Muallif:  Sabina Gulyamova , JIDU magistranti, IXTI Barqaror rivojlanish markazi amaliyotchisi Ushbu tahliliy nashr Qoraqalpog‘iston Respublikasida iqlim o‘zgarishi va migratsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganadi. Statistik ma'lumotlar va ekspert fikrlariga asoslanib, muallif mintaqadagi zamonaviy migratsiya tendensiyalarini va ularning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ta'sirini tahlil qiladi. Nashrda mehnat migratsiyasi va pul o‘tkazmalarining oilalar farovonligini ta’minlashdagi o‘sib borayotgan roli yoritilgan, shuningdek, ekologik va iqtisodiy omillar aholi harakatchanligiga qanday ta'sir ko‘rsatishi ko‘rib chiqilgan. Qoraqalpog‘iston ichidagi demografik o‘zgarishlar, urbanizatsiya va hududiy tafovutlar bilan bog‘liq muammolarga alohida e’tibor qaratilgan. Kengroq nuqtai nazardan, tadqiqot Qoraqalpog‘istonni Orol dengizi havzasi va Markaziy Osiyoning umumiy konteksti doirasida ko‘rib chiqadi, migratsiya, iqlimga moslashuv, suv xavfsizligi va barqaror rivojlanish o'rtasidagi bog'liqliklarni ta’kidlaydi. Muallif shunday xulosaga keladiki, ekologik jihatdan zaif hududlarda barqarorlikni mustahkamlash iqtisodiy rivojlanish, iqlimga moslashuv va mintaqaviy hamkorlik sohalarida muvofiqlashtirilgan sa’y-harakatlarni talab qiladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

IXTI amaliyotchisi Aziza Saginbayeva bilan hammualliflikda yozilgan ushbu maqolada 2025-yil iyun oyida Prezident Li Chje Myonning inauguratsiyasi Janubiy Koreya tashqi siyosatini avvalgi ma’muriyatning qadriyatlarga asoslangan va geosiyosiy shuhratparast yondashuvidan milliy manfaatlar hamda iqtisodiy xavfsizlikka yo‘naltirilgan pragmatikroq strategiya tomon qanday o‘zgartirgani tahlil qilinadi. Maqolada ta’kidlanishicha, Seulning qayta ko‘rib chiqilgan tashqi siyosati doirasida Markaziy Osiyo endilikda mustaqil geosiyosiy ustuvorlik sifatida ko‘rilmayapti. Aksincha, mintaqaga resurslar diplomatiyasi, ta’minot zanjirlari barqarorligi va strategik ahamiyatga ega xomashyodan foydalanish imkoniyati nuqtai nazaridan yondashilmoqda. Xitoyning eksport nazoratini kuchaytirishi va buning oqibatida Koreya sanoatiga yetkazib beriladigan mahsulotlarda uzilishlar yuzaga kelishi ortidan Janubiy Koreyaning noyob yer elementlari va muhim minerallar importini diversifikatsiya qilish zaruratiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Mualliflarning fikricha, Qozog‘iston va O‘zbekiston Janubiy Koreya bilan geologik qidiruv, foydali qazilmalarni qazib olish, ularni qayta ishlashning ilg‘or texnologiyalari va uzoq muddatli ta’minot kelishuvlari bo‘yicha hamkorlikni kengaytirish orqali bu o‘zgarishdan manfaat ko‘rish uchun qulay mavqega ega. Shuningdek, maqolada Seulning Xitoyga nisbatan kamroq ziddiyatli yondashuvi Markaziy Osiyo hukumatlari uchun qo‘shimcha diplomatik moslashuvchanlik yaratishi mumkinligi qayd etilgan. Bu esa ularga raqobatchi tashqi kuchlar o‘rtasida siyosiy jihatdan nozik tanlov qilishga majbur bo‘lmasdan, Janubiy Koreya bilan hamkorlikni chuqurlashtirish imkonini beradi. 