Pokiston Janubiy Osiyoning eng yirik davlatlaridan biri hamda mintaqaviy siyosiy va iqtisodiy jarayonlarning muhim ishtirokchisidir. Mamlakat katta demografik salohiyatga, qulay geografik joylashuvga va keng ichki bozorga ega. Shu bilan birga, so‘nggi o‘n yilliklarda Pokiston taraqqiyoti makroiqtisodiy beqarorlik, yuqori kambag‘allik darajasi, energiya resurslari taqchilligi, davlat institutlarining zaifligi va saqlanib qolayotgan xavfsizlik tahdidlari kabi surunkali tarkibiy muammolar bilan kechmoqda. Xalqaro moliya tashkilotlari baholariga ko‘ra, 2025-yilda Pokiston aholisi 255 million kishidan oshgan, yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi esa qariyb 408 milliard AQSH dollariga yetgan. Biroq aholi jon boshiga YaIM 1 700 AQSH dollaridan kam bo‘lib, bu mamlakatning iqtisodiy salohiyati bilan aholi farovonligining haqiqiy darajasi o‘rtasida tafovut saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. 2022–2023-yillarda Pokiston so‘nggi o‘n yilliklardagi eng og‘ir iqtisodiy inqirozlardan biriga duch keldi. Mamlakat iqtisodiyoti amalda turg‘unlik holatida bo‘lib, bu rekord darajadagi inflyatsiya, oltin-valyuta zaxiralarining keskin qisqarishi, milliy valyuta qadrsizlanishi va tashqi majburiyatlar bo‘yicha defolt xavfi bilan birga kechdi. COVID-19 pandemiyasi oqibatlari, energiya resurslari hamda oziq-ovqatning jahon narxlari oshishi, shuningdek, 2022-yildagi keng ko‘lamli suv toshqinlari mamlakat iqtisodiyoti va infratuzilmasiga jiddiy zarar yetkazib, moliya tizimiga qo‘shimcha bosim o‘tkazdi. Moliyaviy inqirozning yanada chuqurlashishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun hukumat Xalqaro valyuta jamg‘armasidan (XVJ) yordam so‘rashga va pul-kredit siyosatini qat’iylashtirish hamda budjet xarajatlarini qisqartirishni o‘z ichiga olgan keskin makroiqtisodiy barqarorlashtirish choralarini amalga oshirishga majbur bo‘ldi. Moliyaviy barqarorlashtirish dasturining amalga oshirilishi vaziyatni yaxshilashga imkon berdi. 2024–2025-yillarda iqtisodiy o‘sish qayta tiklanib, taxminan 2,7–3,1% ni tashkil etdi, iqtisodiyot hajmi esa ilk bor 400 milliard AQSH dollaridan oshdi. Shu bilan birga, iste’mol narxlari o‘sishi 29% dan oshgan 2023-yildagi inqiroz davriga nisbatan inflyatsiya pasaydi. Iqtisodiyotni barqarorlashtirishda XVJning qariyb 7 milliard AQSH dollari miqdoridagi Kengaytirilgan moliyalashtirish mexanizmi (Extended Fund Facility — EFF) dasturi muhim rol o‘ynadi. 2025-yil may oyida XVJ Ijroiya kengashi Pokistonga qariyb 1 milliard AQSH dollari miqdoridagi navbatdagi transhni ajratishni, shuningdek, iqlim o‘zgarishiga chidamlilikni mustahkamlash uchun 1,4 milliard AQSH dollari miqdoridagi qo‘shimcha moliyalashtirishni ma’qulladi. Ijobiy tendensiyalarga qaramay, mamlakat iqtisodiyotining o‘sish sur’atlari demografik dinamika bilan solishtirganda hamon pastligicha qolmoqda. Amalda iqtisodiy o‘sish aholi sonining ko‘payishidan birozgina yuqori bo‘lib, bu fuqarolarning turmush darajasini yaxshilash imkoniyatlarini cheklaydi. Eng jiddiy muammolardan biri demografik bosimdir. Pokiston aholi soni eng tez o‘sayotgan davlatlardan biri hisoblanadi. Har yili mehnat bozoriga millionlab yoshlar kirib keladi, biroq iqtisodiyot ularga mos miqdorda ish o‘rinlarini yarata olmayapti. Ayniqsa, yoshlarning ahvoli tashvish uyg‘otmoqda. So‘nggi yillarda 15–24 yoshdagi fuqarolar orasida ishsizlik darajasi taxminan 9–10% ni tashkil etmoqda. Iqtisodiyotdagi keng ko‘lamli norasmiy sektor hisobga olinsa, haqiqiy ko‘rsatkichlar bundan yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Yana bir muhim xatar manbai — mamlakatning yuqori qarz yukidir. Pokiston iqtisodiyoti tashqi moliyalashtirish va xalqaro tashkilotlar kreditlariga qaramligicha qolmoqda. Mamlakatning jami tashqi majburiyatlari 130 milliard AQSH dollaridan oshadi, qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlari esa o‘sishda davom etmoqda. Davlat budjetining salmoqli qismi foizlarni to‘lash va qarz majburiyatlarini qoplashga yo‘naltirilmoqda, bu esa ijtimoiy dasturlar hamda infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish imkoniyatlarini cheklaydi. Energetika Pokiston iqtisodiyotining eng zaif tarmoqlaridan biri bo‘lib qolmoqda. O‘rnatilgan elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvati 45 GVt dan oshishiga qaramay, mamlakat elektr energiyasini ishlab chiqarish va taqsimlash sohasida surunkali muammolarga duch kelmoqda. Ayrim hududlarda taqsimlash tarmoqlaridagi