Ispaniyada ishlab chiqilgan qishloq xo‘jaligi modellari, xususan, Almeriyaning intensiv issiqxona tizimlari va Altiplano platosining regenerativ landshaftini tiklash, O‘zbekiston kabi jiddiy ekologik, iqtisodiy va institutsional muammolarga duch kelayotgan mamlakatlar uchun foydali saboqlarni ifodalaydi . Qurg‘oqchil iqlimi va qishloq xo‘jaligiga qaramligi bilan ajralib turadigan O‘zbekiston ushbu tasdiqlangan amaliyotlardan sezilarli darajada foyda ko‘rishi mumkin. Ispaniya suv tanqisligi bo‘lgan muhitni “Yevropa bog‘I”ga aylantirishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi , texnik innovatsiyalarni samarali suv resurslarini boshqarish bilan birlashtirib, cheklangan resurslar bilan ham ulkan iqtisodiy daromad keltirdi. Bundan tashqari, global bozorda ustunlik qilish uchun intensiv ishlab chiqarishni va tuproq degradatsiyasi va qishloq joylarini tashlab ketishga qarshi kurashish uchun regenerativ usullarni o‘z ichiga olgan Ispaniya modelining taklif qilingan ikki bosqichli yondashuvi O‘zbekistonda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan juda yaxshi misoldir . Ispaniyaning muvaffaqiyatli umumiy qishloq xo‘jaligi siyosati (CAP) aniq sug‘orish, o‘simliklarni kompleks himoya qilish, issiqxona bog‘dorchiligi va yuqori sifat standartlarini joriy etishga yordam beradi. Ispaniya fermalari mahsuldorlikni oshirish uchun elektron monitoring va tomchilatib sug‘orishdan foydalanmoqda. Almeriyada eksport uchun foydalaniladigan 33500 gektar issiqxonalar mavjud bo‘lib, mamlakat o‘simliklarni biologik himoya qilish sohasida jahon peshqadami hisoblanadi. Umumiy qishloq xo‘jaligi siyosatining joriy doiraviy dasturi (2023-2027-yillar) atrof-muhitni muhofaza qilish va suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirishga qaratilgan. Irrigatsiya va suv resurslarini boshqarish. Ispaniyada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari qiymatining 71 foizi sug‘oriladigan yerlarga to‘g‘ri keladi, ular 3,7 mln. gektarni yoki barcha qishloq xo‘jaligi yerlarining qariyb 22 foizini tashkil etadi. 2022-yildan 2027-yilgacha hukumat 750 ming gektar maydonni yaxshilash uchun rekord darajadagi 2,5 milliard yevro sarflaydi. Bunga avtomatlashtirilgan suv o‘lchagichlarni o‘rnatish, ochiq kanallarni bosimli quvurlar bilan almashtirish va tuproq namligi datchiklari va avtomatlashtirilgan rejalashtirish kabi aqlli sug‘orish texnologiyalarini rag‘batlantirish kiradi. Tomchilatib/mikro sug‘orishdan foydalanadigan ispan fermalari eng mahsuldor va eng kam suv iste’mol qiladigan fermalardan biri hisoblanadi. Ispaniyaning umumiy qishloq xo‘jaligi siyosati (CAP) strategik rejasi iqlim sharoitlarining keng diapazonida raqobatni rag‘batlantiradi. Yevropa Ittifoqining milliy tiklanish jamg‘armalari va qishloq hududlarini rivojlantirish jamg‘armalarini o‘z ichiga olgan ko‘p dasturli yondashuv irrigatsiya tarmoqlarini raqamlashtirish va energiya sarfini kamaytirishga qaratilgan. Sug‘orishdan foydalanadigan ispan fermalari eng mahsuldor va eng kam suv iste’mol qiladigan fermalardir. O‘zbekiston Ispaniyaning raqamli vositalardan foydalanish, odamlar va jamoalarni jalb qilish, shuningdek, yirik davlat investitsiyalarini o‘z ichiga olgan “inklyuziv” yondashuviga amal qilishi kerak. O‘zbekiston Ispaniyaning muvaffaqiyatli tajribasiga tayangan holda raqamli texnologiyalar, mahalliy hamjamiyatlarning ishtiroki va katta miqdordagi davlat investitsiyalarini uyg‘unlashtirgan holda qishloq xo‘jaligini isloh qilish va modernizatsiya qilish samaradorligini oshirishi mumkin. Agro qayta ishlash va qiymat zanjirlari. Ispaniyaning qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sektori katta va murakkabdir. U umumiy aylanmasi 168 milliard yevro bo‘lgan 30 ming korxonadan iborat bo‘lib, ishlab chiqarish sanoatining qariyb 23,8 foizini ta’minlaydi. Ular qatoriga yog‘ zavodlari (yiliga 1,4 mln. tonnaga yaqin zaytun yog‘i ishlab chiqaradigan 1,39 mingta korxona), vino va likyor zavodlari, meva va sabzavotlarni qayta ishlaydigan konserva zavodlari, tomat pastasi va sharbat ishlab chiqaruvchilar kiradi. Ko‘pgina ispan yangi mahsulotlar eksportchilari Yevropa Ittifoqi qoidalariga ko‘ra, o‘z fermalari yonida sovutish omborlari va qadoqlash sexlariga ega. Zaytun va tomatdan qayta ishlangan mahsulotlar, konservalangan baliq va sharbatlar sohaning muhim eksport tovarlari hisoblanadi. O‘zbekiston zamonaviy sovutish zanjirlari, sharbat va konserva zavodlari qurilishini kengaytirishi kerak. