Shimoliy Afgʻonistonda Qoʻshtepa kanalining qurilishi asta-sekin Markaziy Osiyo suv xavfsizligining eng nozik masalalaridan biriga aylanmoqda. Afgʻoniston uchun bu loyiha oziq-ovqat barqarorligi, bandlik va shimoliy viloyatlarni rivojlantirish vazifalari bilan bogʻliq. Oʻzbekiston uchun esa u Amudaryo havzasida yangi vaziyatni yuzaga keltiradi: bu yerda suv balansi, Orolboʻyining ekologik barqarorligi va sugʻorish tizimini modernizatsiya qilish yagona mintaqaviy kun tartibining bir qismiga aylanmoqda. Bugungi kunda asosiy savol loyihani toʻxtatish mumkinmi yoki yoʻqligida emas, balki uning ekspluatatsiyasini maʼlumotlar bilan muntazam almashinuv, monitoring va bashorat qilinadigan oʻzaro hamkorlik formatiga qanday oʻtkazishdadir.
Qoʻshtepa 2021-yildan keyingi Afgʻoniston kun tartibida
2021-yildan keyin Afgʻonistonning ichki siyosati cheklangan xalqaro legitimlik, iqtisodiy noaniqlik va aholining insonparvarlik yordamiga yuqori darajada bogʻliqligi sharoitida rivojlana boshladi. Shu fonda de-fakto hokimiyat uchun boshqaruv qobiliyatining, ish oʻrinlari yaratish va qishloq hududlarini rivojlantirish imkoniyatining isboti sifatida koʻrsatish mumkin boʻlgan loyihalar ayniqsa muhim ahamiyat kasb etdi.
Bunday vaziyatda Qoʻshtepa kanali Kobul uchun nafaqat irrigatsiya loyihasi, balki ichki siyosiy legitimlashtirish elementi hamdir. Loyiha de-fakto hokimiyatga hududni boshqarish, bandlikni qoʻllab-quvvatlash va shimoliy viloyatlarning oziq-ovqat bazasini shakllantirish qobiliyatini namoyish etish imkonini beradi. Shu sababli loyihaning toʻxtatilishi emas, balki uning ekspluatatsiya shartlari boʻyicha muzokaralar formatini izlash realroq koʻrinadi.
Loyiha haqida nimalar maʼlum
Ochiq manbalarda Qoʻshtepa kanali odatda uzunligi taxminan 285 km boʻlgan, Amudaryodan suv olish va Shimoliy Afgʻonistonning katta maydonlarini sugʻorish bilan bogʻliq loyiha sifatida tavsiflanadi. Biroq kelgusidagi suv olish inshootining aniq parametrlari, suvning haqiqiy yoʻqotilishi va kanalning ekspluatatsiya rejimi hozircha yetarli darajada shaffof emas.
Aynan tekshirish mumkin boʻlgan texnik maʼlumotlarning cheklanganligi loyihani quyi oqim mamlakatlari uchun ayniqsa nozik qiladi. Ochiq manbalarda kanalning toʻliq texnik-iqtisodiy asoslanishi, ekologik baholanishi va mustaqil muhandislik ekspertizasi haqida maʼlumotlar hozircha yetarli emas.
Loyiha atrofida allaqachon siyosiy baholar, kosmik kuzatuvlari va alohida muhandislik tadqiqotlari mavjud, biroq maʼlumotlar bilan muntazam almashinuvning shaffof tizimi hali shakllantirilmagan. Havza mamlakatlari uchun haqiqiy suv olish hajmi, yoʻqotishlar, ekspluatatsiyaning mavsumiy rejimi va tuproq oʻzanning holati haqidagi maʼlumotlar tamoyiliy ahamiyatga ega.
Bunday vaziyatda eng ishonchli yondashuv — uch guruh manbalar tahliliga asoslangan qiyosiy yondashuv: Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlarining rasmiy bayonotlari, xalqaro tashkilotlar hujjatlari hamda mustaqil ilmiy-muhandislik baholari.