yo‘qotishlar 15–20% ga yetmoqda, energetika sektorining «aylanma qarzi» deb ataluvchi qarzdorlik hajmi esa 2,6 trillion Pokiston rupiyasidan (taxminan 9 milliard AQSH dollaridan) oshgan. Import qilinadigan energiya resurslariga yuqori darajada qaramlik yana bir xatar omilidir. Mamlakatning neft va suyultirilgan tabiiy gazga bo‘lgan ehtiyojining katta qismi tashqi yetkazib berishlar orqali qoplanadi. Bu iqtisodiyotni jahon narxlari hamda valyuta kursi tebranishlariga sezgir qiladi. Natijada sanoat korxonalari muntazam ravishda elektr ta’minotidagi uzilishlar, elektr tariflarining oshishi va ishlab chiqarish xarajatlarining ko‘payishi bilan to‘qnashmoqda. Mazkur omillar milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, xorijiy investitsiyalar oqimini cheklamoqda. Murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat mamlakatning ichki siyosiy barqarorligiga bevosita ta’sir qilmoqda. Ijtimoiy norozilik ayniqsa yirik shahar markazlari — Karachi, Lahor, Islomobod, Peshovar va Kvettada yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Asosiy sanoat korxonalari, moliya muassasalari hamda iqtisodiy sharoit yomonlashishiga eng sezgir bo‘lgan yirik shahar aholisi guruhlari aynan shu markazlarda jamlangan. So‘nggi yillarda mazkur shaharlarda oziq-ovqat va energiya narxlarining oshishi, elektr ta’minotidagi uzilishlar, soliq yukining ortishi hamda aholining real daromadlari kamayishi sababli muntazam norozilik namoyishlari kuzatilgan. Yoshlar, ayniqsa oliy ta’lim muassasalari va kollej bitiruvchilari orasidagi yuqori ishsizlik ham keskinlikning qo‘shimcha omilidir. Ijtimoiy norozilikni saqlanib qolayotgan mulkiy tengsizlik yanada kuchaytirmoqda. Ekspertlar bahosiga ko‘ra, milliy boylikning sezilarli qismi cheklangan doiradagi moliya-sanoat guruhlari qo‘lida jamlangan, aholining taxminan 25% i esa kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. Ushbu omillar birgalikda norozilik faolligining ortishi, jamiyatda siyosiy qutblanishning kuchayishi va muxolifat kuchlari tomonidan aholini safarbar qilish uchun qulay sharoit yaratadi. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi hududiy tafovutlarning saqlanib qolishi ham beqarorlashtiruvchi omildir. Eng murakkab vaziyat Balujiston va Xaybar-Paxtunxva viloyatlarida kuzatilmoqda. Ular aholi daromadlari, ijtimoiy va transport infratuzilmasi bilan ta’minlanganlik, ta’lim va tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari bo‘yicha mamlakatning rivojlangan hududlaridan ancha ortda qolmoqda. Balujiston Pokiston hududining qariyb 44% ini egallashi va tabiiy gaz, ko‘mir, mis hamda oltinning katta zaxiralariga ega bo‘lishiga qaramay, unda mamlakat aholisining 5% idan kamrog‘i yashaydi va kambag‘allik darajasi eng yuqori hududlardan biri hisoblanadi. Viloyatning ko‘plab tumanlarida asosiy kommunal xizmatlar va ijtimoiy infratuzilmadan foydalanish imkoniyati mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlardan ancha past. Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar mintaqa avtonomiyasini kengaytirish yoki mustaqillikka erishish tarafdori bo‘lgan separatistik harakatlar faoliyati bilan yanada murakkablashmoqda. Xaybar-Paxtunxvada ko‘p sonli afg‘on qochqinlari va migrantlarning mavjudligi mahalliy hokimiyat organlariga qo‘shimcha bosim o‘tkazmoqda. Xalqaro tashkilotlar ma’lumotlariga ko‘ra, Pokistonda taxminan 1,5 millionro‘yxatdan o‘tgan afg‘on qochqinlari yashashda davom etmoqda. Ulardan 478 ming nafardan ortig‘i Xaybar-Paxtunxvada istiqomat qiladi, bu esa mamlakatdagi ularning umumiy sonining yarmidan ko‘pini tashkil etadi. Ro‘yxatdan o‘tmagan migrantlar hamda 2021-yilda Afg‘onistonda «Tolibon» harakati hokimiyatga kelganidan keyin kelgan shaxslarni hisobga olganda, Pokistondagi afg‘onlarning umumiy soni taxminan 2 million kishi deb baholanadi. Qochqinlarning bunday to‘planishi mehnat bozori, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlari hamda mahalliy budjetlarga qo‘shimcha yuk yuklab, chegara hududlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni yanada murakkablashtiradi. Radikal va ekstremistik guruhlar faoliyati milliy xavfsizlik uchun jiddiy tahdid bo‘lib qolmoqda. So‘nggi besh yil ichida Pokiston–Afg‘oniston chegarasida terrorchilik faolligi oshgan. Eng xavfli guruhlardan biri bo‘lgan «Tehrik-i-Tolibon Pokiston» (TTP) chegara hududlarida o‘z faoliyatini sezilarli darajada kuchaytirgan. Xalqaro monitoring tuzilmalari ma’lumotlariga ko‘ra, 2024–2025-yillarda