Roza Lyuksemburg jamg‘armasining Markaziy Osiyodagi vakolatxonasi tomonidan JIDU bilan hamkorlikda o‘tkazilgan “Markaziy Osiyo global iqtisodiy o‘zgarishlar qarshisida: baholash va bashorat qilish” mavzusidagi xalqaro konferensiya materiallari asosida chop etilgan maqolalarida Ubaydullo Xo‘jabekov va Ashvin Raguraman qayta tiklanadigan energiyaning Markaziy Osiyo davlatlari uchun yirik tashqi kuchlar o‘rtasidagi raqobatni boshqarish strategik maydoniga aylanganini tahlil qiladilar. Mualliflar ta’kidlashicha, “yashil” energetika endi faqat rivojlanish ustuvorligi emas, balki O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston kabi mamlakatlar hamkorliklarni xilma-xillashtirish, suverenitetni mustahkamlash va uzoq davom etgan tarkibiy qaramliklarni kamaytirish uchun foydalanayotgan geosiyosiy vositaga aylangan. Maqolada mintaqaning energetika manzarasini shakllantiruvchi uch asosiy o‘yinchining yondashuvlari taqqoslanadi. Rossiya va Xitoy mavjud infratuzilma, qazilma yoqilg‘i ta’minoti va tez amalga oshiriladigan investitsiya loyihalari orqali tezkor, aniq yechimlarni taklif etuvchilar sifatida tasvirlanadi, garchi bu qaramlikni chuqurlashtirish evaziga bo‘lsa-da. Aksincha, Yevropa Ittifoqi Global Gateway kabi tashabbuslar doirasida qayta tiklanadigan energiyaga investitsiyalarni tartibga solish islohotlari, shaffoflik va barqaror rivojlanish standartlari bilan bog‘laydigan uzoq muddatli, boshqaruvga yo‘naltirilgan modelni ilgari surmoqda. Yakuniy xulosada, mualliflar Markaziy Osiyo davlatlari buyuk kuchlar raqobatining sust obyekti emasligini ko‘rsatadilar. Aksincha, ular bu raqobatdosh takliflarni faol muvozanatlashtirmoqda va barqarorlikni, siyosiy mustaqillikni va mintaqaviy hamkorlikni oshiradigan ko‘p qutbli energetika kelajagini ta’minlash uchun qayta tiklanadigan energiyadan foydalanmoqdalar. Maqolada “yashil” energetika Markaziy Osiyoning rivojlanayotgan Yevrosiyo va global tartibotdagi o‘rnini qayta belgilashi mumkin bo‘lgan muhim strategik vosita sifatida ko‘rsatilgan. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Antropologiya va konfliktologiya laboratoriyasining yetakchi ilmiy xodimi Rustam Maxmudovning maqolasi “Markaziy Osiyo global iqtisodiyot o‘zgarishlari oldida: baholash va bashorat qilish” mavzusidagi xalqaro anjuman materiallari to‘plamida chop etilgan. Ushbu anjuman JIDU tomonidan Roza Lyuksemburg jamg‘armasining Markaziy Osiyodagi vakolatxonasi bilan hamkorlikda tashkil etilgan. Maqolada Jovanni Arrigining kapital to‘plashning tizimli sikllari nazariyasi asosida 2030-2040-yillargacha bo‘lgan davrda Markaziy Osiyo xavfsizligi va barqarorligiga global tahdidlarning keng qamrovli tahlili taqdim etilgan. Muallif zamonaviy jahon tizimi Amerika hukmronligining zaiflashuvi, AQSH, Xitoy, Yevropa Ittifoqi va Janubiy yarimshardagi mamlakatlar o‘rtasidagi raqobatning kuchayishi hamda To‘rtinchi sanoat inqilobi jarayonlarining tezlashuvi bilan bog‘liq chuqur tarkibiy o‘zgarishlar bosqichida ekanligini ta’kidlaydi. Maqolada AQSH siyosatiga, ayniqsa Donald Tramp prezidentligi davridagi siyosatga alohida e’tibor qaratilgan. Muallif bu siyosatni Amerika jamg‘arma siklining “signal” inqirozidan “yakuniy” inqirozga o‘tishini oldini olishga urinish sifatida talqin qiladi. Buning uchun Mahmudov uchta tahliliy ko‘rsatkichdan foydalanadi: “foyda me’yori”, “Lippman bo‘shlig‘I” va “qat’iyat ko‘rsatkichi”. Bu ko‘rsatkichlar AQShning resurslari va global majburiyatlari nisbatini, institutsional barqarorligi darajasini va iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurish qobiliyatini baholashga imkon beradi. Moliyalashtirishning, davlat qarzining va tashqi siyosiy majburiyatlarning o‘sishi global miqyosda