Muallif: Farhod Nazarov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi

2024-yilda BRIKS kengayishi global boshqaruv arxitekturasining yanada kengroq transformatsiya jarayonini aks ettiradi. Yangi formatga o‘tish iqtisodiy muvofiqlashtirishning muqobil markazlarini shakllantirish va jahon moliyaviy tizimida ta’sirni qayta taqsimlash bo‘yicha munozaralarning kuchayishi bilan birga kechmoqda.

Hozirgi sharoitlarda ushbu birlashma nafaqat rivojlanayotgan iqtisodiyotlar o‘rtasidagi muloqot platformasi sifatida, balki Global Janubni institutsional qayta shakllantirish va ko‘p qutbli xalqaro tartibni barpo etishning potensial vositasi sifatida ham ahamiyat kasb etmoqda.

BRIKSga qiziqishni kuchaytiruvchi qo‘shimcha omil sifatida xalqaro tartibning turbulentligiga va AQSh tashqi siyosatining xarakteri o‘zgarishiga e’tibor qaratiladi. Prezident Donald Tramp ma’muriyatining yanada konfrontatsion va proteksionistik yondashuvga qaytishi Global Janub davlatlari orasida iqtisodiy va siyosiy hamkorliklarni diversifikatsiya qilish zarurati haqidagi munozaralarni kuchaytirdi, ular ushbu birlashmani, avvalo, Osiyoning yirik bozorlariga, birinchi navbatda Xitoy va Hindistonga kirish kanali sifatida ko‘rib chiqmoqda.

Savdo mojarolari, sanksiya siyosati va BRIKSning qator davlatlariga nisbatan tarif cheklovlarini joriy etish tahdidlari G‘arb bozorlariga va moliyaviy institutlariga kuchli darajada bog‘liq bo‘lgan davlatlarning zaifligini ta’kidladi. Ushbu sharoitlarda BRIKSdagi ishtirok tobora ko‘proq strategik “hedj qilish” vositasi sifatida va tashqi iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish mexanizmi sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Shu tariqa, BRIKS+ nafaqat iqtisodiy klub sifatida, balki global boshqaruvning g‘arb markazlashgan tizimiga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan davlatlarning kengroq strategiyasining potensial muqobili sifatida ham qabul qilina boshlamoqda.

Biroq, istiqbolli ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda ishtirokchilar manfaatlarining fragmentatsiyasi va muvofiqlashtirish to‘siqlari ko‘rinishidagi muammolar ham yuzaga kelmoqda, bu esa tashkilotning sust institutsionallashganini ko‘rsatadi. Markaziy masala — bir tomondan iqtisodiy massani barqaror institutsional kuchga aylantirish, ikkinchi tomondan esa muvofiqlashtirishning tranzaksion xarajatlari va fragmentatsiya xavflari ortib borayotgan sharoitda ushbu muvozanatni topish qobiliyatidir.

Ekspert tadqiqotlarida qayd etilishicha, BRIKS kengayishi iqtisodiy o‘sish va birlashmaning global ta’sirini kuchaytirish uchun yangi imkoniyatlarni ochadi. Asosiy indikatorlar blok ichidagi iqtisodiy aloqalarning bosqichma-bosqich chuqurlashib borayotganini ko‘rsatmoqda. Milliy valyutalarda hisob-kitoblar kengaymoqda va muqobil to‘lov mexanizmlari muhokama qilinmoqda, bu esa ishtirokchilarning AQSh dollariga qaramlikni kamaytirishga intilayotganini aks ettiradi. 2014-yilda tashkil etilgan Yangi taraqqiyot banki infratuzilma, energetika va texnologik loyihalarni moliyalashtiradi va Global Janub davlatlari uchun parallel rivojlanish platformasini shakllantiradi. Shuningdek, BRIKS davlatlari o‘zaro moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmini — Valyuta zaxiralari bo‘yicha shartli kelishuvni (VZShK) yaratdilar, u likvidlik inqirozlari yuzaga kelgan taqdirda valyuta bozorlarini barqarorlashtirishga qaratilgan.

Ma’lumot uchun: Shartli valyuta zaxiralari pulli — bu qisqa muddatli likvidlik muammolari va valyuta bosimi yuzaga kelganda BRIKS ishtirokchi davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmi hisoblanadi. Pullning umumiy hajmi 100 mlrd dollarni tashkil etadi. Badallar taqsimoti quyidagicha: Xitoy — 41 mlrd dollar (41%); Braziliya, Rossiya va Hindiston — har biri 18 mlrd dollar (har biri 18%); Janubiy Afrika Respublikasi — 5 mlrd dollar (5%).