Pokiston terrorizmdan eng ko‘p zarar ko‘rgan davlatlar qatoriga kirdi: terrorchilik hujumlari va qurbonlar soni barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etdi. Hujumlarning asosiy qismi Xaybar-Paxtunxva va Balujiston viloyatlariga to‘g‘ri keladi. Bu yerda harbiy xizmatchilar, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari, transport infratuzilmasi va energetika obyektlariga muntazam hujumlar sodir etilmoqda. Afg‘onistonda beqarorlikning saqlanib qolishi jangarilarning 2 600 kilometrdan ortiq cho‘zilgan chegaraning nazorati sust bo‘lgan tog‘li qismlaridan o‘tishiga imkon yaratadi. Bu chegaraoldi hududlarida xavfsizlikni ta’minlashni jiddiy murakkablashtiradi va terrorizmga qarshi operatsiyalar uchun katta resurslarni talab etadi. Iqlim omili ham alohida e’tiborga loyiq. 2022-yildagi vayronkor suv toshqinlari mamlakat iqtisodiyotiga o‘nlab milliard dollarlik zarar yetkazdi va Pokistonning iqlim o‘zgarishi oqibatlariga yuqori darajada zaifligini ko‘rsatdi. Suv toshqinlari, qurg‘oqchilik va suv resurslari tanqisligi qishloq xo‘jaligi, bandlik va oziq-ovqat xavfsizligiga uzoq muddatli salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, o‘rta muddatli istiqbolda mavjud tarkibiy muammolar saqlangan holda iqtisodiyotning cheklangan tiklanishi eng ehtimolli ssenariy hisoblanadi. XVJ va boshqa xalqaro tashkilotlar baholariga ko‘ra, Pokiston iqtisodiyoti yiliga taxminan 3–4% o‘sishga erishishi mumkin. Biroq bunday sur’atlar kambag‘allikni keskin kamaytirish va tez o‘sayotgan aholi bandligi muammosini hal etish uchun yetarli emas. Xalqaro moliyaviy yordamga qaramlikning saqlanib qolishi mamlakatni tashqi iqtisodiy zarbalar, energiya narxlarining tebranishi va jahon moliya bozorlaridagi sharoit o‘zgarishlariga sezgir qiladi. Jamiyatdagi siyosiy qutblanish, hududiy mojarolar va iqlim tahdidlari qo‘shimcha xatarlar tug‘diradi. Shu bilan birga, XVJ ekspertlari davlat boshqaruvi, soliq siyosati va korrupsiyaga qarshi kurashish sohalarida izchil islohotlar amalga oshirilishi yaqin yillarda iqtisodiyotning qo‘shimcha 5–6,5% ga o‘sishini ta’minlashi mumkinligini ta’kidlaydi. Pokistondagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning rivojlanishi uni Hind okeani dengiz portlariga chiqish imkonini beruvchi muhim tranzit yo‘lagi va shakllanayotgan mintaqalararo transport bog‘liqligi tizimining muhim bo‘g‘ini sifatida ko‘rayotgan Markaziy Osiyo davlatlari uchun tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, Pokistondagi barqarorlik infratuzilma va energetika loyihalari, jumladan, CASA-1000 elektr energiyasini uzatish tashabbusi hamda Afg‘oniston hududidan o‘tuvchi transport yo‘nalishlarini rivojlantirish uchun muhim shart hisoblanadi. Pokiston siyosiy tizimining barqarorligi va chegaraoldi hududlaridagi xavfsizlik darajasi tranzit yo‘laklarining faoliyat yuritish istiqbollari, o‘zaro savdo hajmi hamda Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi iqtisodiy hamkorlik ko‘lamini bevosita belgilaydi. Kengroq ma’noda, Pokiston mintaqaviy xavfsizlikning muhim tizim yaratuvchi omillaridan biriga aylanmoqda. Chunki uning ichki ijtimoiy-iqtisodiy nomutanosibliklari, energetik cheklovlari va chegara hududlaridagi beqarorlik milliy chegaralardan tashqariga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ichki vaziyat yomonlashgan taqdirda, mintaqaviy iqtisodiy integratsiya jarayonlarining sekinlashishi, mintaqalararo infratuzilma loyihalarining investitsion jozibadorligi pasayishi, shuningdek, noqonuniy migratsiya, narkotik moddalar kontrabandasi va radikal guruhlar faoliyati kabi transchegaraviy tahdidlarning kuchayish xavfi ortadi. Aksincha, Pokistonning barqaror rivojlanishi savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish hamda Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida yanada uzviy bog‘langan makonni shakllantirishga zamin yaratadi. Bunda Pokiston beqarorlik manbai emas, balki muhim tranzit-logistika markazi sifatida namoyon bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Odilbek Manabov Farrux Yunusxo‘jayev bilan hammualliflikda “The Times of Central Asia” nashri uchun yozgan maqolasida temir yo‘l o‘z yo‘nalishi bo‘ylab joylashgan hududlar aholisiga barqaror iqtisodiy foyda keltirish-keltirmasligini aynan nima belgilab berishini tahlil qiladi. Mualliflar tranzit hajmi va xalqaro yuk tashish vaqti qisqarishi kabi mavzular bilan cheklanib qolmay, Qirg‘izistonning Norin va Jalolobod viloyatlari, shuningdek, O‘zbekistonning