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashni rag‘batlantirish uchun Ispaniya fermerlariga Yagona qishloq xo‘jaligi siyosati (qishloq biznesiga investitsiya yordami) doirasida grantlar taqdim etildi. O‘zbekistonda hukumat yoki donorlar mablag‘laridan foydalangan holda shunga o‘xshash dasturni (Jahon bankining qishloq xo‘jaligi va irrigatsiyani qo‘llab-quvvatlash dasturi, YETTBning "Agrooziq-ovqat o‘zaro bog‘liqligi" dasturi) joriy etish mumkin. Masalan, Ispaniyada sharbat sanoati narxlarni barqaror ushlab turish uchun hosil eng yuqori bo‘lgan davrlarda ortiqcha meva va sabzavotlarni qayta ishlaydi. Ispaniyaning qayta ishlangan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ko‘pincha Yevropa Ittifoqi bozorlariga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu juda qattiq sifat nazorati (HACCP, ISO standartlari) va oziq-ovqat xavfsizligi standartlariga muvofiqlikni talab qiladi. Mahalliy agronomlarni tayyorlash, sertifikatlashtirish bo‘yicha pilot loyihalarni amalga oshirish, shuningdek, laboratoriyalar va mahsulotlarni kuzatishning raqamli tizimlarini rivojlantirish uchun O‘zbekiston Ispaniya sertifikatlashtirish organlari va ekspertlari bilan rasmiy hamkorlik o‘rnatishi kerak. Ispaniyada kooperativlar ko‘pincha qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalarni boshqaradi. O‘zbekistonda ham shunday kooperativlar tashkil etish mumkin. Bunday vertikal muvofiqlashtirish mamlakatda qo‘shilgan qiymat yaratilishini oshiradi. Raqamli qishloq xo‘jaligi va innovatsiyalar. Ispaniya iqlim o‘zgarishi oqibatlarini kamaytirish maqsadida qishloq xo‘jaligi sektorini raqamli texnologiyalarga tezkorlik bilan o‘tkazmoqda. Qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va oziq-ovqat vazirligi Agrosanoatni raqamlashtirish strategiyasi qanday amalga oshirilayotganini kuzatib boruvchi rasadxonani qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu strategiya raqamli transformatsiyadan butun qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat tizimini modernizatsiya qilish vositasi sifatida foydalangan holda raqamli tengsizlik, texnologiyalarni joriy etish darajasining pastligi, mehnat unumdorligini oshirish, ekologik barqarorlik va qishloq hududlarini rivojlantirish muammolarini hal qilishga qaratilgan. Hukumat fermerlarga sensorlar va dasturiy ta’minot sotib olish uchun mablag‘ ajratish orqali aniq dehqonchilikni qo‘llab-quvvatlamoqda. Mamlakatimizda agrotexnologiyalar va biotexnologiyalar, ozuqaviy xususiyatlarni yaxshilash va aniq dehqonchilikni ta’minlash sohasida faoliyat yurituvchi yigirmadan ortiq texnologik markazlar mavjud. Ispaniyalik tadbirkorlar va agrotexnologiya kompaniyalari IoT (Internet of Things) dala sensorlarini ishlab chiqarmoqda, namlikni o‘lchash uchun sun’iy yo‘ldosh xizmatlaridan foydalanmoqda va sun’iy intellekt (SI) asosida hosilni boshqarish bo‘yicha maslahatlar bermoqda. Qishloq xo‘jaligini moliyalashtirish ham avtomatlashtirilgan. Masalan, fermerlar banklarning mobil ilovalari orqali hosil yetishtirish uchun kredit olishi mumkin. O‘zbekistonda ham raqamli bog‘dorchilik joriy etilmoqda. Hozirda sun’iy intellekt suv resurslarini boshqarish, chorva mollarini monitoring qilish va issiqxonalarni boshqarish bo‘yicha pilot loyihalarda sinovdan o‘tkazilmoqda. O‘zbekistonda har bir hududda "qishloq xo‘jaligi xizmatlari zonalari" tashkil etilmoqda. Ushbu zonalar tuproq tahlili, meteorologik ma’lumotlar va ta’limni o‘z ichiga olgan keng ko‘lamli IT xizmatlarini taklif etadi. O‘zbekiston uchun yangi qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini (aniq sug‘orish tizimlari, aqlli qishloq xo‘jaligi va raqamli monitoring, o‘simliklarni integratsiyalashgan himoya qilish, suvni retsirkulyatsiya qilish va chuchuklashtirish texnologiyalari, yig‘im-terimdan keyingi ishlov berish va sifat nazorati texnologiyalari) fermerlar o‘rtasida joriy etish bo‘yicha Ispaniya tajribasi foydali hisoblanadi. Ispaniya tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, fermerlarni o‘qitish va yangi texnologiyalarni qo‘llashni ko‘rsatish muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston, shuningdek, fermerlarni resurslarni taqsimlash bo‘yicha qarorlar qabul qilish uchun zamonaviy raqamli vositalardan foydalanishga o‘rgatishga sarmoya kiritishi kerak. Bundan tashqari, Ispaniya texnologik kompaniyalari va universitetlari qishloq xo‘jaligi sohasida sinovdan o‘tgan yechimlarni, masalan, mintaqaviy ob-havo stansiyalari va mobil ilovalarni joriy etish uchun O‘zbekiston texnologik kompaniyalari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish muhimdir. Ispaniyaning “Observatoriya” guruhi misolida O‘zbekiston fermer xo‘jaliklaridan olingan ma’lumotlardan qishloq xo‘jaligi siyosati sohasida qarorlar qabul qilish uchun milliy tahliliy tizimda foydalanish mumkin. Ispaniya tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekiston o‘zlashtirishi mumkin bo‘lgan quyidagi amaliyotlar belgilab olindi: Tomchilatib/mikrosug‘orishni hamda suvni masofadan turib monitoring qilishni hamma joyda joriy etish. Ispaniyada amalga oshirilgan modernizatsiya (masalan, bosimli tarmoqlar, suv sarfi o‘lchagichlar) suv taqsimoti samaradorligini qariyb 95% ga yetkazish va fermer xo‘jaliklari darajasida suv iste’molini taxminan 20% ga qisqartirish imkonini berdi. Ispaniya rejalarida ko‘zda tutilganidek, tomchilatib sug‘orishga o‘tishni rag‘batlantirish, fermer xo‘jaliklarida suv sarfini hisobga olishni yo‘lga qo‘yish hamda kanallar va nasoslarni avtomatlashtirishga sarmoya kiritish tavsiya etiladi. Bu chora-tadbirlar fermer xo‘jaliklaridagi datchiklar (tuproq namligi, ob-havo ma’lumotlari) bilan birgalikda O‘zbekistonda suvdan foydalanish unumdorligini oshirishi mumkin. Ispaniya fermerlari