Muallif:  Bositxon Islomov , JIDU talabasi, IXTI assistant tadqiqotchisi

 

Kontekst va Eron pozitsiyasining mantig‘i. Byurgenshtokdagi muzokaralar ikki mojaroning o‘tkir o‘zaro bog‘liqligi sababli barbod bo‘lish xavfi ostida kechmoqda - O‘zaro anglashuv memorandumi (OAM) imzolanishi bilan yakunlanayotgan Eron–Amerika urushi va Isroilning Livandagi davom etayotgan harbiy kampaniyasi. Tehron Livandagi nizoni hal qilishni muloqotni davom ettirishning amaldagi sharti sifatida ilgari surdi; bu 14 banddan iborat Memorandumda ham qayd etilgan bo‘lib, uning 1-bandida barcha frontlarda, jumladan Livanda ham o‘t ochishni to‘xtatish zarurligi belgilangan. Aynan Eron va AQSh o‘rtasida OAM imzolangandan keyin Isroilning Livanga uyushtirgan hujumlari muzokara jarayonining 19-juma kunidan 21-iyun, yakshanbaga surilishiga sabab bo‘ldi.

Shunisi e’tiborliki, hali 2026-yil fevralida — Amerika-Isroil zarbalari boshlanishidan ikki kun oldin — Eron Jenevada uran boyitish darajasini pasaytirishni — 60% dan 3,67% gacha — taklif qilgan edi, ya’ni asosiy yadroviy talabga harbiy bosimdan ancha oldin va usiz rozi bo‘lgan edi. Yagona shart aynan mintaqaviy xavfsizlik bo‘lib qolgandi.

Ikki mojaroni bog‘lash uchun asoslar bir-birini o‘zaro kuchaytiradi. Strategik jihatdan: «Hizbulloh» va Livan yo‘nalishi Eronning asimmetrik to‘xtatib turish tizimining birinchi eshelonini tashkil etadi; Isroilning Livan hududining beshdan bir qismini ishg‘ol qilishi sanksiyalarni bekor qilish bo‘yicha muzokaralar bilan bir vaqtda ushbu tizimning yemirilishini anglatadi. Ichki siyosiy jihatdan: ultrakonservatorlar noqulay bitimni to‘sish uchun (urush boshlanganidan beri yopilgan) parlament ishini tiklashni talab qilmoqda; Livan bo‘yicha talab esa muzokarachilar guruhiga OAMni yon berish emas, balki g‘alaba sifatida taqdim etish imkonini beradi.

Isroil hujumlari muzokaralarni barbod qilish vositasi sifatida. 2026-yil 2-martdan buyon Isroilning Livanga zarbalari kamida 4 057 kishining hayotiga zomin bo‘ldi, 12 121 kishi yaralandi. 20-iyunda — Shveytsariya muzokaralari boshlangan kuni — bir kunning o‘zida yana 32 kishi halok bo‘ldi. Muhim pretsedent: 19-iyunda AQSh va Fors ko‘rfazi mamlakatlari mahalliy vaqt bilan soat 16:00 dan o‘t ochishni to‘xtatishga kelishib oldilar. Joylardan kelgan ma’lumotlarga ko‘ra, belgilangan vaqtdan keyin ham Isroilning janubiy Livanga havo va artilleriya zarbalari davom etdi — kamida 12 ta buzilish qayd etildi; Livan Milliy axborot agentligi (NNA) sulh e’lon qilingandan keyin ikki kishi halok bo‘lgani haqida xabar berdi.

Tel-Avivning taktikasi shaffof: Isroil harbiy-siyosiy rahbariyati — Netanyaxu va Kats shaxsan — o‘t ochishni to‘xtatishga ruxsat berdi, biroq qo‘shinlarni mamlakat hududidan olib chiqmasdan, shu tariqa Livanni Eron qarorlariga bosim o‘tkazish va tinchlik muzokaralarini barbod qilish uchun maydon sifatida ishlatmoqda. Ayni paytda Isroil rasman muzokaralar tarafi emas, bu esa ularning mumkin bo‘lgan barbod bo‘lishi uchun undan bevosita javobgarlikni olib tashlaydi.

Javoban, 20-iyunda IIQK Hurmuz bo‘g‘ozidagi cheklovlarni qayta tiklashini e’lon qildi va bunda bevosita «Isroilning Livandagi jinoyatlari» hamda AQShning o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha majburiyatlarini buzganiga ishora qildi. O‘sha kuni bo‘g‘ozdan 55 ta savdo kemasi o‘tdi, AQSh Markaziy qo‘mondonligi (CENTCOM) vakili kapitan Tim Xokins esa Eron Hurmuz bo‘g‘ozini nazorat qilmasligini aytdi.

Eron pozitsiyasining xatarlari. Davlat departamentining sobiq yuqori martabali amaldori Mark Kimmitt Eron taktikasini «o‘ta noaqlli» va xatarli qadam sifatida baholadi: unda ikki turli mojaroning chirmashib ketishi muzokara jarayonini murakkablashtirishi mumkin, chunki «Eron Hizbulloh nima qilishini nazorat qila olmaydi, AQSh esa Isroil nima qilishini nazorat qilmaydi. Vashington va Tel-Avivning manfaatlari mos keladi, biroq bir xil emas».

Muzokaralardagi taraqqiyotni na AQSh, na Eron to‘liq nazorat qila olmaydigan Isroilning xatti-harakatlariga bog‘lab qo‘yish bilan Tehron Tel-Avivga Eron–Amerika bitimi ustidan amaldagi veto huquqini topshirdi. Har qanday yangi Isroil operatsiyasi — ataylab yoki tasodifan — muzokaralarda kunlab erishilgan yutuqni nolga tenglashtirishi mumkin. Tavakkal yanada ortadi, zero OAM allaqachon neft sektoriga qarshi sanksiyalarni darhol bekor qilishni nazarda tutadi: Tehronda muzokaralar barbod bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun keskin iqtisodiy rag‘bat bor.

Xulosa. Shunday qilib, Eron–Amerika muzokaralarini Livandagi vaziyat bilan bog‘lash taktik epizod emas, balki Tehronning kengroq mintaqaviy strategiyasining in’ikosidir; unda yadro dasturi, sanksiyalar rejimi va ittifoqchilar xavfsizligi masalalari yagona muzokara paketining elementlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Eron uchun Livandagi mavqeini saqlab qolish nafaqat mintaqaviy to‘xtatib turish tizimining bir qismi sifatida harbiy-strategik ahamiyatga, balki ichki siyosiy qiymatga ham ega: bu rahbariyatga yadro dasturi bo‘yicha mumkin bo‘lgan murosalarni milliy xavfsizlikning kengroq maqsadlariga erishish natijasi sifatida taqdim etish imkonini beradi. Ayni paytda bunday strategiya muzokara jarayonini sezilarli darajada murakkablashtiradi, chunki uni tomonlarning bevosita nazoratidan tashqarida bo‘lgan omillarga bog‘liq qilib qo‘yadi.

* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.