Nargiza Umarova “The Jamestown Foundation” uchun tayyorlagan tahliliy maqolasida Afg‘onistonni Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz, Turkiya va Yevropa bozorlari bilan bog‘lovchi muqobil tranzit yo‘li sifatida Lojuvard yo‘lagining ortib borayotgan ahamiyatini tahlil qiladi. Ma’ruzada Yaqin Sharqdagi harbiy ziddiyatlarning kuchayishi hamda Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi keskinlikning chuqurlashuvi sharoitida yo‘lakning dolzarbligi yanada oshganiga alohida urg‘u beriladi. Ta’kidlanishicha, ushbu yo‘nalish Kobul uchun tashqi savdo kanallarini diversifikatsiya qilish va nisbatan zaif tranzit yo‘nalishlariga qaramlikni kamaytirishda strategik muhim vosita bo‘la oladi. Shu bilan birga, muallif yo‘lakka nafaqat logistik yechim, balki mintaqaviy bog‘liqlikning kengroq andozalarini qayta shakllantirishga qodir vosita sifatida ham qaralayotganini ko‘rsatib o‘tadi. Ma’ruzaning markaziy g‘oyasi shundaki, yo‘lakning yanada rivojlantirilishi, xususan, uning Pokiston tomon kengaytirilishi ehtimoli Turkiya, Ozarbayjon va Markaziy Osiyoning ayrim davlatlarini Janubiy Osiyo, Kavkaz va Yevropa o‘rtasidagi savdo oqimlariga chuqurroq integratsiya qilish orqali ularning geosiyosiy rolini sezilarli darajada kuchaytirishi mumkin. Biroq tahlilda bunday o‘zgarishlar Markaziy Osiyoning o‘zida tranzit ahamiyati muvozanatini o‘zgartirishi, O‘zbekiston va Qozog‘istonning shimol-janub hamda qit’alararo yo‘nalishlardagi mavjud mavqelarini zaiflashtirishi mumkinligi ham ta’kidlanadi. Shu ma’noda, ma’ruza nafaqat transport masalalari bilan cheklanib, balki yangi infratuzilma loyihalari mintaqaviy ta’sir, bog‘liqlik va strategik ahamiyat uchun kechayotgan kengroq kurashning bir qismiga aylanib borayotganini ham atroflicha baholaydi. Ushbu tahliliy ma’ruza Afg‘onistondagi va uning atrofidagi transport yo‘laklarini shunchaki texnik infratuzilma tashabbuslari emas, balki savdo geografiyasi, mintaqaviy raqobat va Yevroosiyo bog‘liqligining kelajakdagi me’morchiligiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi geosiyosiy loyihalar sifatida tushunish kerakligini ko‘rsatib berishi bilan ayniqsa qimmatlidir. Umarova Lojuvard yo‘lagini boshqa temiryo‘l va logistika tashabbuslari bilan bog‘lash orqali yo‘nalishlar ustidan nazorat uchun kurash ayni paytda jadal o‘zgarayotgan makromintaqada iqtisodiy imkoniyatlar va siyosiy salmoqni qayta taqsimlash uchun kurashga aylanib borayotganini ochib beradi. “Jamestown” veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Farhod Nazarov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi 2024-yilda BRIKS kengayishi global boshqaruv arxitekturasining yanada kengroq transformatsiya jarayonini aks ettiradi. Yangi formatga o‘tish iqtisodiy muvofiqlashtirishning muqobil markazlarini shakllantirish va jahon moliyaviy tizimida ta’sirni qayta taqsimlash bo‘yicha munozaralarning kuchayishi bilan birga kechmoqda. Hozirgi sharoitlarda ushbu birlashma nafaqat rivojlanayotgan iqtisodiyotlar o‘rtasidagi muloqot platformasi sifatida, balki Global Janubni institutsional qayta shakllantirish va ko‘p qutbli xalqaro tartibni barpo etishning potensial vositasi sifatida ham ahamiyat kasb etmoqda. BRIKSga qiziqishni kuchaytiruvchi qo‘shimcha omil sifatida xalqaro tartibning turbulentligiga va AQSh tashqi siyosatining xarakteri o‘zgarishiga e’tibor qaratiladi. Prezident Donald Tramp ma’muriyatining yanada konfrontatsion va proteksionistik yondashuvga qaytishi Global Janub davlatlari orasida iqtisodiy va siyosiy hamkorliklarni diversifikatsiya qilish zarurati haqidagi munozaralarni kuchaytirdi, ular ushbu birlashmani, avvalo, Osiyoning yirik bozorlariga, birinchi navbatda Xitoy va Hindistonga kirish kanali sifatida ko‘rib chiqmoqda. Savdo mojarolari, sanksiya siyosati va BRIKSning qator davlatlariga nisbatan tarif cheklovlarini joriy etish tahdidlari G‘arb bozorlariga va moliyaviy institutlariga kuchli darajada bog‘liq bo‘lgan davlatlarning zaifligini ta’kidladi. Ushbu sharoitlarda BRIKSdagi ishtirok tobora ko‘proq strategik “hedj qilish” vositasi sifatida va tashqi iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish mexanizmi sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Shu tariqa, BRIKS+ nafaqat iqtisodiy klub sifatida, balki global boshqaruvning g‘arb markazlashgan tizimiga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan davlatlarning kengroq strategiyasining potensial muqobili sifatida ham qabul qilina boshlamoqda. Biroq, istiqbolli ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda ishtirokchilar manfaatlarining fragmentatsiyasi va muvofiqlashtirish to‘siqlari ko‘rinishidagi muammolar ham yuzaga kelmoqda, bu esa tashkilotning sust institutsionallashganini ko‘rsatadi. Markaziy masala — bir tomondan iqtisodiy massani barqaror institutsional kuchga aylantirish, ikkinchi tomondan esa muvofiqlashtirishning tranzaksion xarajatlari va fragmentatsiya xavflari ortib borayotgan sharoitda ushbu muvozanatni topish qobiliyatidir. Ekspert tadqiqotlarida qayd etilishicha, BRIKS kengayishi iqtisodiy o‘sish va birlashmaning global ta’sirini kuchaytirish uchun yangi imkoniyatlarni ochadi. Asosiy indikatorlar blok ichidagi iqtisodiy aloqalarning bosqichma-bosqich chuqurlashib borayotganini ko‘rsatmoqda. Milliy valyutalarda hisob-kitoblar kengaymoqda va muqobil to‘lov mexanizmlari muhokama qilinmoqda, bu esa ishtirokchilarning AQSh dollariga qaramlikni kamaytirishga intilayotganini aks ettiradi. 2014-yilda tashkil etilgan Yangi taraqqiyot banki infratuzilma, energetika va texnologik loyihalarni moliyalashtiradi va Global Janub davlatlari uchun parallel rivojlanish platformasini shakllantiradi. Shuningdek, BRIKS davlatlari o‘zaro moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmini — Valyuta zaxiralari bo‘yicha shartli kelishuvni (VZShK) yaratdilar, u likvidlik inqirozlari yuzaga kelgan taqdirda valyuta bozorlarini barqarorlashtirishga qaratilgan. Ma’lumot uchun: Shartli valyuta zaxiralari pulli — bu qisqa muddatli likvidlik muammolari va valyuta bosimi yuzaga kelganda BRIKS ishtirokchi davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmi hisoblanadi. Pullning umumiy hajmi 100 mlrd dollarni tashkil etadi. Badallar taqsimoti quyidagicha: Xitoy — 41 mlrd dollar (41%); Braziliya, Rossiya va Hindiston — har biri 18 mlrd dollar (har biri 18%); Janubiy Afrika Respublikasi — 5 mlrd dollar (5%). Mazkur qadamlar monetar suverenitetni qayta taqsimlashga urinish, tashqi moliyaviy infratuzilmaga tranzaksion qaramlikni kamaytirish va xalqaro munosabatlarning ko‘p qutbli tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish sharoitida hamkorlikning yanada plyuralistik modelini shakllantirishni anglatadi. Institutsional jihatdan BRIKS+ o‘zini mavjud moliyaviy mexanizmlarga muqobil sifatida pozitsiyalaydi va Xalqaro valyuta jamg‘armasi hamda Jahon banki kabi institutlarga nisbatan kamroq ierarxik muvofiqlashtirish modelini taklif etadi. Biroq, ekspertlar