kabi tabiiy yirtqichlar va maqsadli nazoratdan foydalangan holda o‘simliklarni integratsiyalashgan himoya qilish tizimlarini joriy etish. Almeriyada pestitsidlardan (masalan, oqqanotlar, Tuta Absoluta) intensiv foydalanish o‘rnini biologik nazorat vositalari (parazit arilar Encarsia, yirtqich qandalalar Nesidiocoris), shuningdek, yopishqoq tuzoqlar va ekin gigiyenasi egalladi. Bu kimyoviy moddalar xarajatlarini kamaytirish, chidamlilik rivojlanishining oldini olish va qoldiq moddalarsiz mahsulot eksportini ta’minlash imkonini beradi. O‘zbekiston IQR tizimlarini asosiy ekinlarda (masalan, paxta, pomidor) sinab ko‘rishi va fermerlarni monitoring va biologik nazorat usullariga o‘rgatishi mumkin. Issiq/sho‘rlangan hududlarda issiqxona sabzavotchiligini rivojlantirish (masalan, Xorazm, Surxondaryo). Ispaniyaning Almeriyadagi “plastik dengizi” (33500 gektar) yiliga 3 million tonna pomidor, qalampir va boshqa sabzavotlar beradi, ularning 80 foizi eksport qilinadi. Model gidroponika, soya beruvchi to‘rlar va iqlim nazoratini o‘zida mujassam etgan. O‘zbekiston issiqxonalar klasteri (quyosh yordamida sug‘oriladigan) vegetatsiya davrini uzaytirishi va yangi bozorlarga sifatli mahsulot yetkazib berishi mumkin. Hududlarga ixtisoslashgan klasterlarni rivojlantirish zarur. Masalan, O‘zbekistondagi Farg‘ona vodiysi yuqori sifatli meva (o‘rik, olma) va sabzavotlar yetishtirishga ixtisoslashsa, Buxoro/Surxondaryo esa (subtropik iqlim sharoitida) sarg‘in qovun va pista yetishtirishga yo‘naltirilishi mumkin. Klasterlarni rivojlantirish (Ispaniya kooperativlari va savdo palatalarida bo‘lgani kabi) qayta ishlash quvvatlaridan birgalikda foydalanish, qo‘shma marketing va ilmiy-tadqiqot ishlarini o‘z ichiga oladi, bu esa qiymat zanjirlarini mustahkamlash imkonini beradi. Resurslarni birlashtirish va bozorlarga kirishni ta’minlashga qaratilgan kooperativ modellarni rag‘batlantirish zarur. Ispaniya kooperativlari (masalan, “Kaxamar” banki, vino/zaytun moyi ishlab chiqarish kooperativlari) o‘z a’zolarining daromadlarini oshiradi. O‘zbekistonning kooperativlar to‘g‘risidagi yangi qonuni buning uchun tegishli doiralarni taqdim etadi. Hukumat va donorlar fermerlarga boshqaruv asoslarini o‘rgatish va kooperativlarning eksport kompaniyalari bilan aloqalarini o‘rnatish orqali tajriba hududlarida kooperativlarni tashkil etishga yordam berishlari mumkin. Bilimlarni tarqatish va fermer xo‘jaliklarini boshqarish uchun raqamli platformalarni joriy etish. Ispaniyada sug‘orishni rejalashtirish, hosildorlikni prognozlash va ta’minot zanjirini kuzatish bo‘yicha tajriba ilovalari allaqachon mavjud. O‘zbekistondagi qishloq xo‘jaligi bilimlari va innovatsiyalari bo‘yicha yangi markazlar ushbu vositalarni integratsiya qilishi mumkin. Yuqori sifatli mahsulotlar bozorlariga (premium bozorlarga) chiqish uchun sifat standartlarini (masalan, geografik ko‘rsatkichlarni) ishlab chiqish zarur. Kelib chiqishi himoyalangan ispan mahsulotlari (vino, zaytun moyi, xamon, mevalar) yuqori qo‘shimcha qiymatga ega. O‘zbekistonda bunday mahsulotlar hozircha yo‘q, biroq mamlakat organik yoki kelib chiqishiga oid boshqa markirovkalarni (masalan, “Qo‘qon o‘rigi”) joriy etishi va jahon fitosanitariya me’yorlariga muvofiq bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish orqali o‘z qishloq xo‘jaligi sohasining raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan ko‘plab progressiv islohotlarni amalga oshirgan bo‘lishiga qaramay, Ispaniya agrar amaliyoti mamlakat agrar sohasining to‘liq salohiyatini yuzaga chiqarish uchun yaxlit metodologiya bo‘lib xizmat qilishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ushbu tahlilda Eron-Afg‘oniston munosabatlarining zamonaviy evolyutsiyasi 2021-yil avgust oyida Tolibon hokimiyatga qaytganidan so‘ng o‘zgarib borayotgan mintaqaviy xavfsizlik dinamikasi, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik va geosiyosiy qayta saflanish sharoitida ko‘rib chiqiladi. Unda ta’kidlanishicha, Tehron va Kobul o‘rtasidagi munosabatlar na sof dushmanlik, na chinakam strategik tusga ega, balki pragmatik hamkorlik, o‘zaro ishonchsizlik va raqobatdosh xavfsizlik manfaatlari kabi murakkab omillar aralashmasi bilan belgilanadi. Eron Afg‘onistonni o‘zining sharqiy chegarasidagi muhim bufer deb bilsa-da, ayni paytda bu mamlakatni beqarorlik, terrorizm, mazhablararo keskinlik, migratsiya bosimi va xorijiy harbiy kuchlarning kirib kelishi uchun potentsial manba sifatida ham ko‘radi. Tahlilnomada Eronning Afg‘onistonga nisbatan siyosatining tarixiy asoslari, jumladan, Tehronning 1979-yilgi Islom inqilobidan keyin afg‘on siyosiy va qurolli guruhlari bilan aloqa o‘rnatganidan tortib, keyinchalik Tolibonning ayrim unsurlari bilan taktik aloqalar o‘rnatganigacha bo‘lgan davr kuzatib borilgan. Unda Eronning Tolibon bilan munosabatlari mafkuraviy emas, balki asosan pragmatik bo‘lib qolayotgani, bu esa avvalo Tehronning Amerika ta’sirini cheklash, Afg‘onistonning Eronga qarshi amaliyotlar uchun maydonga aylanishining oldini olish hamda afg‘on shia jamoalari, xususan, hazoralar orasida o‘z ta’sirini saqlab qolish istagi