Muallif: Islomov Bositxon, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi

 

8-aprel kuni Amerika Qo‘shma Shtatlari va Eron Islom Respublikasi 40 kunlik qurolli qarama-qarshilikdan so‘ng ikki haftalik vaqtinchalik sulhga erishdi. AQSh Prezidenti Donald Tramp hamda Eron rahbariyati ushbu kelishuvga erishishda Pokistonning muhim rolini e’tirof etib, uning vositachilik sa’y-harakatlari mojaroning yanada keskinlashuvining oldini olishda samarali bo‘lganini ta’kidladilar.

Mazkur holatda mantiqiy savol tug‘iladi: nega aynan Pokiston, Turkiya yoki Misr kabi boshqa mintaqaviy aktyorlar emas, balki mojaroga jalb etilgan tomonlar o‘rtasida asosiy vositachi sifatida namoyon bo‘ldi?

 

Pokiston–Eron munosabatlari

Pokiston va Eron 900 kilometrdan ortiq umumiy chegaraga ega bo‘lib, bu xavfsizlik sohasida yuqori darajadagi o‘zaro bog‘liqlikni yuzaga keltiradi. Eron 1947-yilda Pokiston mustaqilligini tan olgan birinchi davlat bo‘lgan, Pokiston esa o‘z navbatida Eron Islom Respublikasini Islom inqilobidan so‘ng tan olgan.

Shunga qaramay, ikki tomonlama munosabatlar ambivalent xususiyatga ega bo‘lgan. 1990-yillarda davlatlar Afg‘oniston masalasida turlicha pozitsiyalarni egallagan, bu esa keskinlikni kuchaytirgan. 2000-yillarda munosabatlar asta-sekin yaxshilandi, biroq 2024-yil yanvar oyida tomonlar o‘z hududlariga raketa zarbalari berib, harakatlarini terrorizmga qarshi kurash bilan izohlagan qurolli hodisa yuz berdi. Shunga qaramay, inqiroz tezkor tarzda deeskalatsiya qilindi, bu esa mojarolarni boshqarish mexanizmlarining mavjudligini ko‘rsatadi.

2025-yilda mintaqaviy inqirozlar fonida, jumladan Isroil va Eron o‘rtasidagi qisqa muddatli urush hamda Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi qarama-qarshilik sharoitida, munosabatlarda sezilarli yaxshilanish kuzatildi. Pokiston Isroil harakatlarini ochiq tanqid qildi, Hindiston esa neytral pozitsiyani saqlab qoldi. Bu holat Pokistonning Eron uchun yanada ishonchli va bashorat qilinadigan hamkor sifatida qabul qilinishini mustahkamladi.

Shu bilan birga, Pokiston AQSh bilan yaqinlashuvni ham namoyon eta boshladi. Xususan, Pokiston Quruqlik qo‘shinlari bosh shtabi boshlig‘i Asim Munir 2025-yil iyun oyida Oq uyga tashrif buyurib, Prezident Donald Tramp bilan muzokaralar o‘tkazdi. Bundan tashqari, Pokiston Trampni Nobel tinchlik mukofotiga nomzod sifatida ilgari surishni taklif qildi.

Mazkur ikkiyoqlama tashqi siyosiy yo‘nalish Pokistonga Vashington va Tehron o‘rtasida o‘ziga xos “ko‘prik” rolini egallash imkonini berdi. Bunda muhim omil sifatida Pokistonning o‘ziga xos diplomatik maqomi namoyon bo‘ladi: 1979-yilgi Islom inqilobidan so‘ng Eron AQSh bilan bevosita diplomatik aloqalarga ega emas va bunday sharoitda Eron manfaatlari AQShda an’anaviy ravishda Pokiston diplomatik kanallari orqali ifodalangan.

 

Pokiston–AQSh munosabatlari: keskinlikdan pragmatik yaqinlashuvga

Tarixan AQSh va Pokiston o‘rtasidagi munosabatlar murakkab bo‘lgan. 2001-yil 11-sentabr voqealaridan so‘ng Vashington bir necha bor Islomobodni terrorizmga qarshi kurashda yetarli sa’y-harakat qilmaslikda ayblagan. Keskinlikning cho‘qqisi 2011-yilda AQSh kuchlari “Al-Qoida” yetakchisi Usama bin Ladenni Pokiston hududida, mahalliy hukumatni oldindan ogohlantirmagan holda yo‘q qilganida kuzatildi.