ta’kidlashicha, iqtisodiy afzalliklar bilan bir qatorda BRIKS kengayishi blok ichidagi qator strukturaviy muammolarni ham kuchaytirdi. Cheklangan institutsionallashuv. Rivojlangan supramilliy arxitekturaga ega bo‘lgan integratsion birlashmalardan, masalan, Yevropa Ittifoqidan farqli ravishda, BRIKS+ majburiy normalar va qarorlarni bajarishga majbur qiluvchi mexanizmlarga ega bo‘lmagan asosan hukumatlararo platforma bo‘lib qolmoqda. Doimiy kotibiyatning yo‘qligi, shuningdek, raislikning rotatsion xarakteri birlashmaning institutsional tuzilmasini nisbatan moslashuvchan qiladi, biroq bir vaqtning o‘zida uning uzoq muddatli siyosiy muvofiqlashtirish qobiliyatini cheklaydi. Kengayish sharoitida ushbu institutsional cheklovlar yanada sezilarli bo‘ladi, chunki ishtirokchilar sonining ortishi konsensusga erishish murakkabligini oshiradi. Shuningdek, qayd etish lozimki, muqobil moliyaviy instrumentlar yaratilganiga qaramay, ularning faoliyat ko‘lami hozircha global boshqaruvning an’anaviy institutlaridan sezilarli darajada ortda qolmoqda. Masalan, VZShK mexanizmi doirasidagi mablag‘larning sezilarli qismiga kirish hali ham Xalqaro valyuta jamg‘armasi shartlariga rioya etish bilan bog‘liq bo‘lib qolmoqda, bu esa yangi institutlarning mavjud moliyaviy arxitekturaga qaramligi saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. BRIKS rivojlanishining eng ambitsiyali, biroq hozircha amalga oshirilmagan yo‘nalishlaridan biri yagona valyuta yoki umumiy hisob birligi g‘oyasi bo‘lib qolmoqda. Dastlab “BRIKS valyutasi” haqidagi munozaralar 2023–2024-yillarda faol olib borilgan, biroq 2025-yilga kelib ishtirokchi davlatlar sezilarli iqtisodiy farqlar, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar konvergentsiyasining yo‘qligi va siyosiy kelishmovchiliklar (xususan, Hindistonning ehtiyotkor pozitsiyasi) sabab ushbu yo‘nalishda tezkor qadamlar tashlashdan amalda voz kechdilar. Buning o‘rniga urg‘u milliy valyutalarda yagona hisob-kitob tizimini yaratishga qaratildi. Bu o‘ziga xos institutsional paradoksni yuzaga keltiradi: global boshqaruv tizimini isloh qilishga intilar ekan, BRIKS hozircha mavjud xalqaro institutlarni to‘liq almashtirish uchun yetarli resurs va mexanizmlarga ega emas. Iqtisodiy qudratning asimmetriyasi. BRIKS ichki muvozanati uchun muhim chaqiriq Xitoyning iqtisodiy ustunligi va blok ichidagi ta’sirning asimmetriyasi bo‘lib qolmoqda. Natijada Pekin katta ehtimol bilan, hatto rasmiy institutsional ustunliksiz ham, tashkilotning iqtisodiy kun tartibini belgilaydi. Statistik ma’lumotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Xitoy Yangi taraqqiyot banki va VZShKda eng katta ulushni ta’minlaydi ($100 mlrd pulda 41%), bu esa o‘z navbatida mamlakatga mablag‘larni taqsimlashda norasmiy ta’sir vositasini beradi. Bundan tashqari, “Bir kamar — bir yo‘l” kabi mintaqaviy loyihalar Xitoyning ustunligini kuchaytiradi va hamkorlikni qarz tuzog‘iga aylantirish xavfini yuzaga keltiradi. Bu ayrim ishtirokchilarda ehtiyotkorlikni keltirib chiqaradi, ular strategik avtonomiyani saqlash va Xitoyning iqtisodiy hamda siyosiy tashabbuslariga ortiqcha qaramlikdan qochishga intiladilar. BRIKSning AQSh bilan munosabatlari: tashqi bosim omili.BRIKS va AQSh o‘rtasidagi munosabatlar asosan konfrontatsion xarakterga ega bo‘lib, kengaytirilgan birlashma uchun asosiy tashqi chaqiriqlardan biri bo‘lib qolmoqda. Donald Tramp ma’muriyatining keskin proteksionistik siyosatga qaytishi keskinlikni sezilarli darajada kuchaytirdi. 2025-yilda AQSh prezidenti bir necha bor “BRIKSning antiamerikacha siyosatini” qo‘llab-quvvatlayotgan davlatlarga nisbatan qo‘shimcha tariflar joriy etish bilan tahdid qildi. Avvalroq u BRIKS muqobil valyuta yaratishga yoki AQSh dollarining ustunligini zaiflashtirishga uringan taqdirda 100% gacha tariflar joriy etilishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi. Amerika bosimining asosiy triggeri dedollarizatsiya siyosati va muqobil to‘lov mexanizmlarini yaratish bo‘ldi. Vashington ushbu tashabbuslarni dollar global maqomiga bevosita tahdid sifatida ko‘rib chiqmoqda. Shu bilan birga, AQSh Rossiya va Eronga — blokning asosiy a’zolariga nisbatan sanksiyalarni qo‘llashni davom ettirmoqda hamda alohida ishtirokchilar bilan ikki tomonlama kelishuvlar orqali BRIKSni parchalashga faol urinmoqda. Ichki xilma-xillik va kelishmovchiliklar. Birlashmaga iqtisodiy rivojlanish darajasi, siyosiy rejimlari va mintaqaviy ustuvorliklari turlicha bo‘lgan davlatlar kiradi, bu esa kelishilgan qarorlarni ishlab chiqish jarayonini sezilarli darajada murakkablashtiradi. Ushbu xilma-xillik bir vaqtning o‘zida kuch manbai ham, zaiflik omili ham bo‘lishi mumkin. Bir tomondan, ishtirokchilarning keng doirasi BRIKSning global reprezentativligini kuchaytiradi, ikkinchi tomondan esa yagona kun tartibini shakllantirish va kollektiv qarorlarni kelishishni murakkablashtiradi. BRIKSning ichki xilma-xilligining eng yorqin namoyonlaridan biri sifatida Rossiya va Xitoy — birlashmaning ikki asosiy “lokomotivi” o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning asimmetriyasi va murakkabligi saqlanib qolmoqda. Ekspert tadqiqotlarida qayd etilishicha, ushbu ikki davlatning o‘zaro idroklari sezilarli darajada farq qiladi va ko‘p jihatdan ularning blok ichidagi koordinatsiyasi chegaralarini belgilab beradi. Xitoy an’anaviy ravishda Rossiyani muhim, biroq tobora ko‘proq qaram bo‘lib borayotgan resurs hamkori va AQShga nisbatan strategik qarshi vazn sifatida ko‘radi, shu bilan birga Rossiya elitasi orasida Pekinning iqtisodiy va texnologik qudrati ortib borayotganiga nisbatan ehtiyotkorlik saqlanib qolmoqda. Tarixiy meros (“Xitoyning tahqirlanish asri”dan tortib 1960-yillardagi sovet-xitoy ajralishigacha) hamda zamonaviy nomutanosibliklar (Xitoy — BRIKS YAIMining 70 %, savdo va investitsiyalardagi ustunlik) yashirin ierarxiyani shakllantiradi, uni “chegarasiz hamkorlik” haqidagi rasmiy ritorika faqat niqoblaydi. Ayniqsa, ushbu asimmetriya Markaziy Osiyoda — an’anaviy ravishda Rossiya manfaatlari zonasi bo‘lgan hududda yaqqol namoyon bo‘ladi. Xitoy “Ipak yo‘lining iqtisodiy kamari” tashabbusi va undan keyingi infratuzilma loyihalari orqali iqtisodiy ishtirokini faol ravishda kengaytirib, mintaqani o‘z energiya resurslari va tovarlari uchun koridorga aylantirmoqda. Rossiya esa YEOII va SHHT orqali siyosiy va madaniy ta’sirini saqlab qolishga harakat qilmoqda, biroq obyektiv ravishda moliyaviy va investitsion imkoniyatlarda Pekindan ortda qolmoqda. Tomonlar ochiq qarama-qarshilikdan qochib, norasmiy “rollarni taqsimlash”ga amal qilayotgan bo‘lsalar-da (Rossiya — xavfsizlik, Xitoy — iqtisodiyot), Moskvaning Xitoy bozori va texnologiyalariga ortib borayotgan qaramligi BRIKS ichidagi ichki ziddiyatlarni kuchaytirmoqda. Bu nafaqat dedollarizatsiya va muqobil to‘lov tizimlari bo‘yicha yagona kun tartibini ishlab chiqishni murakkablashtiradi, balki blokning kengroq muammosini ham ko‘rsatadi: hatto eng yaqin