Antropologiya va konfliktologiya laboratoriyasining yetakchi ilmiy xodimi Rustam Maxmudovning “Markaziy Osiyo mamlakatlarida raqamlashtirish va ijtimoiy tartibning o‘zgarishi” (Ostona, 2025) xalqaro konferensiyasi materiallari to‘plamida e’lon qilingan maqolasida raqamlashtirish bilim, hokimiyat mexanizmlari va institutsional boshqaruv tabiatini tubdan o‘zgartiruvchi asosiy jarayon sifatida ko‘rib chiqilgan. Muallif raqamli davr ierarxik tuzilmalarga asoslangan bilim ishlab chiqarishning avvalgi sanoat modellarini barbod qilib, algoritmlar, platformalar va sun’iy intellekt hal qiluvchi ahamiyat kasb eta boshlagan yangi tarmoq voqeligini shakllantirayotganini ko‘rsatib bergan.
Karl Popperning “uch dunyo” va raqamli muhitning texnologik dunyolari gibridlashuvining falsafiy talqiniga alohida e’tibor qaratilgan. Maxmudov zamonaviy bilim inson, raqamli obyektlar va mustaqil algoritmlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirlarning kutilmagan natijasiga aylanayotganini ta’kidlaydi. Bu mantiqda algoritmlar neytral vosita bo‘lishdan to‘xtab, me’yorlar, institutlar va ijtimoiy voqelikning yangi shakllarini yaratishda hamkorga aylanadi.
Maqolada, shuningdek, raqamli jamiyatda hokimiyatning o‘zgarishi tahlil qilinadi. Bunda hokimiyat an’anaviy subyektlardan tarmoqlarga, qarorlar qabul qilishning algoritmik markazlariga va e’tibor hamda xatti-harakatlarni boshqarish makoni sifatida gipervoqelikka tobora ko‘proq o‘tib bormoqda. Muallif raqamli hokimiyat taqsimlangan, shaffof bo‘lmagan va postgumanistik tusga kirayotganini ko‘rsatadi. Bu esa qonuniylik, mas’uliyat va nazorat haqidagi an’anaviy qarashlarni qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi.
Tadqiqotni yakunlar ekan, Maxmudov ta’limni chiziqsiz texnologik o‘zgarishlarni bashorat qilish va ularga moslashishning asosiy vositasi sifatida ta’kidlaydi. Tezkor o‘zgarishlar sharoitida ta’lim tizimi texnologik rivojlanish, axloqiy loyihalash va jamiyat barqarorligi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlagan holda yangi raqamli yo‘nalishlarda harakat qilish uchun zarur bo‘lgan meta-ko‘nikmalarni shakllantirishi lozim. Maqola raqamli transformatsiya va uning Markaziy Osiyo uchun uzoq muddatli oqibatlarini gumanitar nuqtai nazardan tushunishga qo‘shilgan muhim hissadir.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
