi va transatlantik ittifoq o‘rtasida muvozanatni saqlashdir. Bu jarayonda Yevropa davlatlari NATO doirasida o‘z rolini mustahkamlab, AQShga ortiqcha qaramlikni kamaytirishga intiladi, biroq kollektiv mudofaa tizimining asoslarini zaiflashtirmaslikka harakat qiladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aksettirmaydi.