Afgʻoniston mantiqi: nega Kobul loyihani davom ettiradi
Afgʻoniston nuqtayi nazaridan Qoʻshtepa kanali nafaqat qishloq xoʻjaligi, balki siyosiy-maʼmuriy ahamiyatga ega loyihadir. Mamlakatning shimoliy viloyatlari uzoq vaqt davomida agrar chekka hudud sifatida, shu bilan birga etnik, savdo, chegara va siyosiy manfaatlar kesishadigan makon sifatida qabul qilingan. Bu kontekstda sugʻorish bandlik, oziq-ovqat taʼminoti va hudud ustidan nazoratni mustahkamlash vositasiga aylanadi.
Shu bilan birga loyihada jiddiy cheklovlar saqlanib qolmoqda. Afgʻoniston muhandislik resurslari yetishmasligi, xalqaro moliyalashtirishga cheklangan kirish imkoniyati, sanksiya xatarlari va qoʻshnilar tomonidan ishonch yetishmasligiga duch kelmoqda. Shuning uchun masala Afgʻonistonga qishloq xoʻjaligini rivojlantirish kerakmi-yoʻqligida emas, balki Kobul bu loyihani Amudaryo atrofidagi taranglikni kuchaytirmasdan amalga oshira oladimi-yoʻqligidadir.
Toshkent uchun bunday vaziyatda eng muhimi — masalani texnik tekislikka oʻtkazishdir. Suv olish rejimi, suv yoʻqotishlari, oʻzan holati va oldindan xabardor qilish mexanizmlarini muhokama qilish suv masalasini de-fakto hokimiyatni rasman tan olish masalasi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlamasdan noaniqlikni kamaytirish imkonini beradi.
Oʻzbekistonning suv xavfsizligi va quyi oqim omili
Qoʻshtepa kanalining Oʻzbekiston uchun ahamiyati mamlakatning Amudaryo quyi oqimida joylashganligi va qishloq xoʻjaligining sugʻoriladigan dehqonchilikka yuqori darajada bogʻliqligi bilan belgilanadi. Yuqori oqimda qoʻshimcha suv olish mavjud suv taʼminoti muammolarini, ayniqsa iqlim oʻzgaruvchanligi, agrar sektor ehtiyojlarining oshishi va sugʻorish tizimidagi saqlanib qolayotgan yoʻqotishlar sharoitida, kuchaytirishi mumkin.
Shu sababli Toshkent uchun Qoʻshtepa kanali masalasi nafaqat transchegaraviy suvdan foydalanish bilan bogʻliq. U oziq-ovqat xavfsizligiga, qishloq hududlarining barqarorligiga, Orolboʻyidagi ekologik vaziyatga va suv xoʻjaligini jadal modernizatsiya qilish zaruratiga bevosita taʼsir qiladi.
2024-yil noyabr oyida mamlakat rahbariyati darajasida suvdan oqilona foydalanish va qishloq xoʻjaligida yoʻqotishlarni qisqartirish chora-tadbirlari alohida koʻrib chiqildi. Ustuvor vazifalar sifatida kanallarni betonlashtirish, raqamli hisob, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish va suv isteʼmolini nazorat qilishning yagona axborot tizimini yaratish belgilab olindi.
Bu Oʻzbekiston muammoga nafaqat Afgʻoniston bilan bogʻliq tashqi chaqiriq sifatida, balki suv xoʻjaligini ichki modernizatsiya qilish uchun turtki sifatida ham qarashini koʻrsatadi. Yoʻqotishlarni kamaytirish, hisobga olish aniqligini oshirish va agrar sektorni transchegaraviy oqimning kamroq bashorat qilinadigan sharoitlariga moslashtirish milliy barqarorlikning muhim elementlariga aylanmoqda.
2025-yil noyabr oyida boʻlib oʻtgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining VII Maslahat uchrashuvida Oʻzbekiston Prezidenti 2026–2036-yillarni “Markaziy Osiyoda suvdan oqilona foydalanish boʻyicha amaliy harakatlar oʻn yilligi” deb eʼlon qilishni taklif qildi hamda Amudaryo havzasi suv resurslaridan birgalikda foydalanish boʻyicha mintaqaviy muloqotga Afgʻonistonni faol jalb etish zarurligini taʼkidladi.