Andijon viloyatidagi mahalliy ishlab chiqaruvchilar, korxonalar hamda ishchilar uchun yaratiladigan imkoniyatlarga e’tibor qaratadilar. Mualliflarning ta’kidlashicha, transport aloqasini yaxshilashning o‘zigina mahalliy rivojlanishni kafolatlamaydi. Buning uchun hamyonbop va shaffof tariflar, kichik hajmdagi yuklar uchun terminallardan foydalanish imkoniyati, samarali chegara tartib-taomillari hamda ishlab chiqarish obyektlari bilan vokzallar o‘rtasidagi transport bog‘lamalari zarur shartlar hisoblanadi. Omborxonalar, muzlatkichli omborlar va qayta ishlash korxonalari ishlab chiqaruvchilarga qo‘shilgan qiymatning katta qismini hududning o‘zida saqlab qolishga yordam berishi mumkin. Temir yo‘l foydalanishga topshirilishidan avval yo‘lga qo‘yiladigan kasbiy tayyorgarlik dasturlari esa mahalliy aholini temir yo‘l xizmati, bojxona va logistika sohalarida doimiy ish bilan ta’minlash uchun yaxshiroq tayyorlash imkonini beradi. Shuningdek, maqolada loyiha ta’sirini baholashga yanada mas’uliyatliroq yondashishga chaqiriladi. Mualliflar tranzit tashuvlari bo‘yicha ma’lumotlar bilan bir qatorda, mahalliy yuklar ulushi, yetkazib berish narxi, doimiy ish o‘rinlari soni, ish haqi darajasi va mahalliy kompaniyalardan xaridlar hajmini ham kuzatib borishni tavsiya etadilar. Ular ekologik ekspertiza natijalari va aholini ko‘chirish rejalarini ochiqlash muhimligini urg‘ulab, temir yo‘lning muvaffaqiyati nafaqat uning xalqaro savdodagi o‘rni, balki tutash hududlardagi aholi hayotida yuz beradigan sezilarli ijobiy o‘zgarishlar bilan ham baholanishi kerakligini ta’kidlaydilar. “The Times of Central Asia” saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Shimoliy Afgʻonistonda Qoʻshtepa kanalining qurilishi asta-sekin Markaziy Osiyo suv xavfsizligining eng nozik masalalaridan biriga aylanmoqda. Afgʻoniston uchun bu loyiha oziq-ovqat barqarorligi, bandlik va shimoliy viloyatlarni rivojlantirish vazifalari bilan bogʻliq. Oʻzbekiston uchun esa u Amudaryo havzasida yangi vaziyatni yuzaga keltiradi: bu yerda suv balansi, Orolboʻyining ekologik barqarorligi va sugʻorish tizimini modernizatsiya qilish yagona mintaqaviy kun tartibining bir qismiga aylanmoqda. Bugungi kunda asosiy savol loyihani toʻxtatish mumkinmi yoki yoʻqligida emas, balki uning ekspluatatsiyasini maʼlumotlar bilan muntazam almashinuv, monitoring va bashorat qilinadigan oʻzaro hamkorlik formatiga qanday oʻtkazishdadir. Qoʻshtepa 2021-yildan keyingi Afgʻoniston kun tartibida 2021-yildan keyin Afgʻonistonning ichki siyosati cheklangan xalqaro legitimlik, iqtisodiy noaniqlik va aholining insonparvarlik yordamiga yuqori darajada bogʻliqligi sharoitida rivojlana boshladi. Shu fonda de-fakto hokimiyat uchun boshqaruv qobiliyatining, ish oʻrinlari yaratish va qishloq hududlarini rivojlantirish imkoniyatining isboti sifatida koʻrsatish mumkin boʻlgan loyihalar ayniqsa muhim ahamiyat kasb etdi. Bunday vaziyatda Qoʻshtepa kanali Kobul uchun nafaqat irrigatsiya loyihasi, balki ichki siyosiy legitimlashtirish elementi hamdir. Loyiha de-fakto hokimiyatga hududni boshqarish, bandlikni qoʻllab-quvvatlash va shimoliy viloyatlarning oziq-ovqat bazasini shakllantirish qobiliyatini namoyish etish imkonini beradi. Shu sababli loyihaning toʻxtatilishi emas, balki uning ekspluatatsiya shartlari boʻyicha muzokaralar formatini izlash realroq koʻrinadi. Loyiha haqida nimalar maʼlum Ochiq manbalarda Qoʻshtepa kanali odatda uzunligi taxminan 285 km boʻlgan, Amudaryodan suv olish va Shimoliy Afgʻonistonning katta maydonlarini sugʻorish bilan bogʻliq loyiha sifatida tavsiflanadi. Biroq kelgusidagi suv olish inshootining aniq parametrlari, suvning haqiqiy yoʻqotilishi va kanalning ekspluatatsiya rejimi hozircha yetarli darajada shaffof emas. Aynan tekshirish mumkin boʻlgan texnik maʼlumotlarning cheklanganligi loyihani quyi oqim mamlakatlari uchun ayniqsa nozik qiladi. Ochiq manbalarda kanalning toʻliq texnik-iqtisodiy asoslanishi, ekologik baholanishi va mustaqil muhandislik ekspertizasi haqida maʼlumotlar hozircha yetarli emas. Loyiha atrofida allaqachon siyosiy baholar, kosmik kuzatuvlari va alohida muhandislik tadqiqotlari mavjud, biroq maʼlumotlar bilan muntazam almashinuvning shaffof tizimi hali shakllantirilmagan. Havza mamlakatlari uchun haqiqiy suv olish hajmi, yoʻqotishlar, ekspluatatsiyaning mavsumiy rejimi va tuproq oʻzanning holati haqidagi maʼlumotlar tamoyiliy ahamiyatga ega. Bunday vaziyatda eng ishonchli yondashuv — uch