hamkorlar o‘rtasida ham strukturaviy nomutanosibliklar saqlanib qolmoqda, bu esa chuqur integratsiyani sekinlashtiradi va fragmentatsiya xavfini oshiradi. BRIKS ichidagi kelishmovchiliklarning yana bir jiddiy manbai Xitoy va Hindiston o‘rtasida Janubiy Osiyoda ta’sir uchun raqobatdir — bu hududda blokning ikki eng yirik a’zosining manfaatlari bevosita to‘qnashadi. Hindiston an’anaviy ravishda Janubiy Osiyoni o‘z ta’sir doirasi sifatida qabul qiladi (“Neighborhood First”), biroq Xitoy “Bir kamar — bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi keng ko‘lamli loyihalar orqali uning pozitsiyalarini faol ravishda siqib chiqarmoqda. Xitoy port infratuzilmasini rivojlantirmoqda (Pokistondagi Gvadar, Shri-Lankadagi Hambantota, Bangladeshdagi Chittagong), Pokiston va Myanma bilan harbiy hamkorlikni kengaytirmoqda, shuningdek, yirik kreditlar va investitsiyalar taqdim etmoqda, bu esa mintaqaning qator davlatlari uchun “qarz tuzog‘i”ga olib kelmoqda. Natijada Hindiston Xitoyning faolligini o‘z milliy xavfsizligiga bevosita tahdid sifatida qabul qilmoqda, ayniqsa hududiy nizolar va Hind okeanidagi raqobat kontekstida. Ushbu raqobat BRIKS faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, asosiy masalalar bo‘yicha konsensusga erishishni murakkablashtirmoqda. BRIKS ichki xilma-xilligining yana bir keskin namoyoni Eron va Fors ko‘rfazi davlatlari (Saudiya Arabistoni va BAA) o‘rtasidagi chuqur qarama-qarshiliklar bo‘ldi. Shia-sunniy bo‘linishi, Yaman, Suriya va Livandagi uzoq yillik proksi-mojarolar, shuningdek, islom olamida yetakchilik va energetik yo‘llar ustidan nazorat uchun raqobat ushbu munosabatlarni BRIKS ichidagi eng portlovchi yo‘nalishlardan biriga aylantiradi. Ushbu qarama-qarshilik AQSh va Isroilning Eronga qarshi harbiy harakatlarining hozirgi eskalatsiyasida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Shu tariqa, hatto BRIKSning asosiy o‘yinchilari o‘rtasida ham strukturaviy nomutanosibliklar va geosiyosiy qarama-qarshiliklar saqlanib qolmoqda, bu esa birlashmani ichki kelishmovchiliklar ko‘pincha iqtisodiy hamkorlikdan ustun keladigan platformaga aylantiradi va chuqur integratsiyani sekinlashtiradi. BRIKS+ning kelgusidagi samaradorligi birlashmaning institutsional rivojlanish yo‘nalishlariga, xususan: BRIKSning doimiy muvofiqlashtiruvchi kotibiyatini yaratishga, bu birlashmaning institutsional barqarorligini oshirish va davlatlararo muvofiqlashtirishning tranzaksion xarajatlarini kamaytirishga imkon beradi. Kollektiv qaror qabul qilish mexanizmlarini rivojlantirish va BRIKS moliyaviy institutlarida ovozlarning yanada teng taqsimlanishini ta’minlashga, bu birlashma ichidagi ta’sir asimmetriyasi borasidagi xavotirlarni kamaytirishi mumkin. BRIKS davlatlari o‘rtasida muntazam strategik maslahatlashuvlar uchun platforma yaratishga, bu siyosiy qarama-qarshiliklarni kamaytirish va ishtirokchilar o‘rtasida ishonchni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin. Umuman olganda, BRIKS+ sezilarli geoiqtisodiy salohiyatni namoyon etmoqda va jahon iqtisodiyotida o‘z pozitsiyalarini bosqichma-bosqich mustahkamlamoqda. Biroq birlashmaning miqdoriy o‘sish va iqtisodiy massani barqaror institutsional kuchga aylantirish qobiliyati hozircha cheklanganligicha qolmoqda. Agar BRIKS institutsionallashuv muammosini hal etmasa, ichki qarama-qarshiliklarni tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqmasa va iqtisodiy siyosatni muvofiqlashtirishning yanada samarali vositalarini yaratmasa, u asosan siyosiy muloqot platformasi sifatida qolib ketish xavfiga ega. Bunday holda global boshqaruvning muqobil modelini shakllantirish istiqbollari cheklangan bo‘lib qolishi mumkin, BRIKS+ esa chuqur integratsiyadan ko‘ra umumiy manfaatlar bilan birlashgan, moslashuvchan, biroq institutsional jihatdan zaif davlatlar birlashmasi sifatida o‘z rolini saqlab qoladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Umidkon Hasanov, JIDU 3-bosqich talabasi, IXTI amaliyotchisi   Kirish Xalqaro huquqning asosiy subyektlari, boshqacha aytganda, davlatlar o‘zaro munosabatlarga kirishganda har doim xalqaro normalarga muvofiq harakat qilishlari va xalqaro organlar tomonidan belgilangan qoidalarni buzmasliklari shartligi ta’kidlanadi. Biroq, global maydonda nisbatan ko‘proq kuchga ega bo‘lgan yirik davlatlar ba'zan o‘zlarining strategik manfaatlarini ustuvorligini saqlash uchun uchun ushbu qoidalarni buzish holatlari uchrab turadi.1940-yillargacha, ya’ni yirik davlatlar o‘z yadroviy salohiyatlarini shakllantirguniga qadar klassik mojarolar, jumladan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuv, qurolli mojaro, blokada, karantin va boshqalar xalqaro arenada oddiy holat bo‘lgan. Biroq yadroviy kuch bilan o‘yin qoidalarining o‘zgarishi barcha ishtirokchilarni, jumladan yadroviy salohiyatga ega bo‘lganlarni talofat xavfisiz, kamxarajat bo‘lgan boshqa yo‘llarni qidirishga undadi va ushbu yo‘llardan eng muqobili bu agentlar orqali harakat qilish - ya’ni proksi munosabatlari asosiga qurilgan urush yo‘li edi. Bugungi kunda yadroviy salohiyatga ega global o‘yinchilar soni kengaydi(Hindiston, Pokiston, Shimoliy Koreya, Isroil) bu esa siyosiy taranglik yuz berayotgan hududlarda mnfaatlar to‘qnashuvi xavfini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu taranglikni kamaytirish bilan bir qatorda mintaqada o‘z manfaatlarining ustuvorligini saqlash uchun davlatlar mahalliy o‘yinchilarni – akademik tilda aytganda, “proksi o‘yinchilari”ni moddiy, harbiy, tayyorlov, diplomatik yordam evaziga yollay boshladilar. Proksi urushlar, albatta, Sovuq urush davrining “hashamatli” xususiyati hisoblanadi. Sovet Ittifoqi va Qo‘shma Shtatlar, albatta, dunyoning turli mintaqalarida o‘z manfaatlarini daxlsiz saqlash uchun proksi urushlaridan juda keng foydalanishgan. Shuning uchun ham xalqaro munosabatlarning Sovuq urush davridagi kuchlar balansini o‘rganish jarayonida ushbu bosqichda yuz bergan proksi holatlariga juda e’tibor beradilar. Sovuq urush davrida Afg‘onistonda ikkala tomon ham mintaqani yoki hatto uning bir qismini nazorat qilsa, bu nomutanosiblikni keltirib chiqarishi mumkinligini juda yaxshi bilishardi, shuningdek, Sovet Ittifoqi Qo‘shma Shtatlarni o‘zining janubiy chegaralari yaqinida ko‘rishni, Qo‘shma Shtatlar esa Sovet Ittifoqi “Heartland”ning janubiy hududlarida o‘z pozitsiyasini mustahkamlashidan xavtorida edi. Siyosiy taranglik 1979-yil dekabr oyida kommunistik hukumatni qo‘llab-quvvatlash uchun Sovet Ittifoqining Afg‘onistonga (Afg‘oniston bu paytda allaqachon islomiy harakatlarga qarshi ichki qurolli mojarolar boshdan kechirayotgan edi) bostirib kirishiga olib keldi, bu esa Amerikaning kommunistik hukumatga qarshi kurashayotgan islomiy harakatlarga moliyaviy va harbiy yordami orqali mojaroga aralashishiga sabab bo‘ldi.   