Ushbu sharoitda Oʻzbekiston uchun kanalning haqiqiy ekspluatatsiya rejimi atrofidagi noaniqlikni kamaytirish asosiy ahamiyat kasb etadi. Suv olish, yoʻqotishlar, mavsumiy dinamika va oʻzan holati haqidagi maʼlumotlarsiz har qanday baholar toʻliq boʻlmaydi. Shu sababli ustuvor vazifa umumiy bashoratlardan doimiy monitoring va tekshirish mumkin boʻlgan axborotga oʻtishdir.
Mintaqaviy oʻlchov: Afgʻonistonning Amudaryo havzasidagi yangi roli
Kanal qurilishi nafaqat Afgʻoniston va quyi oqim mamlakatlari manfaatlari muvozanatini, balki mintaqaviy suv boshqaruvi sharoitlarini ham oʻzgartiradi. Afgʻoniston asta-sekin Amudaryo muammolarida faol ishtirokchiga aylanmoqda, holbuki oldingi muvofiqlashtirish mexanizmlari uning toʻliq ishtirokisiz shakllantirilgan edi.
Qoʻshtepa kanalining Markaziy Osiyo davlatlariga taʼsiri bir xil emas va u ularning Amudaryo havzasidagi oʻrniga, suvdan foydalanish tarkibiga hamda tashqi iqtisodiy manfaatlariga bogʻliq.
Eng nozik mamlakatlar Oʻzbekiston va Turkmaniston boʻlib qolmoqda, chunki ikkala davlat ham Amudaryoning quyi oqimida joylashgan va sugʻoriladigan dehqonchilikka bogʻliq. Turkmaniston uchun masala shu bilan murakkablashadiki, suv xoʻjaligi xatarlari Afgʻoniston bilan iqtisodiy aloqalarni, birinchi navbatda energetika, transport va tranzit infratuzilmasi sohalarida, saqlab qolishdan manfaatdorlik bilan uygʻunlashadi. Shu sababli Ashxobodning pozitsiyasi, ehtimol, suv manfaatlarini himoya qilish va Kobul bilan ishchi aloqalarni saqlab turish oʻrtasidagi ehtiyotkor muvozanatga asoslanadi.
Qozogʻiston uchun Qoʻshtepa kanalining ahamiyati asosan bilvosita xarakterga ega. Ostona Amudaryodan suv olishga bevosita bogʻliq emas, biroq suv balansidagi mumkin boʻlgan oʻzgarishlar Orolboʻyi, mintaqaning ekologik barqarorligi va Markaziy Osiyodagi suv muvofiqlashtirishining umumiy samaradorligi uchun muhim.
Tojikiston va Qirgʻiziston uchun kanalning taʼsiri kamroq bevosita. Bu mamlakatlar Amudaryoning quyi oqimida joylashmagan, biroq Afgʻonistonning yanada faol suvdan foydalanuvchi sifatida paydo boʻlishi transchegaraviy suv resurslari boʻyicha mintaqaviy maslahatlashuvlarning ahamiyatini oshiradi. Ularning manfaati, avvalo, mintaqadagi suv-energetika oʻzaro hamkorligining umumiy tizimi qanday oʻzgarishi bilan bogʻliq.
Oʻzbekistonning suv va transport siyosatida afgʻon yoʻnalishi
Qoʻshtepa kanalini Afgʻonistonning 2021-yildan keyingi transformatsiyasining kengroq kontekstida koʻrib chiqish lozim. Kobul mintaqaviy transport, energetika va savdo loyihalariga integratsiyalashishga intilmoqda. Oʻzbekiston uchun Afgʻoniston bir vaqtning oʻzida suv xoʻjaligi xatarlari manbai va Janubiy Osiyoga olib boradigan potensial yoʻlak boʻlib qolmoqda.
Shu sababli Oʻzbekistonning Afgʻonistonga yondashuvi faqat suv muammolari bilan cheklanishi mumkin emas. Amudaryo bilan bogʻliq xatarlar bilan bir qatorda Oʻzbekiston uchun tranzit, savdo, xavfsizlik va janubiy transport bogʻlanishi ham ahamiyatini saqlab qolmoqda. Bu Toshkentdan bir vaqtning oʻzida ikkita vazifani hal etishni talab qiladi: suv manfaatlarini himoya qilish va Kobul bilan ishchi hamkorlik kanallarini saqlab qolish.