bilan shakllangani ta’kidlanadi. Shu bilan birga, Tolibonning strategik muxtoriyatni talab qilishi Eronning taktik hamkorlikni barqaror siyosiy nazoratga aylantirish imkoniyatlarini bir necha bor cheklab qo‘ydi. Ikki tomonlama munosabatlarning xavfsizlik, migratsiya va gumanitar jihatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Eron “Xuroson” viloyati islom davlati (XVİD) faoliyati, shialarga qarshi jangarilar tarmoqlari, transchegaraviy jinoiy guruhlar, narkotik moddalar savdosi va Amerika harbiy infratuzilmasining Afg‘onistonga qaytishi ehtimolidan chuqur xavotirda. Bu xavotirlar qochqinlar oqimi va Eronning hujjatsiz afg‘onlarga qarshi deportatsiya kampaniyasini kuchaytirishi tufayli yanada keskinlashdi, bu esa Afg‘onistonning shundoq ham zaif iqtisodiyoti va ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha bosim o‘tkazdi. Tahlilnoma shuni ko‘rsatadiki, migratsiya nafaqat gumanitar masalaga, balki Tehronning Kobulga nisbatan yondashuvini shakllantirayotgan asosiy xavfsizlik va siyosiy omilga ham aylangan. Ushbu keskinliklarga qaramay, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik Eron-Afg‘oniston munosabatlarida muhim barqarorlashtiruvchi omil bo‘lib xizmat qilishda davom etmoqda. Afg‘oniston Eron yoqilg‘isi, oziq-ovqat mahsulotlari, qurilish materiallari va tranzit infratuzilmasiga hanuz kuchli qaram bo‘lsa, Eron davom etayotgan G‘arb sanksiyalari sharoitida Afg‘onistonni qimmatli eksport bozori sifatida ko‘radi. Shu bois, siyosiy tahlilnomada Eron-Afg‘oniston munosabatlarining kelajagi xavfsizlik sohasidagi ishonchsizlik va amaliy hamkorlik o‘rtasidagi muvozanat bilan belgilanishi haqida xulosa qilinadi. Xitoy, Rossiya, Pokiston va Markaziy Osiyo davlatlari kabi mintaqaviy ishtirokchilar Afg‘oniston bilan aloqalarni kuchaytirar ekan, ishonchsizlik, chegara xavfsizligining zaifligi, migratsiya bosimi va Yaqin Sharqdagi kengroq beqarorlik chuqurroq yaqinlashuvga to‘sqinlik qilishda davom etsa-da, Tehron va Kobul zarurat yuzasidan o‘zaro bog‘liqlikda qolishi ehtimoldan xoli emas. Topchubashov Center veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Fatima Daliyeva – Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetining “Xalqaro munosabatlar, jahon va mintaqa muammolarining siyosiy muammolari” ixtisosligi bo‘yicha mustaqil tadqiqotchisi, Oliy ta’limdan keyingi ta’lim ofisi bosh mutaxassisi.   XXI asrning uchinchi o‘n yilligiga kelib global geosiyosiy raqobatning asosiy markazlaridan biri transport-logistika tizimlari va savdo yo‘laklari atrofida shakllanmoqda. Agar XX asrda geosiyosiy ustunlik asosan harbiy qudrat, hududiy nazorat yoki energetik resurslar bilan belgilangani kuzatilgan bo‘lsa, bugungi bosqichda global ta’sir ko‘proq logistika, tranzit infratuzilmasi, dengiz yo‘llari, portlar, raqamli transport tizimlari va ta’minot zanjirlarini boshqarish imkoniyati bilan aniqlanmoqda. Xitoyning dunyo iqtisodiyotidagi markaziy ishlab chiqarish platformasiga aylanishi transport-logistika tizimlarini global geosiyosatning strategik elementiga aylantirdi. Bugungi xalqaro tizimda AQSH, Rossiya va Xitoy manfaatlari aynan logistika koridorlari, energetik marshrutlar va savdo yo‘llari ustidan nazorat masalasida tobora keskinroq to‘qnashmoqda. Shu nuqtai nazardan, Yevrosiyo makoni nafaqat geografik hudud, balki yangi global iqtisodiy arxitektura shakllanayotgan strategik maydonga aylanmoqda. So‘nggi yillarda Rossiya–Xitoy iqtisodiy hamkorligi sezilarli darajada kuchaydi. Ayniqsa, Rossiya–Ukraina urushidan keyin G‘arb sanksiyalari Rossiyani Xitoyga iqtisodiy jihatdan yanada yaqinlashtirdi. Ikki davlat o‘rtasidagi savdo hajmi rekord darajaga yetib, 2024-yilda 244 milliard dollardan oshdi. 2025-yilda ayrim qisqarish kuzatilgan bo‘lsa-da, 2026-yil boshidan savdo hajmi yana o‘sishni boshladi. Xitoy eksportining Rossiyaga 23 foizdan ortiq o‘sgani, Rossiya eksportining esa 17 foizga kengaygani ikki iqtisodiyotning tobora ko‘proq o‘zaro bog‘lanayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu yaqinlashuv teng sheriklik emas, balki asimmetrik iqtisodiy bog‘liqlik modelini shakllantirmoqda. Rossiya asosan neft, gaz, ko‘mir va xomashyo eksport qilayotgan bo‘lsa, Xitoy Rossiyaga avtomobillar, elektronika, sanoat uskunalari va yuqori texnologik mahsulotlarni yetkazib bermoqda. Bu esa Moskvaning iqtisodiy strukturasini tobora xomashyo eksportiga bog‘lab, Pekinning texnologik va sanoat ustunligini kuchaytiradi. Logistika va transport tizimlari esa ushbu yangi iqtisodiy modelning markaziy elementiga aylanmoqda. Rossiyaning Uzoq Sharq hududi Xitoy bilan savdoda asosiy tranzit markaziga aylanishi, chegara portlari orqali yuk tashish hajmining keskin oshishi va yangi ko‘priklar orqali yuk oqimining ko‘payishi buning yaqqol dalilidir. Demak, transport-logistika bugungi Rossiya–Xitoy aloqalarida oddiy texnik soha emas, balki strategik integratsiya mexanizmiga aylanmoqda. Shu bilan birga, aynan logistika sohasida AQSH va Xitoy manfaatlari o‘rtasidagi eng keskin qarama-qarshilik yuzaga kelmoqda. Chunki bugungi global iqtisodiyotning yuragi aynan Xitoy ishlab chiqarishi