Proksi urushining asosiy motivlari Proksi urushlarining motivlarini aniqlashdan oldin, ularni an’anaviy ittifoqchilikdan farqlab olishimiz kerak. Proksi munosabatlarida odatda agent vazifasini bajaruvchi tomon o‘z rahbarining buyruq va ko‘rsatmalari asosida harakatlanadi va strategik qarorlarni qabul qilish huquqi cheklanganligi bilan xarakterli. Biroq, ittifoqchilik munosabatlari esa o‘zaro tomonlarning teng huquqliligi, manfaatlar kesishuvi hamda o‘zaro tomonning konsensusi asosiga quriladi. Qizig‘i shundaki, muvaffaqiyatli proksi munosabatlarini boshlash uchun ham rahbar, ham proksi agent o‘zaro strategik qo‘llab-quvvatlashga ehtiyoj sezishi kerak va bu omil an’anaviy ittifoqchilik munosabatlarida ko‘zga tashlanmaydi. Global maydonda ittifoqchilarning pozitsiyalari ba'zan bir-biriga mos kelmasligi va hatto bir-biriga zid kelishi mumkin. Buning sababi shundaki, an'anaviy ittifoqchilar o‘zaro muqarrar ehtiyojga ega emaslar va mustaqil harakat qilish uchun yetarli kuchga ega. Har bir mintaqada siyosiy kuchlar muvozanatini saqlashga bo‘lgan intilish proksi mavjudligining asosiy sharti hisoblanadi. Nizo kelib chiqishiga moyil hududlar, jumladan Yaqin Sharq, Afrika, Janubiy Amerika va hatto Sharqiy Yevropa ham ushbu nazariyaning mantiqan to‘g‘riligini ta’kidlaydi. Proksi urushlarida o‘z manfaatlari chegarasini mustahkamlashni niyat qilgan davlat albatta quyidagilardan birini o‘z tashabbusining bosh motivi sifatida ko‘radi va buni o‘z tashqi siyosiy faoliyatida yoritadi… Bu motivlarga: mintaqada o‘z siyosiy ta'sirini kengaytirish; mintaqadagi raqib davlatlarning siyosiy rolini kamaytirish; mintaqadagi raqobatchi davlatning hukmronligini kamaytirish; mintaqadagi qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi kuchlar muvozanatini saqlab qolish; raqib davlat ta'siri ostida bo‘lgan uzoq mintaqada geosiyosiy notinchlik yaratish; asosiy va antagonist raqib davlat o‘rtasidagi xavfsiz zonani saqlab qolish uchun bufer hududni saqlash kabilar kiradi. Bu motivlar, garchi global o‘yinchilarning hech biri tomonidan ochiq e'lon qilinmasa-da, asosiy proksi foydalanuvchisining harakatlarida kuzatish mumkin. Aslida, proksi urushlari tarixi shuni ko‘rsatadiki, bu motivlarning hech biri biron bir global o‘yinchi uchun doimiy emas. Proksi motivlarining yuzaga kelishi mintaqa, o‘yinchilar, subyektlar hamda strategik manfaatlarga qarab o‘zgarishi mumkin. Misol uchun, Yaqin Sharqning aksariyat qismidagi proksi keyslarida, Qo‘shma Shtatlar, Rossiya kabi global kuchlar va Eron kabi mintaqaviy kuchlar mintaqada bir-birining rolini kamaytirish maqsadida bundan foydalanib kelmoqdalar, jumladan Eron Livanda Hizbullohni doimiy ravishda qo‘llab-quvvatlaydi, chunki bu Isroilning mintaqadagi siyosiy mavqeini yaxshilashiga to‘sqinlik qilishning eng yaxshi, minimal xavf keltiruvchi usuli yoki Rossiyaning Suriya fuqarolar urushi paytida Bashar al-Assad rejimini keng qo‘llab-quvvatlashi bu uzoq mintaqadagi  rus mavqeini saqlab qolishning muqobil yo‘li edi. Aniqroq aytganda, yollovchi davlat mintaqaning siyosiy barqarorligiga yaxshiroq ta'sir ko‘rsatishi uchun proksi tarmoqlaridan foydalanishning maqsadi hisoblanadi, ammo proksi agentlarning o‘zlari uchun ham boshqa alohida motivlar mavjud. Ular bundan mintaqadagi siyosiy holatga nisbatan o‘z pozitsiyalarini faol bildirish uchun foydalanadilar. Bu sabablar qurolli guruh, diniy yoki etnik ozchiliklar, terroristik tashkilotlar yoki hatto kichik hukumat uchun ham tabiatiga qarab farq qiladi. Bu sabablar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: proksi mavjud mintaqaning og‘ir siyosiy sharoitlarida omon qolish; proksining siyosiy va mafkuraviy pozitsiyalarini mustahkamlash; mintaqada siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritish; mintaqadagi diniy, etnik va irqiy siyosat va o‘zgarishlarga faol munosabat bildirish; pul topish uchun - odatda harbiy tashkilotlar bilan bog‘liq ishlarda kuzatiladi. Bu motivlar mo‘tadil xarakterga ega emas bo‘lib, hududdadi geosiyosiy taranglik, o‘yinchilarning almashinuviga mutanosib tarzda o‘zgarib borishi mumkin. Bundan tashqari, bu motivlar ba'zan birgalikda kelishi yoki alohida uchrashi mumkin, misol uchun, Livanda "Hizbulloh" siyosiy partiyasi odatda Livan parlamentidagi siyosiy roli va obro‘sini mustahkamlash, shuningdek, Isroilning shafqatsiz hujumlari sharoitida omon qolish uchun Erondan texnik, moliyaviy va harbiy yordam oladi. Sovuq urush davrida Nur Muhammad Taraki (1978-79) boshchiligidagi Afg‘oniston Xalq Demokratik Partiyasi (PDPA) inqilob orqali hokimiyat tepasiga keldi va Sovet Ittifoqidan darhol yordam so‘radi, birinchi navbatda PDPAning mafkuraviy va siyosiy mavqeini mustahkamlash, ikkinchidan, qattiq geosiyosiy sharoitda omon qolish uchun.   Mojarolarga moyil mintaqalar Geosiyosiy tuzilmalarning ba'zi qismlari nima uchun mojarolarga moyil, boshqalari esa barqaror va mo‘tadil ekanligi haqida munozaralar ushbu hududlarning siyosiy tarixi, etnik rang barangligi, iqtisodiy va ijtimoiy holatiga chuqurroq nazar tashlashni talab qiladi. Shu munosabat bilan olimlar turli fikrlarni bildiradilar, masalan, Oksford universiteti siyosatshunosi Statis Kalyvasning fikricha, siyosiy parchalanish ba o‘zaro ichki nizoli hududlar mojaroga moyildir. Stenford universiteti siyosatshunosi Jeyms Firon o‘z maqolasida davlatning ziddiyatga moyil yoki yo‘qligi ushbu davlatning institutsional rivojlanganligi hamda samaradorligi va iqtisodiy holatiga qarab aniqlash mumkinligini ta’kidlaydi. Umuman olganda ikkala nazariya ham ayrim holatlarda asosli, biroq shunday hududlar borki, yuqoridagi holatlar kuzatilmasa ham mojarolar ro‘y bergan va bugungi kunda ham davom etmoqda. Masalan, Yugoslaviya 1990-yillarda Yevropadagi eng murakkab ichki mojarolardan birini boshdan kechirgan yoki Ukraina 2022-yildan beri boshdan kechirmoqda. Buning sababi zaif institutlar yoki past daromad emas, balki etnik parchalanish va doimiy qarama-qarshiliklardir. Sovuq urush davridagi mojarolar xaritasi shuni ko‘rsatadiki (1945-1991), ularning aksariyati siyosiy tizim parchalanib ketgan, ichki mojarolar avj olgan yoki mafkuraviy va diniy qarama-qarshiliklar shiddatli bo‘lgan zaif mintaqalarda kuzatilgan. Masalan, Xitoyda ikki yadroviy derjava - Sovet Ittifoqi va Qo‘shma Shtatlarning olib borgan harakatlari, ularning ikki turli guruhlarni qo‘llab-quvvatlashi hamda buning oqibatida kommunistik hukumatning hokimiyatga kelishi yuqprodagi ta’rifga asos bo‘ladi. Ikki yirik davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan ikki Koreya davlatining holati agent va yollovchi davlat o‘rtasidagi yumshoq vakillik munosabatlari va o‘zaro mustahkam ittifoqning odatiy xususiyatlari bilan ideal misoldir. Shimoliy Koreya Sovet Ittifoqining Koreya yarim orolidagi kuchli ittifoqchisi hisoblangan, Janubiy Koreya esa, ayniqsa, 1970-yillarning oxiridan boshlab, savdo va og‘ir sanoatda gullab-yashnagan davridan beri Amerika Qo‘shma Shtatlarining ishonchli, uzoq ittifoqchisi sifatida ko‘rila boshladi. Ikkala holatda ham ikki yirik davlatning ikkita mintaqaviy davlat bilan munosabatlari faqat manfaatlarga asoslangan munosabatlar