Mazkur qadamlar monetar suverenitetni qayta taqsimlashga urinish, tashqi moliyaviy infratuzilmaga tranzaksion qaramlikni kamaytirish va xalqaro munosabatlarning ko‘p qutbli tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish sharoitida hamkorlikning yanada plyuralistik modelini shakllantirishni anglatadi. Institutsional jihatdan BRIKS+ o‘zini mavjud moliyaviy mexanizmlarga muqobil sifatida pozitsiyalaydi va Xalqaro valyuta jamg‘armasi hamda Jahon banki kabi institutlarga nisbatan kamroq ierarxik muvofiqlashtirish modelini taklif etadi.

Biroq, ekspertlar ta’kidlashicha, iqtisodiy afzalliklar bilan bir qatorda BRIKS kengayishi blok ichidagi qator strukturaviy muammolarni ham kuchaytirdi.

1. Cheklangan institutsionallashuv. Rivojlangan supramilliy arxitekturaga ega bo‘lgan integratsion birlashmalardan, masalan, Yevropa Ittifoqidan farqli ravishda, BRIKS+ majburiy normalar va qarorlarni bajarishga majbur qiluvchi mexanizmlarga ega bo‘lmagan asosan hukumatlararo platforma bo‘lib qolmoqda. Doimiy kotibiyatning yo‘qligi, shuningdek, raislikning rotatsion xarakteri birlashmaning institutsional tuzilmasini nisbatan moslashuvchan qiladi, biroq bir vaqtning o‘zida uning uzoq muddatli siyosiy muvofiqlashtirish qobiliyatini cheklaydi. Kengayish sharoitida ushbu institutsional cheklovlar yanada sezilarli bo‘ladi, chunki ishtirokchilar sonining ortishi konsensusga erishish murakkabligini oshiradi. Shuningdek, qayd etish lozimki, muqobil moliyaviy instrumentlar yaratilganiga qaramay, ularning faoliyat ko‘lami hozircha global boshqaruvning an’anaviy institutlaridan sezilarli darajada ortda qolmoqda. Masalan, VZShK mexanizmi doirasidagi mablag‘larning sezilarli qismiga kirish hali ham Xalqaro valyuta jamg‘armasi shartlariga rioya etish bilan bog‘liq bo‘lib qolmoqda, bu esa yangi institutlarning mavjud moliyaviy arxitekturaga qaramligi saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi.

BRIKS rivojlanishining eng ambitsiyali, biroq hozircha amalga oshirilmagan yo‘nalishlaridan biri yagona valyuta yoki umumiy hisob birligi g‘oyasi bo‘lib qolmoqda. Dastlab “BRIKS valyutasi” haqidagi munozaralar 2023–2024-yillarda faol olib borilgan, biroq 2025-yilga kelib ishtirokchi davlatlar sezilarli iqtisodiy farqlar, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar konvergentsiyasining yo‘qligi va siyosiy kelishmovchiliklar (xususan, Hindistonning ehtiyotkor pozitsiyasi) sabab ushbu yo‘nalishda tezkor qadamlar tashlashdan amalda voz kechdilar. Buning o‘rniga urg‘u milliy valyutalarda yagona hisob-kitob tizimini yaratishga qaratildi.

Bu o‘ziga xos institutsional paradoksni yuzaga keltiradi: global boshqaruv tizimini isloh qilishga intilar ekan, BRIKS hozircha mavjud xalqaro institutlarni to‘liq almashtirish uchun yetarli resurs va mexanizmlarga ega emas.

2. Iqtisodiy qudratning asimmetriyasi. BRIKS ichki muvozanati uchun muhim chaqiriq Xitoyning iqtisodiy ustunligi va blok ichidagi ta’sirning asimmetriyasi bo‘lib qolmoqda. Natijada Pekin katta ehtimol bilan, hatto rasmiy institutsional ustunliksiz ham, tashkilotning iqtisodiy kun tartibini belgilaydi. Statistik ma’lumotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Xitoy Yangi taraqqiyot banki va VZShKda eng katta ulushni ta’minlaydi ($100 mlrd pulda 41%), bu esa o‘z navbatida mamlakatga mablag‘larni taqsimlashda norasmiy ta’sir vositasini beradi. Bundan tashqari, “Bir kamar — bir yo‘l” kabi mintaqaviy loyihalar Xitoyning ustunligini kuchaytiradi va hamkorlikni qarz tuzog‘iga aylantirish xavfini yuzaga keltiradi. Bu ayrim ishtirokchilarda ehtiyotkorlikni keltirib chiqaradi, ular strategik avtonomiyani saqlash va Xitoyning iqtisodiy hamda siyosiy tashabbuslariga ortiqcha qaramlikdan qochishga intiladilar.
3. BRIKSning AQSh bilan munosabatlari: tashqi bosim omili.
   BRIKS va AQSh o‘rtasidagi munosabatlar asosan konfrontatsion xarakterga ega bo‘lib, kengaytirilgan birlashma uchun asosiy tashqi chaqiriqlardan biri bo‘lib qolmoqda. Donald Tramp ma’muriyatining keskin proteksionistik siyosatga qaytishi keskinlikni sezilarli darajada kuchaytirdi. 2025-yilda AQSh prezidenti bir necha bor “BRIKSning antiamerikacha siyosatini” qo‘llab-quvvatlayotgan davlatlarga nisbatan qo‘shimcha tariflar joriy etish bilan tahdid qildi. Avvalroq u BRIKS muqobil valyuta yaratishga yoki AQSh dollarining ustunligini zaiflashtirishga uringan taqdirda 100% gacha tariflar joriy etilishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi.