va uni dunyo bo‘ylab yetkazib beruvchi logistika tizimidir. Hozir Xitoy mahsulotlarining 80 foizdan ortig‘i dengiz orqali tashilmoqda va ushbu tizimning katta qismi G‘arb kompaniyalari tomonidan nazorat qilinadi. MSC, Maersk, Hapag-Lloyd, ONE va Evergreen kabi yirik kompaniyalar Xitoy eksportining global logistikasida hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. Bu juda muhim geosiyosiy paradoksni yuzaga chiqarmoqda. Bir tomondan AQSH va G‘arb Xitoyning geosiyosiy ta’sirini cheklashga urinmoqda. Ikkinchi tomondan esa aynan G‘arb logistika kompaniyalari Xitoy eksportidan ulkan daromad olmoqda. Bu esa global iqtisodiy tizimning o‘zaro bog‘liqlik darajasi qanchalik yuqori ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa, A.P. Moller - Maersk va Mediterranean Shipping Company kabi kompaniyalar Xitoy portlari bilan integratsiyalashgan logistika tizimini yaratgan. Bu kompaniyalar nafaqat yuk tashiydi, balki omborlar, terminallar, konteyner tarmoqlari va multimodal logistika infratuzilmasini ham boshqaradi. Natijada global savdo tizimi amalda Xitoy ishlab chiqarishi va G‘arb logistika kapitalining simbioziga aylanmoqda. Shu nuqtada AQSH uchun asosiy strategik muammo yuzaga kelmoqda. Vashington Xitoyni texnologik va iqtisodiy jihatdan cheklashga urinayotgan bir paytda, global kapital va logistika tizimi hali ham Xitoy ishlab chiqarishiga chuqur bog‘langan. Shu sababli AQSHning tarif siyosati va texnologik sanksiyalari Pekinni izolyatsiya qilish o‘rniga, ko‘proq global ta’minot zanjirlarini qayta shakllantirishga olib kelmoqda. “China Shock 2.0” tushunchasi aynan shu jarayonni ifodalaydi. Endilikda Xitoy faqat arzon iste’mol mahsulotlari emas, balki elektr avtomobillari, batareyalar, quyosh panellari, robototexnika va yarimo‘tkazgichlar eksport qilmoqda. Bu esa AQSH va Yevropa uchun yangi xavf tug‘dirmoqda. Chunki logistika yo‘llarini nazorat qilayotgan davlat asta-sekin yuqori texnologiyalar bozorida ham ustunlikni qo‘lga kiritmoqda. Yarimo‘tkazgichlar va elektr transporti atrofidagi raqobat global logistika tizimini strategik qurolga aylantirmoqda. Bugungi kunda AQSH uchun Tayvan masalasi faqat siyosiy yoki harbiy muammo emas. Tayvan global yarimo‘tkazgich ishlab chiqarishining markazi bo‘lgani sababli u logistika va texnologik xavfsizlikning ham asosiy elementi hisoblanadi. Shu nuqtada Si Szinpin tomonidan tilga olingan “Fukidid tuzog‘i” tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Xi Jinping AQSH va Xitoy o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ochiq urushsiz boshqarishga urinmoqda. Chunki Pekin ham, Vashington ham o‘zaro iqtisodiy bog‘liqlik darajasi juda yuqori ekanini yaxshi tushunadi. Xitoy eksportga tayanadi, AQSH esa global kapital oqimlari va dollar tizimining markazi bo‘lib qolmoqda. Ammo bu “nazorat ostidagi raqobat” modeli tobora murakkablashmoqda. AQSHning Xitoyga qarshi texnologik cheklovlari Pekinni ichki resurslarga tayanishga majbur qildi. Natijada Xitoy texnologik mustaqillik siyosatini jadallashtirdi va logistika koridorlarini diversifikatsiya qilishga kirishdi. “Bir makon - bir yo‘l” tashabbusi aynan shu strategiyaning markaziy elementidir. Bu yerda Markaziy Osiyo va Rossiyaning roli keskin ortmoqda. Chunki Yevrosiyo orqali o‘tuvchi quruqlik koridorlari Xitoy uchun dengiz yo‘llariga alternativ strategik marshrut sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” temir yo‘li loyihasi Pekinning Markaziy Osiyodagi geoiqtisodiy ta’sirini kuchaytiradi. Qirg‘izistonning ushbu loyiha uchun Xitoydan 305 million dollar moliyaviy yordam olayotgani, grant va imtiyozli kreditlarning ajratilishi Pekinning transport-logistika orqali ta’sirini chuqurlashtirayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu yerda muhim geosiyosiy xavf mavjud. Loyihaning umumiy qiymati 5 milliard dollardan oshgani sababli Qirg‘iziston kelajakda yana katta tashqi moliyalashtirishga ehtiyoj sezadi. Bu esa mamlakatning Xitoy kapitaliga qaramligini kuchaytirishi mumkin. Aslida bugungi Xitoy strategiyasining markazida aynan logistika va infratuzilma diplomatiyasi turibdi. Pekin kredit, transport, port va sanoat loyihalari orqali uzoq muddatli iqtisodiy bog‘liqlik yaratmoqda. Bu model ko‘pincha “infratuzilmaviy geosiyosat” deb ataladi. Rossiya esa bu jarayonda murakkab holatda qolmoqda. Bir tomondan Moskva Xitoy bilan iqtisodiy yaqinlashuvdan manfaatdor. Chunki G‘arb sanksiyalari Rossiyaning Yevropa bozorlari va texnologiyalariga kirishini keskin chekladi. Ikkinchi tomondan esa Xitoyning Markaziy Osiyo va Yevrosiyodagi iqtisodiy ta’siri kuchayishi Rossiyaning an’anaviy geosiyosiy pozitsiyasini zaiflashtirmoqda. Markaziy Osiyoda Rossiya va Xitoy manfaatlari tobora ko‘proq kesishmoqda. Moskva mintaqani tarixiy ta’sir hududi sifatida ko‘rishda davom etayotgan bo‘lsa, Pekin uni logistika va tranzit makoni sifatida baholamoqda. Natijada transport koridorlari geosiyosiy raqobatning markaziy maydoniga aylanmoqda. Bu jarayonda AQSH ham faol rol o‘ynamoqda. Vashington Markaziy Osiyoni faqat xavfsizlik hududi emas, balki Xitoy va Rossiya ta’sirini muvozanatlashtiruvchi