2026-yilda bo‘lib o‘tadigan “Koreya – Markaziy Osiyo” sammiti ushbu munosabatlar barqarorligining muhim sinovi sifatida baholanmoqda. Mualliflar Markaziy Osiyo davlatlari umumiy siyosiy bayonotlar bilan cheklanib qolmay, litiy, uran, nodir yer elementlari va boshqa muhim resurslar bo‘yicha aniq hamkorlik paketlarini taklif qilishi kerak, degan xulosaga keladi. Janubiy Koreyaning texnologik va iqtisodiy xavfsizlik arxitekturasiga tarkibiy jihatdan integratsiyalashish orqali mintaqa Koreyaning uzoq muddatli sarmoyalarini jalb qila oladi, xalqaro sheriklik aloqalarini diversifikatsiya qiladi va tobora kuchayib borayotgan raqobatli geosiyosiy muhitda o‘z mavqeini mustahkamlaydi. Seul global masalalar instituti (SIGA) veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif:  Roksana Izzatova , JIDU talabasi, IXTI assistent tadqiqotchisi   2026-yil iyun oyida yuz bergan voqealar AQSH Prezidenti Donald Tramp va Italiya Bosh vaziri Jorjiya Meloni o‘rtasidagi munosabatlarda chuqur uzilish yuzaga kelganini namoyon etdi. Bundan atigi bir yil avval ular yangi o‘ng populistik tartibning eng yaqin mafkuraviy ittifoqchilari va me’morlari sifatida qaralgan edi. Trampning Meloni G7 sammitida u bilan birga suratga tushish uchun go‘yoki “yalvorgan” degan bayonoti transatlantik hamkorlik inqirozining kulminatsion nuqtasiga aylandi. Mazkur inqiroz Yevropa xavfsizlik arxitekturasini qayta shakllantirish xavfini tug‘dirmoqda. 15–17-iyun kunlari Evian-le-Ben shahrida bo‘lib o‘tgan sammit doirasidagi uchrashuv hamda Trampning keyingi intervyusidan so‘ng Italiya Bosh vaziri videomurojaat bilan chiqib, Amerika prezidentining bayonotlarini rad etdi va ittifoqchiga nisbatan bunday ohang mutlaqo nomaqbul ekanligini ta’kidladi. Uning kinoyali bahosiga ko‘ra, Tramp G‘arb va AQSHning raqiblariga nisbatan bunday qat’iyatni namoyish etmaydi, aksincha, ularning rahbarlari bilan ancha murosali ohangda muloqot qiladi. Meloni o‘z reytingining pasayishi haqidagi ayblovlarga ham bevosita javob qaytardi. U siyosiy qo‘llab-quvvatlash darajasi faqatgina Italiya milliy manfaatlarini himoya qilish qobiliyati bilan belgilanishini ta’kidladi. Bosh vazir o‘zining mashhurligi haqidagi savollarni Amerika prezidentining vakolat doirasidan tashqarida deb baholadi va unga o‘z reyting ko‘rsatkichlariga e’tibor qaratishni tavsiya etdi. Ijtimoiy so‘rovlar natijalariga ko‘ra, Melonining jamoatchilik tomonidan ma’qullanish darajasi 44 foizni, Trampniki esa 36 foizni tashkil etadi. Italiya tomonining diplomatik reaksiyasi izchil va sezilarli darajada qat’iy bo‘ldi. Tashqi ishlar vaziri Antonio Tayani 21–22-iyun kunlariga rejalashtirilgan Vashingtonga tashrifini bekor qildi va Donald Trampning bayonotlarini haqoratli deb baholadi. E’tiborga molik jihati shundaki, Jorjiya Melonini qo‘llab-quvvatlash hukumat lageri bilan cheklanib qolmadi. Xususan, markazchi yo‘nalishdagi sobiq bosh vazir Matteo Rensi Trampning harakatlarini keskin tanqid qilib, ularni mutlaqo qabul qilib bo‘lmaydigan va g‘azablantiruvchi deb atadi. Evian mojarosi ikki lider o‘rtasidagi uzoq vaqt davomida shakllanib va asta-sekin chuqurlashib borgan kelishmovchilikning faqatgina eng yuqori nuqtasi bo‘ldi. Jumladan, 31-mart kuni AQSHning bir nechta bombardimonchi samolyotlari “Epik g‘azab” operatsiyasi doirasida Italiya hukumati bilan oldindan kelishmasdan Sigonella shahrini o‘z parvoz marshrutiga kiritdi. Italiya Qurolli Kuchlari qo‘mondonligi Amerika samolyotlari allaqachon havoga ko‘tarilganini aniqlagach, mazkur missiyani 1954-yildan buyon amal qilib kelayotgan ikki tomonlama bitimlarga muvofiq parlament roziligini talab qiluvchi jangovar operatsiya sifatida baholadi. Natijada Italiya rasmiy ravishda samolyotlarning qo‘nishiga ruxsat