Pokiston, Eron, Xitoy, Rossiya va Fors koʻrfazi mamlakatlari uchun Afgʻoniston tranzit, energetika, xavfsizlik, tabiiy resurslar va mintaqaviy bozorlarga chiqish nuqtayi nazaridan muhim yoʻnalish boʻlib qolmoqda. Ularning Afgʻonistonga qiziqishi Oʻzbekiston ham manfaatdor boʻlgan infratuzilma va iqtisodiy loyihalarning rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin.
Shu bilan birga, bunday konfiguratsiya muayyan cheklovni ham oʻz ichiga oladi: yirik transport va energetika tashabbuslari fonida suv masalasi ikkinchi darajaga tushib qolishi mumkin. Shu sababli Toshkent uchun Amudaryo masalasini Afgʻoniston bilan oʻzaro hamkorlikning umumiy kun tartibida saqlab turish muhim.
Oʻzbekiston uchun xavflar va imkoniyatlar
Birinchidan, asosiy xavf Amudaryoning mavjud oqimi qisqarishi mumkinligi bilan bogʻliq. Bu Oʻzbekiston uchun ayniqsa nozik, chunki suv tanqisligi allaqachon mintaqaning tizimli muammolaridan biriga aylanmoqda. Eng zaif zonada quyi hududlar, qishloq xoʻjaligi va Orolboʻyi turibdi. Suvning mumkin boʻlgan qisqarishi nafaqat ishlab chiqarishga, balki qishloq hududlarining ijtimoiy barqarorligiga ham taʼsir qilishi mumkin. Eng zaif tumanlarda bu bandlik, uy xoʻjaliklari daromadlari va davlat qoʻllab-quvvatlash choralari zimmasidagi yukni oshirishi mumkin.
Ikkinchidan, shaffof maʼlumotlar yetishmasligi muammosi saqlanib qolmoqda. Suv olish, yoʻqotishlar va kanalning ekspluatatsiya rejimi haqida muntazam axborot almashinuvisiz suvi kam har bir mavsum tomonlar oʻrtasidagi ishonchsizlikni kuchaytirishi mumkin. Shu bilan birga, kanalning haqiqiy taʼsiri dastlabki ekspert bashoratlaridan farq qilishi mumkin.
Uchinchidan, muhandislik xavfi mavjud. Agar kanal suvning katta yoʻqotilishi, filtratsiya yoki tuproq oʻzanning beqarorligi bilan ekspluatatsiya qilinsa, bu nafaqat quyi oqim mamlakatlari, balki Afgʻonistonning oʻzi uchun ham muammolar yaratadi, chunki loyihaning samaradorligi bevosita uning qurilishi va ekspluatatsiyasi sifatiga bogʻliq.
Xavflar bilan bir qatorda amaliy hamkorlik imkoniyatlari ham saqlanib qolmoqda. Oʻzbekiston Afgʻoniston bilan hamkorlikning ishchi formatini — muntazam monitoring, texnik maslahatlashuvlar, gidrologik maʼlumotlar almashinuvi, mutaxassislar tayyorlash va suv yoʻqotishlarini muhokama qilishni — ilgari surgan taqdirda, mintaqaviy suv muvofiqlashtirishidagi oʻz rolini mustahkamlashi mumkin. Bunday yondashuv Toshkentga milliy manfaatlarni himoya qilishni Kobul bilan pragmatik muloqot bilan uygʻunlashtirish imkonini beradi.
Vaziyat rivojlanishining stsenariylari
Nazorat qilinadigan stsenariyda kanal qurilishi maʼlumotlar almashinuvi va texnik maslahatlashuvlar mavjud boʻlgan holda davom etadi. Bu holda quyi oqim mamlakatlari uchun xavflar saqlanib qoladi, ammo ular yanada boshqariladigan boʻladi. Oʻzbekiston uchun monitoring, diplomatik muloqot va suv tejash choralarini tezlashtirish ustuvor vazifa boʻlib qoladi.