strategik makon sifatida ko‘rmoqda. Shu sababli AQSH mintaqadagi transport, energetika va raqamli loyihalarga qiziqishni kuchaytirmoqda. Bugungi global tizimda logistika oddiy iqtisodiy masala emas. U geosiyosiy ustunlik, strategik xavfsizlik va texnologik nazorat vositasiga aylangan. Kim transport yo‘llari, portlar, logistika kompaniyalari va ma’lumotlar oqimini boshqarsa, u global iqtisodiyotga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli AQSH, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi bugungi raqobat aslida “yangi logistika geosiyosati” uchun kurashdir. Bu kurashda harbiy kuchdan ko‘ra ko‘proq transport koridorlari, dengiz yo‘llari, temir yo‘llar, portlar va raqamli infratuzilma hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. Kelajakda ushbu raqobat yanada kuchayishi ehtimoli yuqori. Chunki sun’iy intellekt, elektr transporti, yarimo‘tkazgichlar va yashil energetika sohalarining rivojlanishi logistika tizimlariga bo‘lgan strategik ehtiyojni yanada oshiradi. Natijada Yevrosiyo makoni XXI asr global raqobatining asosiy markazlaridan biriga aylanishda davom etadi.  Bugungi geosiyosiy transformatsiya davrida transport-logistika tizimlari xalqaro munosabatlarning markaziy elementiga aylanmoqda. AQSH, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi raqobat esa tobora ko‘proq aynan shu infratuzilmaviy va logistika maydonida kechmoqda. Bu jarayon esa nafaqat Yevrosiyo, balki butun global iqtisodiy va siyosiy tizimning kelajak arxitekturasini belgilab beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Zulxumor Maxmudova, JIDU tayanch doktoranti   Bugungi global vaziyat turkiy davlatlardan an’anaviy madaniy hamkorlikdan tashqari amaliy va funksional integratsiyani ham talab qilmoqda. Chunki xalqaro tizimda ishonch tanqisligi kuchayib, global institutlarning ta’siri zaiflashmoqda. Ushbu  sharoitda transport xavfsizligi, oziq-ovqat barqarorligi, ekologik muammolar va raqamli tahdidlarga qarshi mintaqaviy mexanizmlar yaratish strategik zaruratga aylanmoqda. Aynan shu nuqtada turkiy integratsiya yangi geosiyosiy mazmun kasb etmoqda. So‘nggi yillarda TDT davlatlarining umumiy iqtisodiy salohiyati sezilarli darajada oshib, o‘zaro savdo hajmi kengaymoqda. Biroq iqtisodiy o‘sishning o‘zi yetarli emas. Asosiy masala — bu o‘sishni uzoq muddatli institutsional integratsiyaga aylantirishdir. Hozirgi bosqichda turkiy davlatlar oldida to‘rtta asosiy strategik muammo mavjud: transport-logistika integratsiyasi, raqamli transformatsiya, ekologik xavfsizlik va kiberxavfsizlik. Birinchi va eng muhim muammolardan biri — transport va logistika tizimlarining yetarlicha integratsiyalashmaganidir. Bugungi global iqtisodiyotda tranzit koridorlari geosiyosiy raqobatning asosiy elementiga aylangan. Rossiya–Ukraina urushi, Qizil dengizdagi inqiroz va global ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar Yevrosiyoda yangi transport yo‘laklariga ehtiyojni kuchaytirdi. Shu sababli Transkaspiy xalqaro transport yo‘lagi yoki “O‘rta koridor”ning strategik ahamiyati keskin oshmoqda. Biroq ushbu koridorning to‘liq samaradorligi faqat temir yo‘l yoki avtomobil infratuzilmasi bilan belgilanmaydi. Asosiy muammo — bojxona tartib-taomillarining murakkabligi, ma’lumotlar almashinuvining sekinligi va tranzit jarayonlaridagi byurokratik to‘siqlardir. Shu sababli “E-Permit”, “e-CMR” va “eTIR” kabi elektron logistika tizimlarini joriy etish muhim strategik yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli logistika platformalarining joriy qilinishi tranzit vaqtini qisqartirish, yuklarni real vaqt rejimida kuzatish va transport xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Bu esa TDT davlatlarining global savdo tizimidagi raqobatbardoshligini oshiradi. Ayniqsa, “Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston” temir yo‘lining “O‘rta koridor” bilan bog‘lanishi O‘zbekistonning geoiqtisodiy ahamiyatini sezilarli darajada kuchaytiradi. Agar ushbu loyiha muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, mamlakat Markaziy Osiyoning eng muhim tranzit va logistika markazlaridan biriga aylanishi mumkin. Biroq bu jarayonda bir qator muammolar mavjud. Birinchidan, infratuzilma loyihalari juda katta moliyaviy resurslarni talab qiladi. Ikkinchidan, transport koridorlari yirik davlatlar manfaatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani sababli geosiyosiy bosim omili kuchli bo‘lib qolmoqda. Uchinchidan, bojxona tizimlari va texnik standartlarning turlicha ekanligi logistika integratsiyasini sekinlashtirmoqda. Mazkur muammolarning yechimi sifatida yagona raqamli tranzit makonini yaratish zarur. Bu esa bojxona tizimlarini to‘liq raqamlashtirish, ma’lumotlar almashinuvini avtomatlashtirish va transport operatorlari o‘rtasida yagona koordinatsion platforma yaratishni talab qiladi. Shu bilan birga, Turkiy investitsiya jamg‘armasi doirasida logistika infratuzilmasiga yo‘naltirilgan maxsus moliyaviy mexanizmlar ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikkinchi yirik muammo — raqamli transformatsiya va texnologik tafovutdir. Bugungi dunyoda iqtisodiy