bermadi. Qabul qilingan qaror yaqqol siyosiy xarakterga ega edi. Parlamentdagi chiqishida Meloni mamlakat pozitsiyasini aniq ifodaladi: Italiya Eronga qarshi urush ishtirokchisi emas va bunday mojaroga tortilish niyatida ham emas. Shuningdek, u Amerika zarbalarini xalqaro huquq me’yorlaridan chetga chiqadigan harakatlar sifatida tavsifladi. Bunday pozitsiya jamiyat tomonidan keng qo‘llab-quvvatlandi. Shu bilan birga, Melonining ichki siyosiy mavqei sezilarli darajada murakkablashdi. Mart oyida u sud-huquq islohoti bo‘yicha referendumda mag‘lubiyatga uchradi, bu esa uning siyosiy jihatdan “cho‘kmas” lider sifatidagi obro‘siga jiddiy zarba berdi. May oyiga kelib esa inflyatsiya 3,3 foizga yetdi, bu 2023-yildan beri qayd etilgan eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi. Bunga parallel ravishda mojaroning ikkinchi yo‘nalishi Papa Lev XIV shaxsi bilan bog‘liq holda rivojlandi. AQSH fuqarosi bo‘lgan pontifik Avliyo Pyotr bazilikasida o‘tkazilgan ibodat marosimi davomida Amerikaning Erondagi harbiy harakatlarini qoraladi. Tramp bunga javoban keskin tanqid bilan chiqib, papaning xavfsizlik va tashqi siyosat masalalaridagi vakolati hamda kompetensiyasini shubha ostiga qo‘ydi. Meloni esa pontifikni himoya qildi va bu Trampning salbiy reaksiyasiga sabab bo‘ldi. Birinchi qarashda AQSH prezidenti bilan ochiq qarama-qarshilikka kirishish siyosiy platformasi dastlab Trampning respublikachilar harakati bilan mafkuraviy yaqinlik asosida qurilgan lider uchun siyosiy jihatdan o‘zini o‘zi yo‘q qilishga teng qadamdek ko‘rinadi. Biroq ichki siyosiy mantiq bundan ancha murakkab strategik hisob-kitob mavjudligini ko‘rsatadi. Meloni elektorat qo‘llab-quvvatlashining yanada pasayib borishidan xavotirlanib, 2027-yil dekabr o‘rniga 2027-yil aprel oyida muddatidan oldin saylovlar o‘tkazish imkoniyatini jiddiy ko‘rib chiqmoqda. So‘rov natijalariga ko‘ra, uning “Italiya birodarlari” partiyasi parlament reytinglarida 28 foizlik qo‘llab-quvvatlashni saqlab qolmoqda. Muxolifatdagi Demokratik partiya esa 22 foizga ega. Shu bilan birga, chap qanot partiyalarining koalitsion formatdagi umumiy elektoral salohiyati qariyb 40 foizga yetmoqda, bu esa hokimiyatni yo‘qotish xavfini yuzaga keltiradi. Bu kontekstda Vengriya tajribasi alohida e’tiborga loyiqdir. Qator kuzatuvchilarning fikriga ko‘ra, Donald Trampning siyosiy uslubidagi ayrim jihatlar Viktor Orban modeli bilan o‘xshashlik kasb etadi. Tanqidchilar ushbu modelni mustaqil institutlarga bosim o‘tkazish, universitetlar ustidan nazoratni kuchaytirish va sodiq tarafdorlarni rag‘batlantirish tizimi bilan bog‘laydi. Shu bilan birga, Vengriyadagi so‘nggi saylovlar natijalari Orban partiyasi pozitsiyalarining sezilarli darajada zaiflashganini ko‘rsatdi. Mavjud vaziyatda Jorjiya Meloni, ehtimol, quyidagi strategik mantiqqa amal qilgan. Donald Trampning siyosiy jihatdan zaiflashuvi, Eron urushining ommabop bo‘lmaganligi va reytinglarning pasayishi fonida unga qarshi ochiq chiqish bir qator taktik imkoniyatlarni yaratib berdi. Birinchidan, bu uning hukumatini Tramp ma’muriyati bilan bog‘liq salbiy assotsiatsiyalardan uzoqlashtirish imkonini berdi. Ikkinchidan, u o‘zini Italiya saylovchilari oldida qudratli raqibning hujumlariga qarshi milliy qadr-qimmat va suverenitet himoyachisi sifatida namoyon qila oldi. Uchinchidan, iqtisodiy qiyinchiliklar haqidagi muhokamalarni tashqi siyosiy qat’iyat masalalariga