sifatida ko‘rilgan. Biroq, bu sof nazariya Koreya urushi davrida Qo‘shma Shtatlarning Uzoq Sharqqa nisbatan tashqi siyosati Domino nazariyasini amalga oshirish bilan mos kelganligi bilan shubha ostiga qo‘yiladi. Qo‘shma Shtatlar uchun kommunizmni cheklash uning harakatlarining eng kuchli vektori sifatida qaraladi. Qo‘shma Shtatlar prezidenti Garri Trumanning so‘zlariga ko‘ra, mintaqaning bir mamlakatida Sovet kommunistik mafkurasining tarqalishini nazorat qilish "qolganlarini qutqarish uchun birinchini to‘xtatish" konsepsiyasi uchun muhim edi. Sovet Ittifoqi uchun Qo‘shma Shtatlarning Janubiy Koreyaga ta'siri, uning iqtisodiy, texnologik va mafkuraviy kirib borishi Sovet Ittifoqining Uzoq Sharqdagi manfaatlariga beqiyos tahdid solgan, shuning uchun Sovet Ittifoqi “janubiy ittifoqchilardan” kelayotgan bosimni cheklashga harakat qilgan. Holatdan olingan xulosa shuni ko‘rsatadiki, bitta mintaqada ikki xil mafkuraviy asosga ega siyosiy qarama-qarshilik bir mamlakatning ikki xil davlatga parchalanishiga olib kelgan. Rivojlanayotgan mamlakatlar va o‘tish davri iqtisodiyotiga proksi urushlarining ta'siri XXI asrda yangi dunyo tartibi yangi mintaqaviy va global o‘yinchilarning paydo bo‘lishi bilan shakllanmoqda. Darhaqiqat, ularning xalqaro roli yuqori baholanmoqda, chunki ularning aksariyati bir-biri bilan iqtisodiy va pragmatik munosabatlarini yaxshilamoqda. Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi tomonidan e'lon qilingan hisobotga ko‘ra sakkizta “tayanch davlatlar”ga - Braziliya, Hindiston, Indoneziya, Meksika, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Janubiy Afrika va Birlashgan Arab Amirliklarining strategik tanlovlari xalqaro tartibning kelajagini chuqur shakllantiradi. Bu davlatlar o‘rnatilgan G‘arb ittifoqlari va o‘sib borayotgan revizionist kuchlar o‘rtasida harakatlanadi, bu ularning afzalliklarini global boshqaruv tizimlarining moslashishi yoki yo‘q qilinishi uchun juda muhim qiladi. Ularning kimligi, qiziqishlari va diplomatik xatti-harakatlarini o‘rganish orqali ushbu loyiha Qo‘shma Shtatlar va uning sheriklari ushbu aktyorlar bilan qanday qilib samaraliroq aloqada bo‘lishlari va buyuk davlatlar raqobatini boshqarishlari uchun asos yaratadi. Biroq, rivojlanayotgan va o‘tish davridagi davlatlar iqtisodiyotidagi hozirgi vaziyat haqidagi savol hali ham munozara uchun ochiq. Bundan tashqari, ushbu proksi tarmoqlar ularga, ularning xalqaro miqyosiga qanday ta'sir qilishi proksi urushlarining axloqiy tabiatini o‘rganishni talab qiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar odatda iqtisodiy, siyosiy, madaniy va mafkuraviy jihatdan notinch davrni boshdan kechiradilar va bu davrlardagi siyosiy vaziyat proksi urushlariga  moyil bo‘ladilar. Siyosiy, iqtisodiy, gumanitar, ijtimoiy holatdan kelib chiqib bir nechta omillarni proksi chaqiruvchi omillar deb baholashimiz mumkin…Bular: Mamlakatning strategik joylashuvi : ba'zi rivojlanayotgan mamlakatlar bir yoki bir nechta yirik davlatlar bilan chegaradosh bo‘lgan nozik zonalarda joylashgan bo‘lib, bu xuddi shu holatning uzoqdagi versiyasiga nisbatan ikki baravar bosim yaratadi - Qozog‘iston, Ukraina, Meksika, Pokiston - proksi urushlari xavfi ancha yuqori bo‘lgan davlatlardir. Qozog‘iston Rossiya va Xitoy bilan chegaradosh mintaqada joylashgan, Ukraina Rossiya va NATO o‘rtasida bufer davlat sifatida joylashgan bo‘lib, bu uni siyosiy o‘yinlar uchun yaxshi jang maydoniga aylantiradi. Meksika Qo‘shma Shtatlarning tashqi qo‘shnisi, shuningdek, uning atigi ikkita qo‘shnisidan biri. Pokistonda esa Eron, Hindiston, Xitoy va Afg‘oniston bilan chegaradosh bo‘lgan murakkabroq holat mavjud bo‘lib, ular bilan odatda o‘zaro nizolar bo‘ladi. Turli etnik, diniy va til farqlariga ega mamlakatlar : aksariyat mamlakatlar aholisi etnik, diniy va madaniy jihatdan turlicha kelib chiqishga ega bo‘lib, bu odatda turli guruhlar o‘rtasida keskinlikni keltirib chiqaradi - Ukraina, Hindiston, Afg‘oniston, Eron - etnik aholi geografiyasi nomutanosib bo‘lgan misollar, masalan, Eronda umumiy aholining 25% ni ozarbayjonlar, 9% ni kurdlar tashkil qiladi. Afg‘onistonda umumiy aholining 22% ni pushtunlar tashkil etadi. Ukrainadagi rus ozchilik guruhlari umumiy aholining deyarli 18% ni tashkil qiladi. Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, bu mamlakatlar bir etnik guruhli mamlakatlarga qaraganda proksi-diskriminantlarga ko‘proq moyil. Hindiston, Nigeriya, Isroil, Efiopiya - bu mamlakatlarda diniy ozchilik guruhlarining ulushi nisbatan yuqori, bu ular o‘rtasida mafkuraviy tafovut mavjudligidan dalolat beradi, masalan, Hindistonda aholining 15% musulmonlar, Nigeriyada aholining qariyb 50% musulmonlar, Isroilda 18% va Efiopiyada 30%i musulmon bo‘lib, mojarolarning aksariyati shu omil bilan bog‘liq. Kam daromadli va og‘ir turmush sharoitiga ega mamlakatlar: tarix shuni ko‘rsatadiki, kambag‘al mamlakatlardagi siyosiy va mafkuraviy vaziyat beqaror bo‘lgan va tashqi tahdidlar tomonidan aralashish oson bo‘lgan. Aslida, past maoshlar, ocharchilik va yomon iqtisodiy va ijtimoiy siyosat harakatlantiruvchi omillar sifatida ko‘rilgan - Somali, Afgʻoniston, Suriya, Kongo - bu mamlakatlar iqtisodiy va ijtimoiy siyosati sust boʻlgan past daromadli mamlakatlar hisoblanadi va ularning har birida siyosiy va ijtimoiy notinchlik yaxshi proksi yoki boshqa turdagi mojarolarni keltirib chiqarish uchun yetarlicha yuqori. Masalan, Suriyada Rossiya va Qoʻshma Shtatlar qo‘llab-quvvatlovida uzoq davom etgan fuqarolar urushi (2000-2025), Birinchi Kongo urushi (1996-1997), Ikkinchi Kongo urushi (1998-2003) va Sharqiy Kongo urushi (2000-yillardan hozirgi kungacha) yoki Afgʻonistondagi fuqarolar urushi (1996-2001) mamlakatning iqtisodiy va madaniy holatining ahamiyatini koʻrsatadi. Zaif davlat institutlari va qonun ustuvorligining yo‘qligi : institutsional tuzilma muhim, chunki samarali hukumat va qonun ustuvorligi barqarorlik, rivojlanish va xavfsiz tizimni ta'minlaydi. Kuchli institutsional tuzilma va qonun ustuvorligi sof rivojlanish va xavfsiz siyosiy muhitni ta'minlaydigan bir qator misollar mavjud - Singapur, Yaponiya, Lyuksemburg, Daniya hamda Yangi Zelandiya - 2024-yilda Hukumat samaradorligi indeksi bo‘yicha yetakchi davlatlar hisoblangan (-2.5 zaif; 2.5 kuchli) . Ushbu ro‘yxatdagi eng past baho Yangi Zelandiyaga berilgan - 1.84. Daniya, Lyuksemburg, Finlyandiya, Shveytsariya hamda Singapur - 2024- yilda korruptsiyani nazorat qilish indeksi bo‘yicha yetakchi davlatlar (-2.5 zaif; 2.5 kuchli) sifatida baholangan . Eng past baho Singapurga berilgan - 1.97. Yangi Zelandiya, Shveytsariya, Singapur, Daniya va Finlyandiya - GPI (Global tinchlik indeksi) ma'lumotlariga ko‘ra, mamlakatlarning tinchligini o‘lchaydigan kompozit indeks bo‘lib, har biri 1-5 balllik shkala bo‘yicha baholangan 23 ta miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlaridan iborat. Ball qanchalik past bo‘lsa, mamlakat shuncha tinchroq bo‘ladi va bu mamlakatlar dunyoning eng yaxshi 