Bazaviy stsenariy kanal asta-sekin ekspluatatsiyaning yuqoriroq parametrlariga chiqishini, maʼlumotlar almashinuvi mexanizmi esa sekin shakllanishini nazarda tutadi. Bunday holda suvi kam yillarda vaqti-vaqti bilan taranglik yuzaga kelishi mumkin. Oʻzbekiston uchun bu ichki islohotlarni tezlashtirish, raqamli hisobni kengaytirish va mintaqaviy muvofiqlashtirishni mustahkamlash zarurligini anglatadi.
Kritik stsenariy maksimal suv olish, qurgʻoqchilik davri va shaffof muloqot yoʻqligi bir vaqtga toʻgʻri kelganda mumkin. Bu holda suv xoʻjaligi muammosi yanada nozik siyosiy-diplomatik tekislikka oʻtishi mumkin. Inqirozga qarshi idoralararo mexanizm hamda Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan shoshilinch maslahatlashuvlar zarur chora boʻladi.
Amaliy tavsiyalar
- Afgʻoniston bilan Amudaryo masalalari — suv olish, mavsumiy rejim, suv yoʻqotishlari, oʻzan holati va oldindan xabardor qilish — boʻyicha doimiy texnik aloqa kanalini yaratish.
- Oʻzbekiston ichida sugʻorish infratuzilmasini modernizatsiya qilishni, birinchi navbatda suv yoʻqotishlarini qisqartirish, raqamli hisob va suv isteʼmolini yanada aniq nazorat qilish hisobiga, tezlashtirish.
- Qishloq xoʻjaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishni kengaytirish va ekin tarkibini rejalashtirishda suv balansining mumkin boʻlgan oʻzgarishini hisobga olish.
- Qoʻshtepa kanalining idoralararo monitoring tizimini shakllantirish; u kanal ekspluatatsiyasining gidrologik, ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini muntazam baholab boradi.
- Markaziy Osiyo mamlakatlari va Afgʻonistonning ishtirokida Amudaryo boʻyicha mintaqaviy muloqotni ilgari surish, bunda urgʻuni maʼlumotlarga, texnik maslahatlashuvlarga va amaliy muvofiqlashtirishga qaratish.
Xulosa
Qoʻshtepa kanali Amudaryo havzasidagi suv vaziyatini oʻzgartiruvchi asosiy omillardan biriga aylanmoqda. Afgʻoniston uchun bu — ichki rivojlanish, bandlik va oziq-ovqat barqarorligi loyihasi. Oʻzbekiston uchun esa — yangi suv xoʻjaligi, ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy xavflar manbai, ayniqsa qishloq xoʻjaligining sugʻorishga bogʻliqligi va Orolboʻyining nozikligini hisobga olganda.
Asosiy xulosa shundan iboratki, Qoʻshtepa kanali muammosini faqat siyosiy bayonotlar yoki Kobulga tashqi bosim oʻtkazishga umid bilan hal etib boʻlmaydi. Yanada barqaror yondashuv — suv xoʻjaligini ichki modernizatsiya qilish, doimiy monitoring, maʼlumotlar almashinuvi va Afgʻoniston bilan amaliy hamkorlikning uygʻunlashuvidir. Masala qanchalik erta texnik va institutsional tekislikka oʻtkazilsa, noaniqlikni kamaytirish va suv muammosining uzoq muddatli mintaqaviy taranglik manbaiga aylanishidan qochish imkoniyati shunchalik yuqori boʻladi.
Toshkent uchun Qoʻshtepa kanali nafaqat chaqiriq, balki oʻz suv siyosatini mustahkamlash, irrigatsiya sohasidagi islohotlarni tezlashtirish va Amudaryo boʻyicha mintaqaviy muloqotning yangi modelini ilgari surish imkoniyatidir. Bunday yondashuv Oʻzbekistonga milliy manfaatlarni himoya qilish bilan bir vaqtda Afgʻoniston bilan pragmatik hamkorlikni saqlab qolish imkonini beradi.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