yo‘naltirishga muvaffaq bo‘ldi. To‘rtinchidan, antiamerika kayfiyatlari va Amerika yetakchiligiga nisbatan ishonch tanqisligidan safarbarlik omili sifatida foydalanayotgan chap qanot partiyalarining elektoral modelini qisman moslashtirdi. Natijada Meloni endilikda Oq uyning Yevropadagi eng ishonchli hamkori sifatida qabul qilinmayapti. Ekspertlar yuzaga kelgan uzilishning qaytarib bo‘lmas xususiyatga ega ekanligini ta’kidlab, aynan papani himoya qilish hodisasini munosabatlar tiklanishini nihoyatda murakkablashtirgan burilish nuqtasi sifatida baholamoqdalar. Mazkur inqirozning strukturaviy sabablari ham mavjud. Bir qator tadqiqotchilar fikricha, millatchi harakatlar mafkuraviy xususiyatlari sababli ko‘pincha mustahkam ittifoqlar qurishdan ko‘ra o‘zaro raqobatlashishga moyildir. Shu bilan birga, Italiya o‘ng qanot lagerida ham ichki bo‘linish yuzaga keldi. 13-iyun kuni sobiq general Roberto Vannachchi “Milliy kelajak” partiyasiga asos soldi. Ushbu siyosiy kuch o‘zini haqiqiy o‘ng qanot muqobili sifatida ko‘rsatib, qisqa muddat ichida qariyb 100 ming a’zoni jalb qildi. Yangi tuzilma Meloniga o‘ng tomondan to‘g‘ridan-to‘g‘ri siyosiy chaqiriq tashladi va uning Tramp bilan hamkorligi sabab obro‘siga putur yetganini ta’kidlab, mustaqil siyosiy kurs ishlab chiqish zaruratini yanada kuchaytirdi. Tramp siyosatidan uzoqlashish tendensiyasi boshqa Yevropa o‘ng populistik harakatlarida ham kuzatilmoqda. Fransiyada “Milliy birlashuv” partiyasi rahbari va 2027-yilgi prezidentlik saylovlarining favoritlaridan biri bo‘lgan Jordan Bardella nafaqat Trampdan uzoqlashdi, balki uning siyosatini ochiqchasiga xato deb baholadi. Germaniya uchun Alternativa partiyasi hamraisi Tino Xrupalla esa Amerika siyosatini imperial xarakterga ega deb tavsiflab, qarama-qarshilik yirik harbiy mojaroga aylanib ketishi mumkinligidan ogohlantirdi. Transatlantik birlik inqirozining haqiqiy strategik foyda oluvchilari Rossiya va Xitoy hisoblanadi. Moskva uchun AQSH va Yevropa o‘rtasidagi bo‘linish uzoq yillardan buyon ko‘zlangan, ammo kutilmaganda amalga oshgan maqsadga aylandi. Bunday vaziyat Rossiyaning uzoq muddatli tashqi siyosiy manfaatlariga mos keladi, chunki NATO birdamligining zaiflashuvi an’anaviy ravishda Rossiya rahbariyati tomonidan ijobiy ssenariy sifatida baholanib keladi. Shu bilan birga, hozirgi uzilish tashqi bosim emas, balki AQSH ichidagi ichki siyosiy jarayonlar natijasida yuzaga kelgan. Moskva kamroq jipslashgan Yevropa Ukrainani qo‘llab-quvvatlash darajasini pasaytirishiga umid qilmoqda, bu esa mojaroni cho‘zish imkoniyatlarini kengaytiradi. Rossiya zaiflashgan va bo‘lingan Yevropa muqarrar ravishda Ukrainani qo‘llab-quvvatlash hamda Rossiya bosimiga qarshi turish qobiliyatini yo‘qotadi, degan hisob-kitob qilmoqda. Bu esa Vashingtonning asta-sekin chekinishiga umid bog‘lagan holda mojaroni davom ettirish imkonini beradi. Xitoy uchun esa G‘arbdagi bo‘linish iqtisodiy va siyosiy aloqalarni Yevropa poytaxtlari bilan yanada chuqurlashtirish uchun strategik imkoniyat yaratadi. Bu holat Xitoy siyosatining nisbiy barqarorligi va Amerika siyosatining impulsivligi o‘rtasidagi kontrast fonida yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, AQSHning Yevropa yo‘nalishiga e’tiborining pasayishi Pekinning Hind-Tinch okeani mintaqasidagi harakat erkinligini kengaytiradi. Markaziy Osiyo davlatlari, ayniqsa O‘zbekiston uchun Yevrosiyo hududida Amerika