10 ta mamlakati qatoriga kiritilgan. Rivojlanayotgan mamlakatlar va o‘tish davri iqtisodiyotiga proksi urushlarining ta'siri doimiy ravishda o‘lchanmaydi; buning sababi, atamaning o‘zi va uning talqini hukumat darajasida muhokama qilish uchun to‘liq qamrab olinmagan. Biroq bir qator umumiy tushunchalar mavjud. Bu tushunchalar iqtisodiy, siyosiy, mafkuraviy ta'sirlarni o‘z ichiga oladi. Iqtisodiy ta'sirlar - proksi urushlari yoki boshqa har qanday mojarolar odatda ushbu urushlarda agent sifatida faol ishtirok etayotgan mamlakat uchun iqtisodiy cheklovlar va uzoq muddatli inqirozni keltirib chiqaradi. Ushbu oqibatga olib keladigan odatiy omillar mavjud, birinchi navbatda, uning printsipiallari yoki boshqacha aytganda, "homiylar" dan doimiy moliyaviy yordam, bu proksilarning "chiroyli" mantig‘i bo‘lib, homiy har doim o‘yinda o‘z o‘yinchisiga yordam beradi. Homiylar sonining oshishi moliyaviy qaramlikni shu darajada oshiradi. Ushbu yordam paketlari asosan moliyaviy mablag‘, qurol yarog‘, o‘q-dori, xom-ashyo hamda boshqa moddiy talablarni qodirishni o‘z ichiga oladi. Rivojlanayotgan davlatning proksi urushlarga aralashuvi og‘ir iqtisodiy holatning davomiyligini ta’minlaydi. Aytish mumkinki, tashqi siyosiy holatni iqtisodiy vaziyat bilan mutanosib tarzda ushlash juda ham muhimdir.  Siyosiy ta'sir - proksi urushlari siyosiy inqirozni yuzaga keltirishning eng yaxshi usuli deb hisoblanadi. Rivojlanayotgan davlatlar odatda proksi o‘yinlariga aralashmaydi, sababi aniq, bu rivojlanish kayfiyatini buzishning eng halokatli usuli. Amalda, rivojlanayotgan davlatlar odatda inson huquqlari, demokratiya va liberalizatsiya bo‘yicha ichki siyosati uchun xalqaro bosim, sanksiyalar yoki hech bo‘lmaganda tashqaridan tanqidga duch kelishadi. Biroq, ularning proksi sifatidagi harakatlari uchun olgan reaksiyasi ishning keskinlashuvidan boshqa narsa emas. Tashqaridan mumkin bo‘lgan reaksiyalar diplomatik bosim, siyosiy sanksiyalar, izolyatsiya va boshqa mumkin bo‘lgan variantlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Biroq, ichkaridan vaziyat jiddiy bosqichga o‘tishi, ommaviy norozilik namoyishlari, qurolli mojarolar, fuqarolar urushi, hukumatni ag‘darish, tinch aholining parchalanishi va boshqalar bo‘lishi mumkin. Mafkuraviy ta'sir - kuchli rahbariyat uchun fuqarolarning ishonchi va qo‘llab-quvvatlashi muhim omil. Ko‘pgina rivojlanayotgan davlatlar odatda betaraflikni, har qanday mamlakat bilan pragmatik munosabatlarni, boshqa mamlakatlarning hududiy yaxlitligini hurmat qilishni, iqtisodiy sheriklikni o‘z tashqi siyosatining asosiy tamoyillari sifatida e'lon qiladilar. Bular xalqaro tinchlik va xavfsizlikning umum qabul qilingan qoidalaridir. Mojarolarda doimiy ishtirok etish, birinchidan, fuqarolarning o‘z hukumatiga bo‘lgan ishonchini, ikkinchidan, "yosh", rivojlanayotgan mamlakatning obro‘sini pasaytiradi. Kelajakdagi rivojlanish uchun ishlab chiqilgan mamlakatning milliy mafkurasi bu mojaro kengayishi bilanoq yo‘q qilinadigan birinchi ob'ektdir. Umumiy ambitsiyalari modernizatsiya, rivojlanish va tinch hayotga asoslangan millat bu mojarolardan aziyat chekadi va o‘z ambitsiyalarini ochlik, stress, izolyatsiya, boshpana va qo‘rquv bilan almashtiradi.   Xulosa Ushbu proksi urushlari zamonaviy xalqaro munosabatlar uchun foydalimi yoki ular keraksiz vosita va xalqaro normalar va majburiy hujjatlar bilan yo‘q qilinishi kerakmi degan munozaralar hamon davom etmoqda. Bir tomondan, u Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davrdan to hozirgi kungacha turli holatlarda yadroviy tahdidlarning oldini olish uchun ishlatilayotgan vosita sifatida, ammo boshqa tomondan, begunoh odamlarning tinch hayotiga putur yetkazadigan, uzluksiz mojarolarni keltirib chiqaradigan va diniy, etnik va irqiy ziddiyatlarni keltirib chiqaradigan o‘yin taktikasi sifatida qaraladi. Proksi urushlarining axloqiy qadriyatlari ham yollovchi, ham yollanuvchi uchun maqbuldir, mintaqaviy masalalarga aralashish va hokimiyatni mustahkamlash motivi ikkala  yaratuvchi uchun asosiy omillar sifatida qabul qilinadi. Proksi urushlariga moyil mintaqalar sifatida hali hech bir global kuch tomonidan “ta’sir ostiga” olinmagan hududlar  tushuniladi.  Super kuchlar ushbu mintaqalarda o‘z manfaatlarini turli yo‘llar bilan izlaydilar; zaif hukumatlar, ozchilik guruhlari, siyosiy partiyalar, harakatlar, mustaqil harbiy tashkilotlar va boshqalar. Mamlakatlarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy siyosati, aksariyat hollarda, mintaqa proksi urushlariga tayyor yoki yo‘qligini belgilaydi. Mintaqadagi vaziyat qanchalik og‘irlashsa, proksi urushini boshlash uchun asos sifatida shuncha ko‘p qabul qilinadi. Proksi urushini boshlash uchun asos sifatida qabul qilinadigan muhim xususiyatlarga ega mamlakatlar hisobga olinadi va bu muhim xususiyatlarga ularning strategik joylashuvi, ichki siyosati, etnik va diniy diversifikatsiyasi va mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy holati va boshqalar kiradi, bu esa tayyorgarlikni baholash me’zoni sanaladi. Proksi urushlariga eng ko‘p moyil bo‘lgan mamlakatlar sanab chiqildi va ularning aksariyati Afrika, Yaqin Sharq va Janubiy Osiyoda ekanligi xulosa qilindi. Buning sababi iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy siyosat inqirozi, barqaror rivojlanishning yo‘qligi va institutsional tuzilmaning sustligidir. Proksi urushlarining iqtisodiy ta'siri uzoq davom etadigan inqiroz, moliyaviy jihatdan boshqalarga, ayniqsa qarzdor mamlakatlarga (yoki homiylarga) qaram bo‘lish, sanoat rivojlanishi va xorijiy investitsiyalarning yo‘qligidir. Siyosiy ta'sir izolyatsiya, sanktsiyalar va xalqaro bosim bo‘lib, ular asosan mamlakatning ichki barqarorligiga putur yetkazib,  ommaviy norozilik namoyishlariga yoki hatto hukumatni ag‘darishga olib keladi. Xulosa shuni ko‘rsatadiki, ichki oqibatlar tashqi oqibatlardan ko‘lam jihatidan ancha keng. Va nihoyat, proksi urushlarining mafkuraviy ta'siri, birinchi navbatda, millatning milliy rivojlanish axloqiga hamda  xalqaro maydondagi obro‘siga putur yetkazadi.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