Amerika bosimining asosiy triggeri dedollarizatsiya siyosati va muqobil to‘lov mexanizmlarini yaratish bo‘ldi. Vashington ushbu tashabbuslarni dollar global maqomiga bevosita tahdid sifatida ko‘rib chiqmoqda. Shu bilan birga, AQSh Rossiya va Eronga — blokning asosiy a’zolariga nisbatan sanksiyalarni qo‘llashni davom ettirmoqda hamda alohida ishtirokchilar bilan ikki tomonlama kelishuvlar orqali BRIKSni parchalashga faol urinmoqda.

4. Ichki xilma-xillik va kelishmovchiliklar. Birlashmaga iqtisodiy rivojlanish darajasi, siyosiy rejimlari va mintaqaviy ustuvorliklari turlicha bo‘lgan davlatlar kiradi, bu esa kelishilgan qarorlarni ishlab chiqish jarayonini sezilarli darajada murakkablashtiradi. Ushbu xilma-xillik bir vaqtning o‘zida kuch manbai ham, zaiflik omili ham bo‘lishi mumkin. Bir tomondan, ishtirokchilarning keng doirasi BRIKSning global reprezentativligini kuchaytiradi, ikkinchi tomondan esa yagona kun tartibini shakllantirish va kollektiv qarorlarni kelishishni murakkablashtiradi. BRIKSning ichki xilma-xilligining eng yorqin namoyonlaridan biri sifatida Rossiya va Xitoy — birlashmaning ikki asosiy “lokomotivi” o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning asimmetriyasi va murakkabligi saqlanib qolmoqda. Ekspert tadqiqotlarida qayd etilishicha, ushbu ikki davlatning o‘zaro idroklari sezilarli darajada farq qiladi va ko‘p jihatdan ularning blok ichidagi koordinatsiyasi chegaralarini belgilab beradi. Xitoy an’anaviy ravishda Rossiyani muhim, biroq tobora ko‘proq qaram bo‘lib borayotgan resurs hamkori va AQShga nisbatan strategik qarshi vazn sifatida ko‘radi, shu bilan birga Rossiya elitasi orasida Pekinning iqtisodiy va texnologik qudrati ortib borayotganiga nisbatan ehtiyotkorlik saqlanib qolmoqda. Tarixiy meros (“Xitoyning tahqirlanish asri”dan tortib 1960-yillardagi sovet-xitoy ajralishigacha) hamda zamonaviy nomutanosibliklar (Xitoy — BRIKS YAIMining 70 %, savdo va investitsiyalardagi ustunlik) yashirin ierarxiyani shakllantiradi, uni “chegarasiz hamkorlik” haqidagi rasmiy ritorika faqat niqoblaydi.

Ayniqsa, ushbu asimmetriya Markaziy Osiyoda — an’anaviy ravishda Rossiya manfaatlari zonasi bo‘lgan hududda yaqqol namoyon bo‘ladi. Xitoy “Ipak yo‘lining iqtisodiy kamari” tashabbusi va undan keyingi infratuzilma loyihalari orqali iqtisodiy ishtirokini faol ravishda kengaytirib, mintaqani o‘z energiya resurslari va tovarlari uchun koridorga aylantirmoqda. Rossiya esa YEOII va SHHT orqali siyosiy va madaniy ta’sirini saqlab qolishga harakat qilmoqda, biroq obyektiv ravishda moliyaviy va investitsion imkoniyatlarda Pekindan ortda qolmoqda. Tomonlar ochiq qarama-qarshilikdan qochib, norasmiy “rollarni taqsimlash”ga amal qilayotgan bo‘lsalar-da (Rossiya — xavfsizlik, Xitoy — iqtisodiyot), Moskvaning Xitoy bozori va texnologiyalariga ortib borayotgan qaramligi BRIKS ichidagi ichki ziddiyatlarni kuchaytirmoqda. Bu nafaqat dedollarizatsiya va muqobil to‘lov tizimlari bo‘yicha yagona kun tartibini ishlab chiqishni murakkablashtiradi, balki blokning kengroq muammosini ham ko‘rsatadi: hatto eng yaqin hamkorlar o‘rtasida ham strukturaviy nomutanosibliklar saqlanib qolmoqda, bu esa chuqur integratsiyani sekinlashtiradi va fragmentatsiya xavfini oshiradi.