guruh manbalar tahliliga asoslangan qiyosiy yondashuv: Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlarining rasmiy bayonotlari, xalqaro tashkilotlar hujjatlari hamda mustaqil ilmiy-muhandislik baholari. Afgʻoniston mantiqi: nega Kobul loyihani davom ettiradi Afgʻoniston nuqtayi nazaridan Qoʻshtepa kanali nafaqat qishloq xoʻjaligi, balki siyosiy-maʼmuriy ahamiyatga ega loyihadir. Mamlakatning shimoliy viloyatlari uzoq vaqt davomida agrar chekka hudud sifatida, shu bilan birga etnik, savdo, chegara va siyosiy manfaatlar kesishadigan makon sifatida qabul qilingan. Bu kontekstda sugʻorish bandlik, oziq-ovqat taʼminoti va hudud ustidan nazoratni mustahkamlash vositasiga aylanadi. Shu bilan birga loyihada jiddiy cheklovlar saqlanib qolmoqda. Afgʻoniston muhandislik resurslari yetishmasligi, xalqaro moliyalashtirishga cheklangan kirish imkoniyati, sanksiya xatarlari va qoʻshnilar tomonidan ishonch yetishmasligiga duch kelmoqda. Shuning uchun masala Afgʻonistonga qishloq xoʻjaligini rivojlantirish kerakmi-yoʻqligida emas, balki Kobul bu loyihani Amudaryo atrofidagi taranglikni kuchaytirmasdan amalga oshira oladimi-yoʻqligidadir. Toshkent uchun bunday vaziyatda eng muhimi — masalani texnik tekislikka oʻtkazishdir. Suv olish rejimi, suv yoʻqotishlari, oʻzan holati va oldindan xabardor qilish mexanizmlarini muhokama qilish suv masalasini de-fakto hokimiyatni rasman tan olish masalasi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlamasdan noaniqlikni kamaytirish imkonini beradi. Oʻzbekistonning suv xavfsizligi va quyi oqim omili Qoʻshtepa kanalining Oʻzbekiston uchun ahamiyati mamlakatning Amudaryo quyi oqimida joylashganligi va qishloq xoʻjaligining sugʻoriladigan dehqonchilikka yuqori darajada bogʻliqligi bilan belgilanadi. Yuqori oqimda qoʻshimcha suv olish mavjud suv taʼminoti muammolarini, ayniqsa iqlim oʻzgaruvchanligi, agrar sektor ehtiyojlarining oshishi va sugʻorish tizimidagi saqlanib qolayotgan yoʻqotishlar sharoitida, kuchaytirishi mumkin. Shu sababli Toshkent uchun Qoʻshtepa kanali masalasi nafaqat transchegaraviy suvdan foydalanish bilan bogʻliq. U oziq-ovqat xavfsizligiga, qishloq hududlarining barqarorligiga, Orolboʻyidagi ekologik vaziyatga va suv xoʻjaligini jadal modernizatsiya qilish zaruratiga bevosita taʼsir qiladi. 2024-yil noyabr oyida mamlakat rahbariyati darajasida suvdan oqilona foydalanish va qishloq xoʻjaligida yoʻqotishlarni qisqartirish chora-tadbirlari alohida koʻrib chiqildi. Ustuvor vazifalar sifatida kanallarni betonlashtirish, raqamli hisob, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish va suv isteʼmolini nazorat qilishning yagona axborot tizimini yaratish belgilab olindi. Bu Oʻzbekiston muammoga nafaqat Afgʻoniston bilan bogʻliq tashqi chaqiriq sifatida, balki suv xoʻjaligini ichki modernizatsiya qilish uchun turtki sifatida ham qarashini koʻrsatadi. Yoʻqotishlarni kamaytirish, hisobga olish aniqligini oshirish va agrar sektorni transchegaraviy oqimning kamroq bashorat qilinadigan sharoitlariga moslashtirish milliy barqarorlikning muhim elementlariga aylanmoqda. 2025-yil noyabr oyida boʻlib oʻtgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining VII Maslahat uchrashuvida Oʻzbekiston Prezidenti 2026–2036-yillarni “Markaziy Osiyoda suvdan oqilona foydalanish boʻyicha amaliy harakatlar oʻn yilligi” deb eʼlon qilishni taklif qildi hamda Amudaryo havzasi suv resurslaridan birgalikda foydalanish boʻyicha mintaqaviy muloqotga Afgʻonistonni faol jalb etish zarurligini taʼkidladi. Ushbu sharoitda Oʻzbekiston uchun kanalning haqiqiy ekspluatatsiya rejimi atrofidagi noaniqlikni kamaytirish asosiy ahamiyat kasb etadi. Suv olish, yoʻqotishlar, mavsumiy dinamika va oʻzan holati haqidagi maʼlumotlarsiz har qanday baholar toʻliq boʻlmaydi. Shu sababli ustuvor vazifa umumiy bashoratlardan doimiy monitoring va tekshirish mumkin boʻlgan axborotga oʻtishdir. Mintaqaviy oʻlchov: Afgʻonistonning Amudaryo havzasidagi yangi roli Kanal qurilishi nafaqat Afgʻoniston va quyi oqim mamlakatlari manfaatlari muvozanatini, balki mintaqaviy suv boshqaruvi sharoitlarini ham oʻzgartiradi. Afgʻoniston asta-sekin Amudaryo muammolarida faol ishtirokchiga aylanmoqda, holbuki oldingi muvofiqlashtirish mexanizmlari uning toʻliq ishtirokisiz shakllantirilgan edi. Qoʻshtepa kanalining Markaziy Osiyo davlatlariga taʼsiri bir xil emas va u ularning Amudaryo havzasidagi oʻrniga, suvdan foydalanish tarkibiga hamda tashqi iqtisodiy manfaatlariga bogʻliq. Eng