Shunga qaramay, 2025-yil o‘rtalaridan boshlab tomonlar o‘rtasida pragmatik manfaatlar asosida munosabatlarning bosqichma-bosqich normallashuvi kuzatilmoqda. Pokiston Tramp ma’muriyati tomoniga bir qator qadamlar tashladi, bu esa siyosiy muloqotni tiklashga xizmat qildi.

 

Pokiston uchun Yaqin Sharqning strategik ahamiyati: energetik omil

Yaqin Sharq Pokiston uchun, ayniqsa energetika sohasida, muhim strategik ahamiyatga ega. Import qilinadigan neftning 80 foizdan ortig‘i Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari va Qatar kabi davlatlardan keladi, bunda asosiy tranzit yo‘li sifatida Hormuz bo‘g‘ozi xizmat qiladi.

28-fevral kuni mojaro boshlanganidan so‘ng Eron Hormuz bo‘g‘ozi orqali dengiz qatnovini sezilarli darajada chekladi, bu esa global energetik inqirozni keltirib chiqardi. Pokiston uchun oqibatlar ayniqsa og‘ir bo‘ldi: aprel boshiga kelib yoqilg‘i narxlari taxminan 54 foizga oshdi, bu esa keng ko‘lamli ijtimoiy noroziliklarga va inflyatsiya bosimining kuchayishiga olib keldi.

Qo‘shimcha omil sifatida 2025-yil sentabr oyida Pokiston va Saudiya Arabistoni o‘rtasida tuzilgan kollektiv xavfsizlik to‘g‘risidagi kelishuvni keltirish mumkin bo‘lib, u mohiyatan NATOning 5-moddasiga o‘xshash kollektiv mudofaa tamoyiliga yaqin.

Eronning Saudiya hududiga raketa zarbalari berishi sharoitida Pokiston to‘g‘ridan-to‘g‘ri mojaroga tortilish xavfi bilan yuzlashdi. Bunday ssenariy keng ko‘lamli eskalatsiyaga, jumladan Belujiston va Siston chegaraviy hududlarida terroristik guruhlarning faollashuviga olib kelishi mumkin edi.

 

Pokistonning diplomatik tashabbuslari

Pokiston muzokaralar jarayonini faol ravishda ilgari surdi. Islomobod tashabbusi bilan Turkiya, Saudiya Arabistoni, Misr va Pokiston tashqi ishlar vazirlari uchrashuvi o‘tkazilib, unda mojaroni hal etishning ehtimoliy ssenariylari muhokama qilindi.

Keyinchalik Pokiston Bosh vaziri o‘rinbosari Is’hoq Dar Xitoyga tashrif buyurib, tomonlar deeskalatsiya va barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan besh asosiy banddan iborat kompleks rejani ishlab chiqdilar.

Erishilgan kelishuvni rivojlantirish maqsadida 10-aprel kuni Islomobodda navbatdagi muzokaralarni o‘tkazish rejalashtirilgan bo‘lib, unda barcha tomonlar ishtirok etishga rozilik bildirgan.

 

Xulosa

Umuman olganda, Pokistonning vositachilik sa’y-harakatlari mojaroni tartibga solishda yuqori samaradorlikni namoyon etdi. Amerika va Eron hukumatlari uchun maqbul bo‘lgan omillarning noyob uyg‘unligi tufayli Pokiston tomonlar o‘rtasida axborot almashinuvi uchun platforma vazifasini bajardi — bu esa Qatar va Ummon kabi davlatlarda o‘tkazilgan avvalgi muzokaralar bosqichlarida to‘liq ta’minlanmagan edi.

Eron–AQSh mojarosining Pokiston uchun ekzistensial ahamiyatga ega ekanligini inobatga olgan holda, mamlakat rahbariyati sezilarli bosimlarga qaramay faol va qat’iy siyosat yuritdi. Bundan tashqari, Pokiston o‘z diplomatik tashabbuslariga Xitoy, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Misr kabi mintaqaviy hamda global aktorlarni jalb eta oldi.

Shu tariqa, Pokiston vositachiligining muvaffaqiyati nafaqat uning diplomatik sa’y-harakatlari, balki uni mazkur mojaroda eng samarali vositachiga aylantirgan strategik, iqtisodiy va geosiyosiy omillarning noyob uyg‘unligi bilan izohlanadi.

* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.