JIDU talabasi hamda IXTI amaliyotchisi Muhammad Xo‘janazarovning ushbu maqolasida 2026-yilgi Ho‘rmuz bo‘g‘ozi inqirozi Xitoyning energiya xavfsizligi va strategik rejalashtirishiga qay darajada ta’sir qilgani o‘z vaqtida va tahliliy jihatdan chuqur yoritilgan. Eron atrofidagi harbiy keskinlashuv va buning oqibatida dunyoning eng muhim energiya o‘tkazuvchi nuqtalaridan biridagi uzilishlar fonida o‘tkazilgan ushbu tadqiqot Xitoy iqtisodiy barqarorligining dengiz orqali ta’minotdagi beqarorliklarga nisbatan nechog‘li zaif ekanini o‘rganadi. Maqolaning asosiy g‘oyasiga ko‘ra, bu inqiroz shunchaki mintaqaviy beqarorlik emas, balki Xitoy energetika tizimining tizimli barqarorligi va uning kengroq geosiyosiy mavqei uchun jiddiy sinovdir. Maqolaning asosiy yutug‘i uning ko‘p o‘lchovli yondashuvidadir. Muallif energiya xavfsizligini faqat neft ta’minoti masalasi sifatida ko‘rib chiqish o‘rniga, neftni qayta ishlash zavodlari darajasidagi zaifliklarni, makroiqtisodiy oqibatlarni, strategik zaxiralarni, quruqlikdagi quvurlarni diversifikatsiya qilishni va Xitoy energetika modelining uzoq muddatli transformatsiyasini tahlil qiladi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, Xitoy Fors ko‘rfazidan neft yetkazib berishdagi uzilishlarga kuchli bog‘liqligicha qolayotgan bo‘lsa-da, uning muhim himoya vositalari ham yo‘q emas. Strategik neft zaxiralari, tijoriy omborlar, Rossiya va Markaziy Osiyo bilan quvur aloqalari hamda Xitoy elektr energetikasi tizimining neftga qaramlikdan nisbatan holiligi mamlakat barqarorligining asosiy tarkibiy qismlari sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, maqolada Ho‘rmuz inqirozi Pekinning zaif dengiz yo‘laklariga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan uzoq muddatli strategiyasini mustahkamlagani ko‘rsatilib, kengroq geosiyosiy dalil ilgari suriladi. Shu nuqtai nazardan, tadqiqotda Yevroosiyoning energetik o‘zaro bog‘liqligining strategik ahamiyati, Rossiya va Markaziy Osiyo bilan hamkorlikni kengaytirish, qayta tiklanuvchi energiya, elektrlashtirish va akkumulyatorlar ishlab chiqarishni jadallashtirish kabi jihatlarga alohida urg‘u beriladi. Binobarin, inqiroz nafaqat tahdid, balki Xitoyni dengiz orqali import qilinadigan neftga kamroq tobe bo‘lgan hamda texnologik va infratuzilmaviy moslashuvga ko‘proq asoslangan energetika tizimiga tezroq o‘tishga undovchi katalizator sifatida ham taqdim etiladi. Umuman olganda, maqola global energetika geosiyosati bo‘yicha bugungi munozaralarga chuqur mulohazali va amaliy siyosat uchun ahamiyatli hissa qo‘shadi. Unda energiya xavfsizligining kelajagi nafaqat yoqilg‘i ta’minoti manbalariga, balki diversifikatsiya, texnologik salohiyat va strategik moslashuvchanlikka ham tobora ko‘proq bog‘liq bo‘lib borishi ishonarli tarzda ko‘rsatib berilgan. Maqola bevosita geosiyosiy xavflarni uzoq muddatli tizimli o‘zgarishlar bilan bog‘lash orqali Xitoyning yanada beqaror xalqaro energetika muhitida qanday harakat qilishga intilayotganini aniq va ishonchli tarzda sharhlab beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Mazkur maqolada 2026-yilgi Eron inqirozi sharoitida Yevroosiyoning energetika va transport arxitekturasi tubdan qayta shakllantirayotgan jarayonlarning dolzarb va siyosiy qarorlar ishlab chiqishga yo‘naltirilgan tahlili taqdim etilgan. Tadqiqotda Eron atrofidagi harbiy keskinlikning tizimli oqibatlariga e’tibor qaratilib, Hormuz bo‘g‘ozining funksional blokadasi nafaqat keskin energetik shokni, balki logistika, oziq-ovqat ta’minoti zanjirlari va mintaqaviy iqtisodiy xavfsizlik sohasida kengroq inqirozni qanday keltirib chiqargani o‘rganiladi. Ushbu hodisalarni kengroq geosiyosiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqib, maqolada jahon iqtisodiyoti yangi davrga kirgani, bu davrda xavfsizlik masalalari samaradorlik va ochiq savdo haqidagi an’anaviy qarashlardan tobora ustun kelayotgani ta’kidlanadi. Maqolaning asosiy hissasi inqirozning Markaziy Osiyoga, xususan, janubiy savdo va tranzit yo‘nalishlaridagi uzilishlar orqali ko‘rsatgan ta’sirining batafsil tahlili bilan belgilanadi. Unda Erondagi beqarorlik va Afg‘oniston–Pokiston chegarasidagi ziddiyatning qayta avj olishi birgalikda mintaqani strategik jihatdan zaif ahvolga solib, jahon bozorlariga olib chiquvchi ilgari muhim bo‘lgan yo‘laklarni yopib qo‘ygani ko‘rsatib berilgan. Shu nuqtai nazardan, maqolada inqiroz oqibatlari energiya resurslari narxlarining o‘zgarishi bilan cheklanib qolmay, oziq-ovqat xavfsizligi, inflyatsion bosim va yirik mintaqaviy infratuzilma tashabbuslarining kelajakdagi hayotiyligiga ham ta’sir ko‘rsatishi ochib berilgan. Maqolada O‘zbekiston misolida mamlakat o‘zining tashqi iqtisodiy va logistika strategiyasini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘layotgani tahlil qilingan. Shunchaki rivojlanish loyihalari emas, balki barqarorlik va uzoq muddatli suverenitetning strategik vositalari sifatida qaralayotgan “O‘rta yo‘lak” hamda “Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston” temiryo‘lining ortib borayotgan ahamiyatiga alohida e’tibor qaratiladi. Tahlilda, agar yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilish va infratuzilmani moslashtirish shoshilinch tarzda amalga oshirilsa, O‘zbekistonning geografik joylashuvi strukturaviy cheklovdan geosiyosiy va iqtisodiy ustunlik manbasiga aylanishi mumkinligi ta’kidlanadi. Umuman olganda, maqolada 2026-yilgi inqiroz Yevroosiyo geosiyosatida hal qiluvchi burilish nuqtasi bo‘lganini tasdiqlovchi asosli dalillar keltiriladi. Unda Markaziy Osiyo davlatlari, xususan, O‘zbekiston yanada parchalangan va raqobatbardosh xalqaro muhitga moslashishi zarurligi, bunday sharoitda himoyalangan va diversifikatsiyalangan yo‘laklar milliy mavjudlikning zarur shartiga aylanishi haqida xulosa qilinadi. Geosiyosiy tahlilni aniq mintaqaviy oqibatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda, maqola jadal o‘zgarayotgan xalqaro tartib sharoitida energetika xavfsizligi, transport aloqalari va strategik barqarorlik bo‘yicha bugungi munozaralarga muhim hissa qo‘shadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

2026 yil fevral oyining oxirida Afg‘oniston–Pokiston chegarasida hamda Yaqin Sharqda, xususan Eron hududida bir vaqtning o‘zida harbiy mojarolar eskalatsiyasi boshlandi. Afg‘onistonning g‘arbiy va sharqiy chegaralarida keskinlikning kuchayishi mamlakatdagi gumanitar vaziyatni sezilarli darajada yomonlashtirdi. Davom etayotgan mojarolar fonida siyosiy beqarorlik Markaziy Osiyo davlatlari uchun xavf va imkoniyatlarning o‘ziga xos muvozanatini shakllantirdi. Bir tomondan, xavfsizlik xatarlari kuchayishi mumkin, boshqa tomondan esa Afg‘onistonning ortib borayotgan iqtisodiy zaifligi Markaziy Osiyo davlatlari uchun siyosiy ta’sir imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Mamlakatda allaqachon mavjud bo‘lgan tizimli inqiroz sharoitida Yaqin Sharqdagi mojaroning kuchayishi ayniqsa og‘ir zarba bermoqda. Natijada, savdoni diversifikatsiya qilish imkoniyatlarining qisqarishi hisobiga afg‘on hukumati qisqa muddatda narxlar o‘sishini jilovlash uchun samarali vositalardan deyarli mahrum bo‘ldi. Bunday sharoitda, kamida yaqin istiqbolda, deyarli yagona muqobil sifatida Markaziy Osiyo orqali o‘tuvchi shimoliy yo‘lak shakllanmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari uchun inqiroz sharoitida Afg‘oniston bilan gumanitar hamkorlikni chuqurlashtirish istiqboli ikki tomonlama xususiyatga ega: bir tomondan, u muayyan xavflar bilan bog‘liq bo‘lsa, boshqa tomondan quyidagi sabablarga ko‘ra sezilarli foyda keltirishi mumkin: Birinchidan, mavjud mojarolar Afg‘onistonni ikki yirik harbiy-siyosiy inqiroz oralig‘ida qoldirdi. O‘tgan yil noyabr oyidan buyon Pokiston bilan chegaraning yopilishi an’anaviy ta’minot yo‘llarini izdan chiqardi, Yaqin Sharqdagi