ta’sirining susayishi yanada moslashuvchan va ko‘p vektorli tashqi siyosat yuritish imkoniyatlarini yaratadi. Biroq bu jarayon bilan bir vaqtda Rossiya va Xitoyning mintaqadagi ta’siri ham kuchaymoqda. Bunday sharoitda biror kuch markaziga haddan tashqari qaram bo‘lib qolmaslik strategik imperativga aylanadi. Shunday qilib, Donald Tramp va Jorjiya Meloni o‘rtasidagi mojaro aslida jahon siyosiy tizimining chuqur qayta tuzilayotganining belgisi hisoblanadi. Eron urushi bilan boshlangan va Amerika siyosatining oldindan aytib bo‘lmasligi tufayli tezlashgan G‘arb birligining yemirilishi uzoq vaqt davomida Amerika yetakchiligining shubhasiz ustunligiga asoslangan xalqaro tartib poydevorlarini zaiflashtirmoqda. Dastlab o‘zlarining antiliberal kun tartibini amalga oshirishda Tramp yordamiga tayanishni rejalashtirgan Yevropa o‘ng populistik partiyalari endilikda aynan o‘sha mafkuraviy impulslarni baham ko‘rgan liderdan uzoqlashishga majbur bo‘ldilar. Global Janub davlatlari va Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bu bir qutbli dunyo davrining yakunlanishi hamda ko‘p qutbli davrning boshlanishini anglatadi. Bunday sharoitda har bir davlat raqobatlashayotgan kuch markazlari o‘rtasida mustaqil ravishda muvozanat siyosatini yuritishga majbur bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif:  Mirjahon Fayzullayev , JIDU talabasi, IXTI Strategik bog‘liqlik markazi amaliyotchisi Maqolada Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishining rivojlanishi nafaqat infratuzilmani modernizatsiya qilish, balki raqamli boshqaruv, ma’lumotlarning o‘zaro mosligi va texnologik suverenitet masalasi sifatida ham ko‘rib chiqiladi. Muallifning ko‘rsatishicha, O‘rta yo‘lakning asosiy cheklovchi omillari yo‘nalishning jismoniy ko‘rsatkichlaridan ko‘ra ko‘proq ma’muriy kechikishlar, raqamli tizimlardagi nomuvofiqliklar, tranzit vaqtining yuqori o‘zgaruvchanligi va yagona operatsion platformaning yo‘qligi bo‘lib qolmoqda. Shu nuqtai nazardan, raqamlashtirish yo‘nalishning raqobatbardoshligini oshirishning asosiy omili sifatida qaraladi, bu ayniqsa, nafaqat tezlikni, balki yuklarning yetkazib berilishini oldindan bilish imkoniyatini ham qadrlaydigan yuk jo‘natuvchilar uchun muhimdir. Maqolada logistika va bojxona ma’muriyatchiligi sohasida o‘z raqamli yechimlarini shakllantirayotgan Markaziy Osiyo, birinchi navbatda, Qozog‘iston va O‘zbekistonning o‘rniga alohida e’tibor qaratilgan. Qozog‘iston raqamli bojxona infratuzilmasi yetakchilaridan biri sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa, O‘zbekiston xalqaro yuk tashuvlarida ruxsatnomalarni elektron almashish uchun “E-Permit” tizimini ilgari surmoqda. Muallif bu modellarni uyg‘unlashtirish O‘rta yo‘lakning mintaqaviy raqamli poydevorini shakllantirish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Kengroq ma’noda, maqolada kelajakdagi Yevroosiyo logistikasi qoidalarini kim belgilashi: Markaziy Osiyo davlatlarining o‘zlarimi yoki tashqi kuchlar — Xitoy, Yevropa Ittifoqi va xalqaro platforma operatorlarimi degan masala o‘rtaga tashlanadi. Ishning asosiy xulosasi shundan iboratki, O‘rta yo‘lak transport yo‘nalishlari raqobati tobora raqamli ekotizimlar, ma’lumotlar standartlari va sun’iy intellekt raqobatiga aylanib borayotgan bosqichga kirmoqda. Shu bois, mintaqa uchun tranzit hudud maqomidan yo‘lakning raqamli infratuzilmasi me’morlaridan biriga aylanishi muhim ahamiyat kasb etadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Sovet Ittifoqi parchalangandan so‘ng Markaziy Osiyo davlatlari o‘z davlatchiligini mustahkamlash, milliy rivojlanish ustuvor yo‘nalishlarini belgilash va suverenitetni kuchaytirish zaruriyatiga duch keldi. Ushbu sharoitda, ayrim alohida tashabbuslarga qaramay, mintaqaviy hamkorlik ikkilamchi yo‘nalish bo‘lib qoldi hamda barqaror muvofiqlashtirish mexanizmlarini yaratish bilan birga kechmadi. 