ustunlik tobora ko‘proq sun’iy intellekt, data-markazlar, bulutli texnologiyalar va katta ma’lumotlar bazalariga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Shu sababli raqamli iqtisodiyot endilikda faqat texnologik emas, balki geosiyosiy omilga ham aylanmoqda. Turkiy davlatlar uchun asosiy xavf — global texnologik raqobatda chetda qolib ketishdir. Chunki sun’iy intellekt va yuqori texnologiyalar bozorida bugungi kunda AQSH, Xitoy va Yevropa davlatlari ustunlik qilmoqda. TDT davlatlari esa hali yagona texnologik makon yaratish bosqichida turibdi. Shu sababli sun’iy intellekt sohasida strategik hamkorlik tarmog‘ini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu yerda eng katta muammolardan biri — texnologik nomutanosiblikdir. Turkiya va Qozog‘iston nisbatan rivojlangan raqamli infratuzilmaga ega bo‘lsa, ayrim davlatlarda bu soha hali boshlang‘ich bosqichda. Bundan tashqari, malakali IT mutaxassislari yetishmasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Mazkur muammoning yechimi sifatida umumiy ta’lim va innovatsion platformalarni rivojlantirish zarur. “5 million sun’iy intellekt yetakchilari” dasturi aynan inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan muhim tashabbusdir. Shuningdek, qo‘shma AI laboratoriyalari, texnoparklar, startap platformalari va venchur fondlar tashkil etilishi texnologik integratsiyani jadallashtiradi. Bundan tashqari, “Raqamli turkiy koridor” konsepsiyasi strategik ahamiyatga ega. Ushbu loyiha data-markazlar, yuqori tezlikdagi aloqa kanallari va bulutli texnologiyalarni yagona tarmoqqa birlashtirishni nazarda tutadi. Agar bu tizim to‘liq shakllansa, TDT davlatlari o‘zining mustaqil raqamli makonini yaratish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Uchinchi yirik muammo — ekologik xavfsizlik masalasidir. Markaziy Osiyo va Kavkaz mintaqasi bugungi kunda iqlim o‘zgarishining eng kuchli ta’siriga uchrayotgan hududlardan biri hisoblanadi. Muzliklarning erishi, suv resurslari tanqisligi, cho‘llanish va tuproq degradatsiyasi mintaqaviy barqarorlikka jiddiy tahdid tug‘dirmoqda. Eng xavfli jihati shundaki, ekologik muammolar endilikda faqat atrof-muhit masalasi emas, balki iqtisodiy va xavfsizlik muammosiga ham aylanmoqda. Suv tanqisligi qishloq xo‘jaligiga, energetik tizimga va oziq-ovqat xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli ekologik hamkorlik TDT integratsiyasining muhim yo‘nalishiga aylanmoqda. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida iqlim monitoring tizimini yaratish va sun’iy intellektni transchegaraviy suv resurslarini boshqarishga jalb etish tashabbuslari muhim strategik yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu tizim qurg‘oqchilikni oldindan aniqlash, suv oqimini prognoz qilish va ekologik xavflarni monitoring qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, ekologik diplomatiyani kuchaytirish ham muhim. Chunki suv va ekologik resurslar bo‘yicha manfaatlar to‘qnashuvi kelajakda siyosiy tangliklarni kuchaytirishi mumkin. Shu sababli umumiy ekologik platformalar va ilmiy markazlar tashkil etilishi zarur. To‘rtinchi muammo — kiberxavfsizlik va raqamli tahdidlardir. Zamonaviy dunyoda davlatlarning iqtisodiyoti, bank tizimi, transport va energetika infratuzilmasi raqamli tizimlarga tobora ko‘proq bog‘lanmoqda. Bu esa kiberhujumlar xavfini kuchaytiradi. Bugungi kunda kiberxavfsizlik milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan. TDT davlatlari uchun asosiy xavf — raqamli infratuzilmaning yetarlicha himoyalanmaganidir. Ayniqsa, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bilan kiberjinoyatchilik va axborot manipulyatsiyasi xavfi ortmoqda. Shu sababli “Kiberxavfsizlik va raqamli infratuzilmani himoya qilish bo‘yicha Turkiy alyans” tashabbusi katta strategik ahamiyatga ega. Mazkur tashabbus orqali tezkor axborot almashuvi, qo‘shma treninglar, mutaxassis tayyorlash va raqamli tahdidlarga qarshi koordinatsiyalashgan mexanizm yaratish mumkin. Biroq bu sohada ham asosiy muammo — texnologik imkoniyatlarning turlicha ekanligi va yagona standartlarning mavjud emasligidir. Bundan tashqari, sun’iy intellekt etikasi masalasi ham dolzarb bo‘lib bormoqda. AI texnologiyalari noto‘g‘ri qo‘llanilsa, axborot manipulyatsiyasi, kuzatuv tizimlari va raqamli nazorat kuchayishi mumkin. Shu sababli inson manfaatlariga asoslangan umumiy etik standartlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Turkiy integratsiya bugungi kunda sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tmoqda. Endilikda integratsiya faqat tarixiy yaqinlik yoki madaniy birlik bilan cheklanib qolmayapti. Transport, raqamli iqtisodiyot, ekologik xavfsizlik, sun’iy intellekt va kiberbarqarorlik kabi sohalar integratsiyaning asosiy ustunlariga aylanmoqda. Biroq bu jarayon muvaffaqiyati bir qator omillarga bog‘liq bo‘ladi. Birinchidan, siyosiy irodaning davomiyligi muhim. Ikkinchidan, tashabbuslarning deklarativ darajada qolib ketmasligi zarur. Uchinchidan, iqtisodiy va texnologik investitsiyalar hajmi keskin oshirilishi kerak. Agar turkiy davlatlar umumiy strategik manfaatlarni milliy raqobatdan ustun qo‘ya olsa, TDT XXI asrda Yevrosiyoning eng muhim funksional mintaqaviy platformalaridan biriga aylanishi mumkin. Ayniqsa, yagona raqamli makon, integratsiyalashgan logistika tizimi, ekologik monitoring va kiberxavfsizlik mexanizmlarining shakllanishi turkiy integratsiyani mutlaqo yangi bosqichga olib chiqadi. Natijada turkiy dunyo integratsiyasi nafaqat madaniy birlik modeli, balki zamonaviy raqamli geosiyosat, iqtisodiy xavfsizlik va innovatsion taraqqiyotga asoslangan yangi mintaqaviy rivojlanish modeli sifatida shakllanishi mumkin.