keskinlik esa Erondan importni ham xavf ostiga qo‘ydi. Natijada, 2026 yil mart oyida, ayniqsa oziq-ovqat va dori-darmonlar narxining keskin oshishi kuzatildi. Afg‘onistonning Eron bilan geografik va siyosiy yaqinligi uzoq vaqt davomida tranzit tashuvlar uchun qulay sharoit yaratib kelgan. Natijada, Eron taxminan 3,2 milliard AQSh dollari hajmidagi savdo aylanmasi bilan Tolibon uchun eng yirik savdo hamkorigaaylangan. Biroq, hozirgi siyosiy vaziyatda ushbu munosabatlar Afg‘oniston uchun tanqidiy qaramlikka aylandi. Buni, avvalo, Eron bilan chegaradosh hududlarda, masalan Hirot viloyatida narxlarning o‘sish tendensiyasi tasdiqlaydi. Afg‘oniston uchun ayniqsa og‘ir zarbalardan biri Chobahor porti istiqbollariga berildi, chunki u Pokiston tranzit yo‘llarini chetlab o‘tishning asosiy muqobili sifatida ko‘rilgan edi. Mintaqadagi harbiy beqarorlik nafaqat ushbu portdan foydalanish istiqbolini, balki boshqa infratuzilmaviy loyihalarni amalga oshirishni ham shubha ostiga qo‘ymoqda. Natijada, Afg‘oniston misli ko‘rilmagan logistika izolyatsiyasi holatiga tushib qoldi. Ikkinchidan, Afg‘oniston chegaralari atrofida keskinlikning kuchayishi qochqinlar oqimining o‘ziga xos ikki tomonlama shakllanishiga olib keldi. Bu esa mahalliy hududlarning ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha yuklama yaratmoqda. BMTning Qochqinlar bo‘yicha Oliy komissari hisobotiga ko‘ra, AQSh va Isroilning Eron hududiga bergan zarbalari aholi ko‘chishining yangi to‘lqini yuzaga kelish xavfini kuchaytirdi va qo‘shni davlatlarga qo‘shimcha bosim keltirib chiqarmoqda. Avvalo, bu Afg‘oniston uchun xavf tug‘diradi, chunki Eron afg‘on migrantlarini qabul qiluvchi eng yirik markazlardan biri hisoblanadi. Mojaroning kuchayishi fonida Eron bilan chegaradagi nazorat punktlarida noodatiy tendensiya kuzatilmoqda: ilgari Eronda qonuniy maqomga ega bo‘lgan minglab afg‘onlar ommaviy ravishda vatanga qaytmoqda. Agar ilgari asosiy oqim deportatsiya qilinganlardan iborat bo‘lgan bo‘lsa, hozir chegara xodimlari “ixtiyoriy qaytuvchilar” sonining keskin oshganini qayd etmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, har kuni 1500 nafargacha afg‘on, hatto pasport va yashash ruxsatiga ega bo‘lganlar ham, Eronni tark etmoqda. Shunga o‘xshash holat sharqiy chegaralarda ham kuzatilmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi harbiy harakatlar natijasida birinchi haftadayoq 100 000 dan ortiq kishi o‘z uylarini tark etishga majbur bo‘lgan. Bundan tashqari, Afg‘oniston OAVlariga ko‘ra, majburiy deportatsiyalar oqimi saqlanib qolmoqda va haftasiga 20 000 nafargacha yetmoqda. Qayd etish joizki, qaytayotganlarning katta qismi na moddiy resurslarga ega, na iqtisodiyotga tez moslashish imkoniyatiga. Bu esa iqtisodiyotga qo‘shimcha bosimni kuchaytiradi va kelgusida ijtimoiy-iqtisodiy beqarorlik omiliga aylanishi mumkin. Migratsiyaning bunday yopiq sikli Afg‘onistonning davom etayotgan inqirozlarga nisbatan barqarorligini pasaytiradi. Uchinchidan, xalqaro moliyalashtirishning kamayishi va logistika yo‘llarining buzilishi Afg‘onistonning iqtisodiy zaifligini yanada kuchaytirmoqda. Natijada, Tolibon ichki bozorni qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy tartibni saqlash uchun zarur vositalardan mahrum bo‘lib qolmoqda. Vaziyat donorlik yordami yetishmovchiligi bilan yanada og‘irlashmoqda. BMTning Afg‘onistonga ko‘maklashish missiyasi (UNAMA) rahbari vazifasini bajaruvchi Jiorjette Gagnon ta’kidlashicha, tashkilot moliyalashtirilishining keskin qisqarishi gumanitar vaziyatning yomonlashishiga olib kelgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, 2026 yilda gumanitar tashkilotlar 17,5 million afg‘onga yordam ko‘rsatishni rejalashtirgan va buning uchun 1,71 milliard dollar yig‘ish ko‘zda tutilgan. Biroq hozirda ushbu mablag‘ning atigi 10 foizi moliyalashtirilgan. Moliyaviy muammolardan tashqari, mojaro vaqtida yordamga jismoniy kirish ham cheklanmoqda. Xalqaro migratsiya tashkiloti (XMT) ma’lumotlariga ko‘ra, tashkilotning tranzit markazlari Pokiston bilan chegaradagi so‘nggi jangovar harakatlar natijasida jiddiy zarar ko‘rgan. Bundan tashqari, xavfsizlik sababli yana bir qator hududlarda faoliyat to‘xtatilgan. Ehtiyoj ortib borayotganiga qaramay, beqaror vaziyat gumanitar yordamga kirish imkoniyatlarini cheklamoqda. Shuningdek, xalqaro gumanitar dasturlarning yetarli darajada moliyalashtirilmasligi vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda. To‘rtinchidan, oziq-ovqat xavfsizligi sezilarli darajada yomonlashdi. So‘nggi bir yil ichida bu muammo xalqaro tashkilotlar kun tartibida gender tengsizligi masalalari bilan bir darajaga chiqdi. BMTning Jahon oziq-ovqat dasturi (WFP) ma’lumotlari vaziyatning keskin yomonlashganini ko‘rsatmoqda. 2026 yil qishida 17 milliondan ortiq afg‘on aholi o‘tkir oziq-ovqat tanqisligiga duch kelgan. Bu ko‘rsatkich bir yil ichidayoq 3 millionga oshgan. Biroq, xalqaro tashkilotlar tobora ko‘proq e’tibor qaratayotgan eng xavotirli omil bu zaif guruhlar orasidagi to‘yib ovqatlanmaslikdir. Qariyb 4 million bola yetarli oziqlanmaslikdan aziyat chekmoqda, ularning bir qismi esa o‘tkir tanqislikni boshdan kechirmoqda va shoshilinch tibbiy yordamga muhtoj. Xalqaro tashkilotlar ta’kidlashicha, oziq-ovqat bilan bog‘liq vaziyat so‘nggi o‘n yilliklarda eng yuqori darajaga yetgan. Ayrimlari esa yetarli moliyalashtirishsiz favqulodda vaziyatda yordam ko‘rsatish imkoniyati yo‘qligini qayd etmoqda. Yuqorida keltirilgan omillar Afg‘onistondagi vaziyatning tashqi yordamga tanqidiy darajada bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mavjud infratuzilma imkoniyatlari va Markaziy Osiyo davlatlarining, xususan O‘zbekistonning hamkorlikka bo‘lgan siyosiy irodasi paradoksal tarzda ijobiy rol o‘ynashi mumkin. Yaqin Sharqdagi davom etayotgan harbiy-siyosiy inqirozlar va Pokiston bilan keskin munosabatlar Afg‘oniston importida Markaziy Osiyo mahsulotlari ulushini sezilarli darajada kengaytirishi mumkin. Uzoq muddatda bu mamlakatlar o‘rtasida yanada barqaror va ishonchli savdo-iqtisodiy aloqalarning shakllanishiga olib keladi. Kelgusida Markaziy Osiyo davlatlari ushbu vaziyatdan foydalanib, Afg‘oniston va tashqi dunyo o‘rtasida asosiy tranzit va gumanitar markaz sifatida mustahkam o‘rin egallashi mumkin. Transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirish, gumanitar dasturlarni kengaytirish va mintaqaviy siyosatni muvofiqlashtirish Afg‘oniston iqtisodiyotini barqarorlashtirish hamda mintaqaviy integratsiyani kuchaytirishga xizmat qilishi mumkin. Shu tariqa, mavjud xavflarga qaramay, joriy inqiroz mintaqaviy hamkorlik arxitekturasini o‘zgartirish salohiyatiga ega. Agar muvofiqlashtirilgan siyosat ishlab chiqilsa, Markaziy Osiyo davlatlari nafaqat xavfsizlik tahdidlarini kamaytirishi, balki iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish, transport yo‘laklarini mustahkamlash va mintaqadagi geosiyosiy ahamiyatini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.