2000-yillarda mintaqaviy hamkorlik parchalangan (fragmentar) holda mavjud bo‘lib, mintaqaviy kun tartibining sezilarli qismi tashqi hamkorlar ishtirokidagi tashabbuslar doirasida shakllantirildi. Bunday sharoitda Markaziy Osiyo davlatlarining o‘zaro kollektiv mintaqaviy yondashuvlarni ishlab chiqishdagi roli cheklangan bo‘lib qolgan edi. 2017-yilda jarayonlar tubdan o‘zgarib, BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasi doirasida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining muntazam Maslahat uchrashuvlarini o‘tkazish tashabbusini ilgari surdi. Mazkur formatning paydo bo‘lishi mintaqa ichidagi muloqotni kuchaytirish va umumiy chaqiriqlarni hal etishda kollektiv yondashuvlarni izlash zaruriyati tobora ortib borayotganini anglash bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi. Keyinchalik Maslahat uchrashuvlari ishonch muhitini shakllantirish hamda mintaqaviy kun tartibini muvofiqlashtirishning asosiy maydoniga aylandi. Shu munosabat bilan mintaqaviy hamkorlikda erishilgan natijalar Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning sifat jihatidan rivojlanishini aks ettiruvchi, ortib borayotgan mintaqaviy yetuklikning ifodasi sifatida qaralishi mumkin. Mazkur jarayon BMT tizimi doirasida institutsional tarzda mustahkamlanib, 2026-yil 20-mayda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan konsensus yo‘li bilan qabul qilingan “Markaziy Osiyo mintaqasida barqaror rivojlanish uchun mintaqaviy hamkorlik va iqtisodiy integratsiyani mustahkamlash” rezolyutsiyasida o‘z ifodasini topdi. Ushbu tashabbus O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasi umumiy munozaralarida, 2025-yil sentabr oyida ilgari surilgan edi. Hujjat Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining muntazam Maslahat uchrashuvlari rolini va ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Mazkur format qisqa davr ichida mintaqaviy hamkorlikni muvofiqlashtirish va siyosiy muloqotning asosiy mexanizmiga aylandi. 2018-yildan buyon ushbu format doirasida 7 ta Maslahat uchrashuvi o‘tkazildi. Ma’lumot uchun: Birinchi uchrashuv 2018-yil 15-martda Ostona (Qozog‘iston)da, ikkinchisi 2019-yil 29-noyabrda Toshkent (O‘zbekiston)da, uchinchisi 2021-yil 6-avgustda “Avaza” milliy sayyohlik zonasida (Turkmaniston), to‘rtinchisi 2022-yil 21-iyulda Cholpon-Ota (Qirg‘iziston)da, beshinchisi 2023-yil 14-sentabrda Dushanbe (Tojikiston)da, oltinchisi 2024-yil 9-avgustda Ostona (Qozog‘iston)da, yettinchisi esa 2025-yil 16-noyabrda Toshkent (O‘zbekiston)da bo‘lib o‘tgan. So‘nggi uchrashuv davomida Ozarbayjon Respublikasi maslahat formatiga doimiy asosda qo‘shildi. Sakkizinchi Maslahat uchrashuvi 2026-yil 8-oktabrda Turkmanistonning “Avaza” milliy sayyohlik zonasida o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining muntazam Maslahat uchrashuvlari mintaqada sifat jihatidan yangi siyosiy muhitning shakllanishiga muhim turtki berdi. Mazkur format