tizimli beqarorlik xavfini kuchaytirishi ko‘rsatib o‘tilgan. Mintaqaviy miqyosda muallif Markaziy Osiyo uchun asosiy tahdidlar logistika va savdo zanjirlarining zaifligi, tashqi kuchlar muvozanatining o‘zgarish ehtimoli, xavfsizlik sohasidagi beqarorlik xavfi (shu jumladan Afg‘onistondagi vaziyat bilan bog‘liq), shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan foydalanishdagi cheklovlar ekanligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, jahon tizimining hukmron markazining zaiflashuvi mintaqa mamlakatlari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Bu imkoniyatlar, avvalo, o‘z mustaqilligini kuchaytirish, mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish va shakllanayotgan ko‘p qutbli dunyoda moslashuvchan pozitsiyani egallashga qaratilgan. Xulosa qilib, Rustam Mahmudov global o‘zgarishlar sharoitida Markaziy Osiyoning barqarorligi va xavfsizligi mintaqa mamlakatlarining tashqi kuchlarni muvozanatlash strategiyasini o‘z iqtisodiy, texnologik va institutsional salohiyatini rivojlantirish bilan uyg‘unlashtirish qobiliyatiga bog‘liq bo‘lishini ta’kidlaydi. Bunday yondashuv, muallifning fikricha, nafaqat xavflarni kamaytirish, balki xalqaro munosabatlarning yangi tizimida Markaziy Osiyoning rolini mustahkamlash uchun hozirgi burilish nuqtasidan samarali foydalanish imkonini beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Hamza Boltayev 23-noyabr kuni Kobul shahrida Afg‘oniston Tashqi ishlar vazirligi Strategik tadqiqotlar markazi tomonidan uyushtirilgan “Afg‘oniston-O‘zbekiston munosabatlari: imkoniyatlar va kelajak istiqbollari” mavzusidagi seminarda ma’ruza qildi. Muhokamalarda vazirlik xodimlari va mutaxassislar ikki tomonlama aloqalarning istiqboli va hamkorlikning amaliy yo‘nalishlari xususida fikr almashdilar. Boltayev o‘z nutqida o‘zaro tushunishni mustahkamlash va real takliflarni ishlab chiqishning ishonchli yo‘li sifatida muntazam ekspertlar muloqoti va ilmiy hamkorlikning ahamiyatini ta’kidladi. U ilmiy tadqiqotlar almashinuvi, qo‘shma seminarlar va kasbiy tarmoqlar muassasalar o‘rtasidagi yaqin aloqalarni qo‘llab-quvvatlashi va har ikki tomonga xotirjam, konstruktiv tarzda umumiy manfaatlarni aniqlashga ko‘maklashishi mumkinligini qayd etdi. Savol-javob paytida ishtirokchilar hamkorlikni amalda yanada qulayroq qilish, ayniqsa, harakatlanish va sayohat tartib-qoidalari, savdo va chegaralararo logistika masalalari bo‘yicha savollar berdilar. Boltayev ayrim masalalar hukumat darajasida hal etilishini ta’kidladi, o‘zining tadqiqotchi sifatidagi hissasi esa uzoq muddatli ishonchni shakllantiradigan tahlil, muloqot va ta’lim aloqalari orqali hamkorlikni qo‘llab-quvvatlashdan iborat ekanligini aytdi. U, shuningdek, iqtisodiy aloqalarni kengaytirish ichki ustuvorliklar bilan oqilona muvozanatni saqlagan holda, savdo va yangi imkoniyatlarni rag‘batlantiradigan tarzda bosqichma-bosqich amalga oshirilganda eng samarali bo‘lishini ta’kidladi. Umuman olganda, uning nutqi oddiy g‘oyani ifodaladi: barqaror Afg‘oniston-O‘zbekiston hamkorligi amaliy muloqot, bosqichma-bosqich rivojlanish hamda ekspertlar va muassasalar o‘rtasidagi mustahkam aloqalarga asoslanganda eng tez sur’atlarda o‘sadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Al-Farobiy nomidagi Qozog‘iston Milliy universiteti (Almati) Xalqaro munosabatlar fakultetida 2025-yil 4-aprelda o‘tkazilgan “Logistika geosiyosati: Markaziy Osiyoning jahon tizimidagi transport yo‘laklari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plamida Nargiza Umarovaning maqolasi e’lon qilingan. Unda muallif Markaziy Osiyo uchun tranzitning janubiy yo‘nalishini faollashtirishning muammolari va imkoniyatlarini tahlil qilib, Afg‘oniston orqali loyihalarni tashqi savdo yo‘nalishlarini xilma-xillashtirish va Rossiya orqali shimoliy yo‘nalishga qaramlikni kamaytirish vositasi sifatida ko‘rib chiqadi. Markaziy Osiyoning Hind okeani portlariga chiqishini ta’minlashda Eronning o‘rni, shuningdek, “Tolibon” hukumatining Afg‘onistonni mintaqalararo transport markaziga aylantirish borasidagi harakatlariga alohida e’tibor qaratilgan.   