15-besh yillik dastur (2026–2030-yillar) Xitoyning iqtisodiy trayektoriyasida keskin burilish yasab, o‘sishning shunchaki sur’atidan ko‘ra uning “sifati” muhimroq bo‘lgan yangi davr boshlanganidan darak beradi. YaIM o‘sishining mo‘tadil – 4,5–5 foizlik maqsadli ko‘rsatkichini belgilash orqali Pekin ko‘chmas mulk bozorini qarz hisobiga kengaytirish va yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish davri samarasizlik nuqtasiga yetganini tan olmoqda. Buning o‘rniga strategiya sun’iy intellekt, kvant texnologiyalari va past balandlikdagi iqtisodiyot kabi ilg‘or yuqori texnologiyali yo‘nalishlarga tayangan holda “yangi sifatli ishlab chiqaruvchi kuchlar”ga yo‘naltirilgan. Bu o‘tish innovatsiyalarni bevosita mamlakatning sanoat DNKsiga singdirishga qaratilgan bo‘lib, o‘n yillik oxiriga borib raqamli iqtisodiyotning YaIMdagi ulushini 12,5 foizga yetkazishni maqsad qilgan. Strategik jihatdan reja ichki ijtimoiy islohotlar bilan global ekologik majburiyatlarni muvozanatda ushlab turadi. Chuqur ildiz otgan nomutanosibliklarni bartaraf etish uchun Xitoy uy xo‘jaliklarining sust iste’molini nihoyat jonlantirish maqsadida bolalar va keksalar parvarishi kabi ijtimoiy himoya tizimlarini mustahkamlash orqali o‘zining “ikki tomonlama aylanma” modelini kuchaytirish choralarini ko‘rmoqda. Garchi rejada 2060-yilgacha uglerod neytralligiga erishish majburiyati tasdiqlangan bo‘lsa-da, unda chiqindilar masalasiga pragmatik yondashilib, asosiy e’tibor uglerod sig‘imini 17 foizga kamaytirishga qaratilgan. Xalqaro miqyosda “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi kichikroq, yuqori daromadli “butik” loyihalar foydasiga qayta ko‘rib chiqilmoqda va bu jahon bozorlari bilan hamkorlikda yanada ehtiyotkor va tanlab yondashilayotganini aks ettiradi. Biroq 2030-yilga boradigan yo‘l hukumatning qat’iyatini sinashi mumkin bo‘lgan tizimli to‘siqlarga to‘la. Ko‘chmas mulk sektoridagi turg‘unlikning davom etishi, ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlari va xaridorlarning ehtiyotkorligi ushbu modernizatsiya maqsadlari uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Ushbu tahliliy sharhda bayon etilgan konsepsiyaning muvaffaqiyati davlatning mazkur moliyaviy zaifliklarni qay darajada muvaffaqiyatli yenga olishiga va ayni paytda o‘zi saqlab qolishga intilayotgan sanoat sur’atini bo‘g‘ib qo‘ymagan holda texnologik o‘zini o‘zi ta’minlash rivoji uchun sharoit yarata olishiga bog‘liq bo‘ladi. Progressiv islohotlar markazi veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarova Hindiston Markaziy Osiyo va Yevroosiyo bilan transport aloqalarini mustahkamlash uchun muqobil yo‘nalish sifatida Transafg‘on yo‘lagiga nima sababdan ko‘proq e’tibor qaratishi zarurligini tahlil qiladi. AQSHning Eronga qarshi sanksiyalari qayta tiklanishi va Yaqin Sharqdagi beqarorlikning kuchayishi fonida Hindistonning Chobahor portiga hamda “Shimol-Janub” xalqaro transport yo‘lagiga bog‘liqligi tobora noaniqlashib bormoqda. Tahliliy sharhda qayd etilishicha, bu o‘zgarishlar Dehli uchun o‘z transport imkoniyatlarini diversifikatsiya qilish va Eronni chetlab o‘tuvchi yo‘nalishlarni ko‘rib chiqishdek strategik zaruratni yuzaga keltirmoqda. Muallif, shuningdek, Transafg‘on yoki Kobul yo‘lagi nomi bilan ham tanilgan Termiz–Naybobod–Maydonshahr–Logar–Xarlachi temiryo‘li loyihasining iqtisodiy va geosiyosiy ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. O‘zbekiston, Afg‘oniston va Pokistonni o‘zaro bog‘laydigan ushbu yo‘lak Hindiston uchun Markaziy Osiyo va Yevroosiyo bozorlariga chiqishning qisqaroq va iqtisodiy jihatdan manfaatliroq quruqlik yo‘lini taqdim etishi mumkin. Bu, shuningdek, yuk tashish vaqtini qisqartirish, savdo imkoniyatlarini kengaytirish va Hindistonning o‘zining “kengaytirilgan qo‘shnichiligi”ning bir qismi sifatida ko‘rayotgan mintaqadagi rolini mustahkamlashga qodir. Shu bilan birga, tahliliy sharhda loyiha bilan bog‘liq siyosiy cheklovlar, jumladan, Hindistonning Pokiston bilan murakkab munosabatlari, Afg‘oniston-Pokiston chegarasidagi beqarorlik va Xitoy-Pokiston iqtisodiy yo‘lagi orqali Xitoyning ortib borayotgan ta’siri ham e’tirof etiladi. Ushbu qiyinchiliklarga qaramay, muallif O‘zbekiston Hindiston bilan diplomatik aloqalarni faollashtirishi, Kobul yo‘lagining iqtisodiy maqsadga muvofiqligini tushuntirishi va transport sohasidagi hamkorlik masalalari bo‘yicha Hindistonning tegishli idoralari bilan muntazam maslahatlashuvlarni yo‘lga qo‘yishi lozim, deb hisoblaydi. SIGA saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.