BRIKS ichidagi kelishmovchiliklarning yana bir jiddiy manbai Xitoy va Hindiston o‘rtasida Janubiy Osiyoda ta’sir uchun raqobatdir — bu hududda blokning ikki eng yirik a’zosining manfaatlari bevosita to‘qnashadi. Hindiston an’anaviy ravishda Janubiy Osiyoni o‘z ta’sir doirasi sifatida qabul qiladi (“Neighborhood First”), biroq Xitoy “Bir kamar — bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi keng ko‘lamli loyihalar orqali uning pozitsiyalarini faol ravishda siqib chiqarmoqda. Xitoy port infratuzilmasini rivojlantirmoqda (Pokistondagi Gvadar, Shri-Lankadagi Hambantota, Bangladeshdagi Chittagong), Pokiston va Myanma bilan harbiy hamkorlikni kengaytirmoqda, shuningdek, yirik kreditlar va investitsiyalar taqdim etmoqda, bu esa mintaqaning qator davlatlari uchun “qarz tuzog‘i”ga olib kelmoqda. Natijada Hindiston Xitoyning faolligini o‘z milliy xavfsizligiga bevosita tahdid sifatida qabul qilmoqda, ayniqsa hududiy nizolar va Hind okeanidagi raqobat kontekstida. Ushbu raqobat BRIKS faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, asosiy masalalar bo‘yicha konsensusga erishishni murakkablashtirmoqda.

BRIKS ichki xilma-xilligining yana bir keskin namoyoni Eron va Fors ko‘rfazi davlatlari (Saudiya Arabistoni va BAA) o‘rtasidagi chuqur qarama-qarshiliklar bo‘ldi. Shia-sunniy bo‘linishi, Yaman, Suriya va Livandagi uzoq yillik proksi-mojarolar, shuningdek, islom olamida yetakchilik va energetik yo‘llar ustidan nazorat uchun raqobat ushbu munosabatlarni BRIKS ichidagi eng portlovchi yo‘nalishlardan biriga aylantiradi. Ushbu qarama-qarshilik AQSh va Isroilning Eronga qarshi harbiy harakatlarining hozirgi eskalatsiyasida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda.

Shu tariqa, hatto BRIKSning asosiy o‘yinchilari o‘rtasida ham strukturaviy nomutanosibliklar va geosiyosiy qarama-qarshiliklar saqlanib qolmoqda, bu esa birlashmani ichki kelishmovchiliklar ko‘pincha iqtisodiy hamkorlikdan ustun keladigan platformaga aylantiradi va chuqur integratsiyani sekinlashtiradi.

BRIKS+ning kelgusidagi samaradorligi birlashmaning institutsional rivojlanish yo‘nalishlariga, xususan:

1. BRIKSning doimiy muvofiqlashtiruvchi kotibiyatini yaratishga, bu birlashmaning institutsional barqarorligini oshirish va davlatlararo muvofiqlashtirishning tranzaksion xarajatlarini kamaytirishga imkon beradi.
2. Kollektiv qaror qabul qilish mexanizmlarini rivojlantirish va BRIKS moliyaviy institutlarida ovozlarning yanada teng taqsimlanishini ta’minlashga, bu birlashma ichidagi ta’sir asimmetriyasi borasidagi xavotirlarni kamaytirishi mumkin.
3. BRIKS davlatlari o‘rtasida muntazam strategik maslahatlashuvlar uchun platforma yaratishga, bu siyosiy qarama-qarshiliklarni kamaytirish va ishtirokchilar o‘rtasida ishonchni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.

Umuman olganda, BRIKS+ sezilarli geoiqtisodiy salohiyatni namoyon etmoqda va jahon iqtisodiyotida o‘z pozitsiyalarini bosqichma-bosqich mustahkamlamoqda. Biroq birlashmaning miqdoriy o‘sish va iqtisodiy massani barqaror institutsional kuchga aylantirish qobiliyati hozircha cheklanganligicha qolmoqda. Agar BRIKS institutsionallashuv muammosini hal etmasa, ichki qarama-qarshiliklarni tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqmasa va iqtisodiy siyosatni muvofiqlashtirishning yanada samarali vositalarini yaratmasa, u asosan siyosiy muloqot platformasi sifatida qolib ketish xavfiga ega. Bunday holda global boshqaruvning muqobil modelini shakllantirish istiqbollari cheklangan bo‘lib qolishi mumkin, BRIKS+ esa chuqur integratsiyadan ko‘ra umumiy manfaatlar bilan birlashgan, moslashuvchan, biroq institutsional jihatdan zaif davlatlar birlashmasi sifatida o‘z rolini saqlab qoladi.

* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.