mintaqa davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni mustahkamlash, siyosiy muloqotni institutsionallashtirish hamda ilgari kuzatilgan fragmentar yondashuvlardan yanada muvofiqlashtirilgan va tizimli hamkorlik modeliga o‘tishni ta’minladi. Natijada umumiy manfaat va ustuvorliklarga asoslangan yagona mintaqaviy qarash shakllanib, davlatlarning kollektiv salohiyatidan samarali foydalanish uchun qulay sharoitlar yaratildi. Ushbu jarayon esa Markaziy Osiyoning xalqaro maydondagi pozitsiyalarini mustahkamlash bilan bir qatorda, Birlashgan Millatlar Tashkiloti hamda boshqa xalqaro va mintaqaviy institutlar bilan hamkorlikning yangi yo‘nalishlarini rivojlantirish imkoniyatlarini kengaytirdi. So‘nggi yillarda mintaqaviy hamkorlikning chuqurlashuvi “Markaziy Osiyo plyus” formatlari sonining ko‘payishida ham namoyon bo‘lmoqda (10 tadan oshgan). Ushbu mexanizmlar Markaziy Osiyo davlatlarining tashqi hamkorlar bilan tizimli muloqotini rivojlantirish, mintaqaning xalqaro maydondagi kollektiv manfaatlarini ilgari surish hamda tashqi siyosiy koordinatsiyani kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Qabul qilingan rezolyutsiyada iqtisodiy integratsiya va o‘zaro bog‘liqlik mintaqaning barqaror rivojlanishining muhim omili sifatida talqin qilinadi. Xususan, tovarlar, xizmatlar, va inson resurslarining erkin harakatlanishini ta’minlash, sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish hamda kichik va o‘rta biznes subyektlari o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlari sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Shu bilan birga, innovatsiyalarni rag‘batlantirish va yangi ish o‘rinlarini yaratish mintaqadagi iqtisodiy integratsiyaning kutilayotgan amaliy natijalari sifatida baholanadi. Hujjat BMTga a’zo davlatlar, tegishli tuzilmalar hamda BMT muassasalarini Markaziy Osiyoga ko‘rsatilayotgan ko‘makni kengaytirishga, o‘z dasturlarini mintaqa davlatlari tomonidan belgilanadigan ustuvor yo‘nalishlarga mos ravishda moslashuvchan tarzda yo‘naltirishga chaqiradi, bu esa ularning keyingi taraqqiyoti va farovonligini ta’minlashga xizmat qiladi. Hujjat loyihasining ishlab chiqilishi jarayonida 10 dan ortiq ko‘p tomonlama maslahatlashuvlar va ko‘plab ikki tomonlama muzokaralar o‘tkazildi. Natijada BMT rezolyutsiyalarining universallik tamoyillariga mos keluvchi va mintaqa davlatlarining manfaatlarini hisobga oluvchi muvozanatli hujjat ishlab chiqildi. Ushbu siyosiy-diplomatik faoliyat rezolyutsiyaning keng xalqaro qo‘llab-quvvatlanishiga zamin yaratdi. Xususan, hujjat besh qit’adan 66 ta davlat tomonidan hammualliflik asosida qo‘llab-quvvatlandi. Mazkur rezolyutsiyaning qabul qilinishi Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik rivojlanishining yangi bosqichga ko‘tarilganligini ko‘rsatadi. Hujjat davlatlararo munosabatlarda tor milliy manfaatlardan mintaqaviy manfaatlarga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonini aks ettiradi hamda mintaqaning xalqaro tizimdagi siyosiy yetukligini namoyon etadi. Shuningdek, rezolyutsiya O‘zbekistonning xalqaro va mintaqaviy tashabbuslarni ilgari suruvchi faol davlat sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi. Bu esa Markaziy Osiyoning global kun tartibini shakllantirishdagi ishtirokini kengaytirish va mintaqaning jamoaviy manfaatlarini xalqaro darajada ilgari surish imkoniyatlarini kuchaytiradi. Mazmuniy jihatdan eng muhim o‘zgarishlardan biri Markaziy Osiyo haqidagi xalqaro narrativning o‘zgarishidir. Agar ilgari mintaqa asosan xavfsizlik tahdidlari, ekstremizm, migratsiya va Afg‘oniston omili bilan bog‘liq holda talqin qilingan bo‘lsa, bugungi kunda e’tibor iqtisodiy integratsiya, transport-logistika bog‘liqligi, energetik xavfsizlik va barqaror rivojlanish masalalariga qaratilmoqda. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo tobora xalqaro yordam obyekti sifatida emas, balki global kun tartibini shakllantirishda ishtirok etuvchi subyekt sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu barqaror rivojlanish, energetik xavfsizlik va transport bog‘liqligi masalalarini ham o‘z ichiga oladi. Umuman olganda, mazkur rezolyutsiyaning qabul qilinishi mintaqa davlatlarining Markaziy Osiyoda yanada muvofiqlashtirilgan va institutsional jihatdan barqaror hamkorlik formatini shakllantirish borasidagi sa’y-harakatlari konsolidatsiyasini ifodalaydi. Hujjat amalda BMT Bosh Assambleyasi darajasida mintaqaviy hamkorlikning yangi konfiguratsiyasi shakllanayotganini mustahkamlaydi. Bu esa o‘zaro bog‘liqlikni kuchaytirish, muloqotni institutsionallashtirish hamda mintaqa davlatlarining xalqaro subyektligini bosqichma-bosqich mustahkamlashga asoslanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Noa Gaoning Pekin xalqaro muloqot klubi platformasida e’lon qilingan maqolasida o‘zgaruvchan Yevroosiyo tartibotida Markaziy Osiyo mamlakatlarining ortib borayotgan strategik ahamiyati tahlil qilinadi. Muallif o‘zining O‘zbekistonga tashrifi, “Xitoy – Markaziy Osiyo” ikkinchi tadqiqot forumidagi ishtiroki va joylardagi kuzatishlariga asoslanib, Markaziy Osiyo chekkadagi “bufer hudud” maqomidan faol mintaqaviy o‘yinchi roliga o‘tayotganini ta’kidlaydi. Maqolada mintaqaviy o‘zgarishlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari sifatida O‘zbekiston va Qozog‘istonga alohida e’tibor qaratilgan. Unda bozor islohotlari, sanoatni modernizatsiya qilish, raqamli rivojlanish, investitsiyalarni jalb etish va transport bog‘liqligi Markaziy Osiyo iqtisodiy yuksalishining asosiy omillari sifatida ko‘rsatilgan. O‘zbekiston demografik o‘sish, ishlab chiqarishning rivojlanishi, raqamli tadbirkorlik va tobora faollashayotgan mintaqaviy siyosatni o‘zida mujassam etgan o‘ta dinamik bir misol sifatida keltiriladi. Markaziy Osiyo taraqqiyotida yoshlar va yangi elitalarning o‘rni maqolaning markaziy mavzusidir. Gao mintaqadagi demografik o‘sish, oliy ta’lim tizimining kengayishi va mutaxassislarni xalqaro miqyosda tayyorlash kuchli global intilishlarga ega yangi avlodni shakllantirayotganini qayd etadi. Shu bilan birga, maqolada Xitoyning Markaziy Osiyodagi yosh elita bilan aloqalarida uzilish borligi, mamlakatning iqtisodiy ishtiroki ta’lim, iqtidorlarni rivojlantirish va intellektual doiralardagi ta’sir darajasiga hali mos kelmasligi aytiladi. Umuman olganda, maqolada Markaziy Osiyo aloqalar, kapital, texnologiyalar va geosiyosiy ta’sirning yangi shakllanayotgan markazi sifatida ta’riflanadi. Unda mintaqaning kelajakdagi ahamiyati nafaqat transport yo‘laklari va tabiiy resurslar, balki raqamli infratuzilma, moliyaviy platformalar, sun’iy intellekt, turizm, madaniy diplomatiya hamda Markaziy Osiyo davlatlarining mustaqil, ko‘p vektorli strategiyalarni yuritish qobiliyati bilan ham belgilanishi ta’kidlanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.