nozik mamlakatlar Oʻzbekiston va Turkmaniston boʻlib qolmoqda, chunki ikkala davlat ham Amudaryoning quyi oqimida joylashgan va sugʻoriladigan dehqonchilikka bogʻliq. Turkmaniston uchun masala shu bilan murakkablashadiki, suv xoʻjaligi xatarlari Afgʻoniston bilan iqtisodiy aloqalarni, birinchi navbatda energetika, transport va tranzit infratuzilmasi sohalarida, saqlab qolishdan manfaatdorlik bilan uygʻunlashadi. Shu sababli Ashxobodning pozitsiyasi, ehtimol, suv manfaatlarini himoya qilish va Kobul bilan ishchi aloqalarni saqlab turish oʻrtasidagi ehtiyotkor muvozanatga asoslanadi. Qozogʻiston uchun Qoʻshtepa kanalining ahamiyati asosan bilvosita xarakterga ega. Ostona Amudaryodan suv olishga bevosita bogʻliq emas, biroq suv balansidagi mumkin boʻlgan oʻzgarishlar Orolboʻyi, mintaqaning ekologik barqarorligi va Markaziy Osiyodagi suv muvofiqlashtirishining umumiy samaradorligi uchun muhim. Tojikiston va Qirgʻiziston uchun kanalning taʼsiri kamroq bevosita. Bu mamlakatlar Amudaryoning quyi oqimida joylashmagan, biroq Afgʻonistonning yanada faol suvdan foydalanuvchi sifatida paydo boʻlishi transchegaraviy suv resurslari boʻyicha mintaqaviy maslahatlashuvlarning ahamiyatini oshiradi. Ularning manfaati, avvalo, mintaqadagi suv-energetika oʻzaro hamkorligining umumiy tizimi qanday oʻzgarishi bilan bogʻliq. Oʻzbekistonning suv va transport siyosatida afgʻon yoʻnalishi Qoʻshtepa kanalini Afgʻonistonning 2021-yildan keyingi transformatsiyasining kengroq kontekstida koʻrib chiqish lozim. Kobul mintaqaviy transport, energetika va savdo loyihalariga integratsiyalashishga intilmoqda. Oʻzbekiston uchun Afgʻoniston bir vaqtning oʻzida suv xoʻjaligi xatarlari manbai va Janubiy Osiyoga olib boradigan potensial yoʻlak boʻlib qolmoqda. Shu sababli Oʻzbekistonning Afgʻonistonga yondashuvi faqat suv muammolari bilan cheklanishi mumkin emas. Amudaryo bilan bogʻliq xatarlar bilan bir qatorda Oʻzbekiston uchun tranzit, savdo, xavfsizlik va janubiy transport bogʻlanishi ham ahamiyatini saqlab qolmoqda. Bu Toshkentdan bir vaqtning oʻzida ikkita vazifani hal etishni talab qiladi: suv manfaatlarini himoya qilish va Kobul bilan ishchi hamkorlik kanallarini saqlab qolish. Pokiston, Eron, Xitoy, Rossiya va Fors koʻrfazi mamlakatlari uchun Afgʻoniston tranzit, energetika, xavfsizlik, tabiiy resurslar va mintaqaviy bozorlarga chiqish nuqtayi nazaridan muhim yoʻnalish boʻlib qolmoqda. Ularning Afgʻonistonga qiziqishi Oʻzbekiston ham manfaatdor boʻlgan infratuzilma va iqtisodiy loyihalarning rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, bunday konfiguratsiya muayyan cheklovni ham oʻz ichiga oladi: yirik transport va energetika tashabbuslari fonida suv masalasi ikkinchi darajaga tushib qolishi mumkin. Shu sababli Toshkent uchun Amudaryo masalasini Afgʻoniston bilan oʻzaro hamkorlikning umumiy kun tartibida saqlab turish muhim. Oʻzbekiston uchun xavflar va imkoniyatlar Birinchidan, asosiy xavf Amudaryoning mavjud oqimi qisqarishi mumkinligi bilan bogʻliq. Bu Oʻzbekiston uchun ayniqsa nozik, chunki suv tanqisligi allaqachon mintaqaning tizimli muammolaridan biriga aylanmoqda. Eng zaif zonada quyi hududlar, qishloq xoʻjaligi va Orolboʻyi turibdi. Suvning mumkin boʻlgan qisqarishi nafaqat ishlab chiqarishga, balki qishloq hududlarining ijtimoiy barqarorligiga ham taʼsir qilishi mumkin. Eng zaif tumanlarda bu bandlik, uy xoʻjaliklari daromadlari va davlat qoʻllab-quvvatlash choralari zimmasidagi yukni oshirishi mumkin. Ikkinchidan, shaffof maʼlumotlar yetishmasligi muammosi saqlanib qolmoqda. Suv olish, yoʻqotishlar va kanalning ekspluatatsiya rejimi haqida muntazam axborot almashinuvisiz suvi kam har bir mavsum tomonlar oʻrtasidagi ishonchsizlikni kuchaytirishi mumkin. Shu bilan birga, kanalning haqiqiy taʼsiri dastlabki ekspert bashoratlaridan farq qilishi mumkin. Uchinchidan, muhandislik xavfi mavjud. Agar kanal suvning katta yoʻqotilishi, filtratsiya yoki tuproq oʻzanning beqarorligi bilan ekspluatatsiya qilinsa, bu nafaqat quyi oqim mamlakatlari, balki Afgʻonistonning oʻzi uchun ham muammolar yaratadi, chunki loyihaning samaradorligi bevosita uning qurilishi va ekspluatatsiyasi sifatiga bogʻliq. Xavflar bilan bir qatorda amaliy hamkorlik imkoniyatlari ham saqlanib qolmoqda. Oʻzbekiston Afgʻoniston bilan hamkorlikning ishchi formatini — muntazam monitoring, texnik maslahatlashuvlar, gidrologik maʼlumotlar almashinuvi, mutaxassislar tayyorlash va suv yoʻqotishlarini muhokama qilishni — ilgari