Maqolada asosiy infratuzilma tashabbuslari, jumladan, “Termiz – Mozori-Sharif – Kobul – Peshovar” va “Torgundi – Hirot – Qandahor – Spin-Buldak” temir yo‘l koridorlari, Lojuvard yo‘nalishi va Vaxon koridori batafsil ko‘rib chiqiladi. Ushbu loyihalarda Rossiya, Xitoy, Hindiston va Eronning ishtiroki, shuningdek, ularning geosiyosiy raqobati Markaziy Osiyo davlatlarining uzoq muddatli manfaatlariga ta’siri tahlil qilinadi.   Xulosa qismida ekspert janubiy tranzitni rivojlantirish bo‘yicha yagona mintaqaviy strategiya ishlab chiqish, mintaqaning barcha davlatlari uchun manfaatli bo‘lgan ustuvor yo‘nalishni tanlash va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun mintaqaviy investitsiya fondi tashkil etish zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, Markaziy Osiyo mamlakatlarining o‘zaro kelishilgan harakatlari ularning global transport-logistika tizimidagi mavqeini mustahkamlashga va Afg‘onistonni o‘zaro manfaatli hamkorlikning barqaror bo‘g‘iniga aylantirishga qodir.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Al-Farobiy nomidagi QozMU 10-xalqaro davra suhbatida professor Azamat Seitov “O‘zbek diasporasi ijtimoiy o‘zgarishlar vositachisi sifatida: transmadaniy o‘zlik va Vatan bilan aloqa” mavzusida ma’ruza qildi. U diasporani migratsiyaning sust merosi emas, balki faol va dinamik ijtimoiy organizm sifatida tushunishning konseptual doirasini belgilab berdi. Uning fikricha, o‘zbek diasporasi nafaqat o‘zi yashaydigan mamlakatlarga, balki O‘zbekistonning o‘ziga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatib, transmilliy hamkorlikning yangi yo‘nalishini shakllantiryapti.   Professor taqdim etgan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, xorijda 5,5 millionga yaqin o‘zbeklar – mamlakat aholisining qariyb 12 foizi istiqomat qiladi. Asosiy joylashtirish mamlakatlari Rossiya, Qozog‘iston, Janubiy Koreya va Turkiya bo‘lib qolmoqda. Seitov ta’kidlashicha, O‘zbekistonda aholining yuqori tabiiy o‘sishi va yoshlar ulushining kattaligi diasporaning yanada kengayishi, jumladan, mehnat, ta’lim va oilaviy migratsiyaning yangi to‘lqinlari uchun zamin yaratadi. Bu milliy rivojlanish strategiyasiga migratsiya va diaspora salohiyatini kiritish bo‘yicha tizimli davlat siyosatini ishlab chiqishni taqozo etadi.   Ma’ruzada diasporaning o‘zidagi o‘zgarishlarga alohida e’tibor qaratildi: past malakali ishchi kuchidan nafaqat iqtisodiy transferlarga, balki innovatsion xatti-harakatlar, ijtimoiy me’yorlar va madaniy kodlarni joriy etishga qodir bo‘lgan bilimli, professional o‘zbeklar jamoalariga o‘tish jarayoni tahlil qilindi. Professor Janubiy Koreyadagi diaspora tajribasini o‘rgandi, u yerda o‘zbek o‘zligini saqlab qolgan va ayni paytda yangi madaniy muhitga moslashgan ikkinchi avlod muhojirlarining muvaffaqiyatli integratsiyasi kuzatilmoqda.   Ma’ruzaning muhim qismi diasporaning transmadaniy o‘zligiga - ona madaniyati va qabul qiluvchi jamiyat madaniyati o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sir natijasiga bag‘ishlandi. Professor diasporaning muvaffaqiyatli integratsiyasi til, urf-odatlar va ijtimoiy tuzilmalarni saqlab qolish, shuningdek, o‘zlikning “sinergetik” shakllarini rivojlantirish bilan birga kechishini ta’kidladi. U madaniyat markazlari, raqamli platformalar, ta’lim dasturlari va grantlar orqali tarixiy vatan, ayniqsa, muhojirlarning ikkinchi va uchinchi avlodi bilan aloqani saqlab qolish zarurligini uqtirdi.   Xulosa qilib, professor Seitov o‘zbek diasporasi – bu yo‘qotish emas, balki ijtimoiy kapitalning kuchayishi ekanligini ta’kidladi. U islohotlarni ilgari surish, bilim va texnologiyalar almashinuvi, madaniy diplomatiyani mustahkamlash va ijtimoiy hamkorlikning yangi modellarini rivojlantirishda muhim omil bo‘lishi mumkin. Davlat o‘zbekistonliklarning yangi avlodining transmadaniy kompetensiyalarini shakllantirishga sarmoya kiritib, diasporani milliy rivojlanishning ajralmas qismi sifatida ko‘rishi lozim.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

21-22 may kunlari Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti (JIDU) akademik ishlar bo‘yicha birinchi prorektori hamda Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) direktori doktor Akram Umarov Janubiy Koreyaning eng nufuzli milliy kundalik gazetasi “The Chosun Ilbo” tomonidan tashkil etilgan nufuzli Osiyo yetakchilari konferensiyasida (Asian Leadership Conference, ALC) ishtirok etdi.   Hozirgi kunda Osiyo yetakchilari konferensiyasi zamonamizning eng dolzarb global muammolarini muhokama qilish uchun jahonga mashhur siyosiy arboblar, xalqaro biznes yetakchilari va yetakchi olimlar to‘planadigan Koreyaning yetakchi xalqaro forumiga aylandi. 2025-yilgi konferensiyaning “Millatlar yuksalishi: buyuk farovonlik sari yo‘llar” mavzusi global noaniqlik kuchaygan davrda turli mintaqalardagi innovatsiyalar, barqarorlik va geosiyosiy qayta qurishga e’tibor qaratgan holda transformatsion milliy strategiyalarga bag‘ishlandi.   Doktor Umarov “Markaziy Osiyo chorrahada: geosiyosat, o‘zaro bog‘liqlik va mintaqaviy dinamika” mavzusidagi panel muhokamasiga ma’ruzachi sifatida taklif etildi. Ushbu dolzarb sessiyada Markaziy Osiyoning tobora kuchayib borayotgan geosiyosiy o‘zgarishlar va global ta’minot zanjirlarini qayta shakllantirish sharoitida Sharq va G‘arb o‘rtasidagi muhim ko‘prik sifatidagi roli taraqqiyoti ko‘rib chiqildi.   Doktor Umarov o‘z ma’ruzasida jadallashayotgan mintaqaviy hamkorlikning asosli tahlilini taqdim etib, mintaqaviy tartibni qayta shakllantirishda O‘zbekistonning asosiy roliga alohida e’tibor qaratdi. U 2016-yilda O‘zbekiston siyosiy o‘zgarishlarining burilish nuqtasini ta’kidlab, bu qo‘shni davlatlar bilan konstruktiv diplomatiya va munosabatlarni xavfsizlantirish bo‘yicha yangi davrni boshlab berganini ko‘rsatdi. Shuningdek, u O‘zbekistonning Afg‘onistonga nisbatan pragmatik yondashuvining strategik ahamiyatini ta’kidladi, bu esa an’anaviy ittifoqlardan tashqarida aloqalar o‘rnatish va tinchlik barpo etish uchun imkoniyatlar yaratdi.   Infratuzilmani mintaqaviy strategiyaning poydevori sifatida ta’kidlab, Umarov Markaziy Osiyoni Janubiy Osiyo, Janubiy Kavkaz va Yevropa bilan bog‘laydigan ishonchli ko‘p yo‘nalishli transport yo‘laklarini rivojlantirish bo‘yicha tashabbuslar haqida batafsil ma’lumot berdi. Uning fikricha, bu sa’y-harakatlar mintaqani nafaqat geosiyosiy markaz, balki iqtisodiy integratsiya va barqaror rivojlanishning rivojlanayotgan markaziga aylantirmoqda.   Panel muhokamasi qizg‘in fikr almashish bilan yakunlandi, unda doktor Umarov va boshqa mutaxassislar global noaniqlik sharoitida mintaqaviy integratsiyani chuqurlashtirishning aniq muammolari va istiqbollarini atroflicha muhokama qildilar.   Doktor Umarovning ALC 2025-dagi ishtiroki O‘zbekistonning global muloqotlardagi nufuzi ortib borayotganini ko‘rsatdi va IXTIning Markaziy Osiyoning o‘zgarishi va kelajagi haqidagi xalqaro siyosiy munozaraga hissa qo‘shishga sodiqligini tasdiqladi.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.