surgan taqdirda, mintaqaviy suv muvofiqlashtirishidagi oʻz rolini mustahkamlashi mumkin. Bunday yondashuv Toshkentga milliy manfaatlarni himoya qilishni Kobul bilan pragmatik muloqot bilan uygʻunlashtirish imkonini beradi. Vaziyat rivojlanishining stsenariylari Nazorat qilinadigan stsenariyda kanal qurilishi maʼlumotlar almashinuvi va texnik maslahatlashuvlar mavjud boʻlgan holda davom etadi. Bu holda quyi oqim mamlakatlari uchun xavflar saqlanib qoladi, ammo ular yanada boshqariladigan boʻladi. Oʻzbekiston uchun monitoring, diplomatik muloqot va suv tejash choralarini tezlashtirish ustuvor vazifa boʻlib qoladi. Bazaviy stsenariy kanal asta-sekin ekspluatatsiyaning yuqoriroq parametrlariga chiqishini, maʼlumotlar almashinuvi mexanizmi esa sekin shakllanishini nazarda tutadi. Bunday holda suvi kam yillarda vaqti-vaqti bilan taranglik yuzaga kelishi mumkin. Oʻzbekiston uchun bu ichki islohotlarni tezlashtirish, raqamli hisobni kengaytirish va mintaqaviy muvofiqlashtirishni mustahkamlash zarurligini anglatadi. Kritik stsenariy maksimal suv olish, qurgʻoqchilik davri va shaffof muloqot yoʻqligi bir vaqtga toʻgʻri kelganda mumkin. Bu holda suv xoʻjaligi muammosi yanada nozik siyosiy-diplomatik tekislikka oʻtishi mumkin. Inqirozga qarshi idoralararo mexanizm hamda Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan shoshilinch maslahatlashuvlar zarur chora boʻladi. Amaliy tavsiyalar Afgʻoniston bilan Amudaryo masalalari — suv olish, mavsumiy rejim, suv yoʻqotishlari, oʻzan holati va oldindan xabardor qilish — boʻyicha doimiy texnik aloqa kanalini yaratish. Oʻzbekiston ichida sugʻorish infratuzilmasini modernizatsiya qilishni, birinchi navbatda suv yoʻqotishlarini qisqartirish, raqamli hisob va suv isteʼmolini yanada aniq nazorat qilish hisobiga, tezlashtirish. Qishloq xoʻjaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishni kengaytirish va ekin tarkibini rejalashtirishda suv balansining mumkin boʻlgan oʻzgarishini hisobga olish. Qoʻshtepa kanalining idoralararo monitoring tizimini shakllantirish; u kanal ekspluatatsiyasining gidrologik, ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini muntazam baholab boradi. Markaziy Osiyo mamlakatlari va Afgʻonistonning ishtirokida Amudaryo boʻyicha mintaqaviy muloqotni ilgari surish, bunda urgʻuni maʼlumotlarga, texnik maslahatlashuvlarga va amaliy muvofiqlashtirishga qaratish. Xulosa Qoʻshtepa kanali Amudaryo havzasidagi suv vaziyatini oʻzgartiruvchi asosiy omillardan biriga aylanmoqda. Afgʻoniston uchun bu — ichki rivojlanish, bandlik va oziq-ovqat barqarorligi loyihasi. Oʻzbekiston uchun esa — yangi suv xoʻjaligi, ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy xavflar manbai, ayniqsa qishloq xoʻjaligining sugʻorishga bogʻliqligi va Orolboʻyining nozikligini hisobga olganda. Asosiy xulosa shundan iboratki, Qoʻshtepa kanali muammosini faqat siyosiy bayonotlar yoki Kobulga tashqi bosim oʻtkazishga umid bilan hal etib boʻlmaydi. Yanada barqaror yondashuv — suv xoʻjaligini ichki modernizatsiya qilish, doimiy monitoring, maʼlumotlar almashinuvi va Afgʻoniston bilan amaliy hamkorlikning uygʻunlashuvidir. Masala qanchalik erta texnik va institutsional tekislikka oʻtkazilsa, noaniqlikni kamaytirish va suv muammosining uzoq muddatli mintaqaviy taranglik manbaiga aylanishidan qochish imkoniyati shunchalik yuqori boʻladi. Toshkent uchun Qoʻshtepa kanali nafaqat chaqiriq, balki oʻz suv siyosatini mustahkamlash, irrigatsiya sohasidagi islohotlarni tezlashtirish va Amudaryo boʻyicha mintaqaviy muloqotning yangi modelini ilgari surish imkoniyatidir. Bunday yondashuv Oʻzbekistonga milliy manfaatlarni himoya qilish bilan bir vaqtda Afgʻoniston bilan pragmatik hamkorlikni saqlab qolish imkonini beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

IXTI Strategik bog‘liqlik markazi rahbari Nargiza Umarova “Central Asia-Caucasus Analyst” nashrida chop etilgan maqolasida Afg‘oniston va Eron o‘rtasidagi transport hamkorligining yaqinlashuvi mintaqaviy bog‘liqlikni qanday o‘zgartirishi mumkinligini tahlil qiladi. Maqolada taklif etilayotgan Hirot–Mozori Sharif temir yo‘li loyihasi hamda uning Markaziy Osiyo va Xitoyni Eron, Turkiya va Yevropa bozorlari bilan bog‘lash salohiyatiga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, unda dengiz orqali yuk tashish bilan bog‘liq xatarlar, Afg‘onistonning Pokiston bilan keskinlashgan munosabatlari hamda Xitoyning quruqlikdagi yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilishga bo‘lgan intilishi muqobil temir yo‘l yo‘laklariga qiziqishni qanday oshirayotgani o‘rganilgan. Muallif ushbu jarayonlar O‘zbekiston uchun yaratishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlarni, xususan, janubiy bozorlarga yanada kengroq chiqish va yangi shakllanayotgan transport tarmoqlarini o‘zaro bog‘lash istiqbollarini alohida ta’kidlab, ayni paytda infratuzilma va loyihalarni amalga oshirish bilan bog‘liq hal etilmagan muammolar mavjudligini ham qayd etadi. “CACI Analyst” veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Odilbek Manabov va Barqaror rivojlanish markazi assistant-tadqiqotchisi Sabina Gulyamova o‘zlarining qisqacha ma’ruzasida Xitoy kompaniyalarining Qirg‘iziston suv infratuzilmasidagi roli kengayib borayotganini o‘rganib chiqib, asosiy e’tiborni irrigatsiya, gidroenergetika, oqova suvlarni tozalash va tegishli muhandislik loyihalariga qaratadilar. Mualliflar Xitoy davlati tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan moliyalashtirish hamda ko‘p tomonlama institutlar orqali Xitoy firmalariga beriladigan shartnomalar o‘rtasidagi farqni ko‘rsatib, bu farq Pekin ishtirokini aniq baholash uchun juda muhim ekanligini ta’kidlaydilar. Shuningdek, ma’ruzada Qirg‘iziston va Xitoy o‘rtasidagi suv munosabatlarining strategik jihati, xususan, Xitoyning Tarim havzasini to‘ydiruvchi transchegaraviy daryolarning ahamiyati, suv taqsimoti bo‘yicha maxsus ikki tomonlama kelishuvning yo‘qligi, texnologik qaramlik va cheklangan ichki texnik xizmat ko‘rsatish imkoniyatlari bilan bog‘liq xavflar tahlil qilinadi. Xulosa o‘rnida, Xitoyning ishtiroki Qirg‘izistonga yirik infratuzilmaviy kamchiliklarni bartaraf etishda yordam berishi mumkinligi qayd etiladi, biroq mahalliy mutaxassislar malakasini oshirish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, gidrologik ma’lumotlar almashinuvini yaxshilash hamda suv va energetika masalalari bo‘yicha samarali mintaqaviy muvofiqlashtirishni saqlab qolish muhimligi ta’kidlanadi. “The Times of Central Asia” nashrida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Siyosiy iqtisodiyot mutaxassisi, tadqiqotchi va tahlilchi, siyosat bo‘yicha maslahatchi va biznes-strateg, geosiyosiy va geoqtisodiy masalalar, mintaqaviy diplomatiya, milliy xavfsizlik hamda xususiy sektorni rivojlantirish bo‘yicha o‘n yildan ortiq tajribaga ega bo‘lgan  Sibg‘atulloh Arsalai  bilan hammualliflikda tayyorlangan. U avval Afg‘oniston Milliy xavfsizlik kengashi idorasida yuqori lavozimlarda ishlagan va u yerda tinchlik muzokaralari, mintaqaviy hamkorlik, milliy strategik rejalashtirish, siyosiy va iqtisodiy xatarlarni baholashga o‘z hissasini qo‘shgan. Hozirda u “Sahil Marble Mining and Processing” kompaniyasining mustaqil tadqiqotchisi va katta maslahatchisi bo‘lib, mintaqaviy aloqalar, xalqaro bozorlarni kengaytirish hamda strategik biznesni rivojlantirish masalalariga e’tibor qaratadi. Arsalai “Fulbright” stipendiyasi orqali Dallasdagi Texas universitetida xalqaro siyosiy iqtisodiyot bo‘yicha magistr darajasini va Afg‘oniston Amerika universitetida biznes boshqaruvi bo‘yicha bakalavr darajasini olgan. Uning ilmiy qiziqishlari doirasiga geosiyosat, geoiqtisodiyot, siyosiy iqtisodiyot, mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlik hamda Afg‘oniston, Markaziy va Janubiy Osiyodagi strategik masalalar kiradi.   Annotatsiya: Ushbu maqola 2025-yil dekabr oyida Toshkentda bo‘lib o‘tgan “Afg‘oniston uchun iqtisodiy istiqbolni shakllantirish” nomli seminardagi ishtirokdan ilhomlanib yozildi. Seminarga Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti huzuridagi Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti hamda Notr-Dam universitetining Krok nomidagi Xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti hammezbonlik qildi. Seminarga Markaziy Osiyo davlatlari, Afg‘oniston va AQShdan ishtirokchilar tashrif buyurdi. O‘zbekistonlik ishtirokchilar Afg‘onistonga doir muammolarni pragmatik yondashuv asosida hal etish bo‘yicha o‘z qarashlari, puxta tayyorgarligi va qat’iyatini namoyon etdi. Markaziy Osiyo nuqtayi nazaridan shunday xulosaga kelindiki, Afg‘oniston endilikda xavfsizlikka tahdid emas, balki iqtisodiy imkoniyat sifatida qaralmoqda va agar Markaziy Osiyo mintaqasiga to‘g‘ri integratsiya qilinsa, ham o‘zi gullab-yashnashi, ham mintaqaga foyda keltirishi mumkin. Mazkur maqola ushbu umumiy qarashni ilgari surishga qaratilgan sa’y-harakatdir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.