XMT Tadqiqotlar bo‘limining Makroiqtisodiy siyosat va ish o‘rinlari bo‘limi tomonidan tayyorlangan “Bandlik va ijtimoiy tendensiyalar 2026” hisobotida barqaror iqtisodiy vaziyatda mehnat bozori qanday o‘zgarishi haqidagi qiziqarli hodisa ochib berilgan. Bir qarashda jahon iqtisodiy tizimi hayratlanarli darajada barqaror ishlayotgandek tuyuladi. 2026-yilgacha global ishsizlik darajasi tarixan eng past 4,9 foiz darajasida qolishi prognoz qilinmoqda.
Yigirmanchi asr iqtisodiyotining an’anaviy lug‘atida bu g‘alaba deb baholanishi mumkin. Biroq, bu “barqarorlik” matematik niqob – ish sifati va ijtimoiy adolatning chuqurlashib borayotgan inqirozini yashiradigan sarobdir.
Sarlavha raqamlari barqarorlikni ko‘rsatsa-da, milliardlar uchun asosiy haqiqat “munosib ish yetishmasligi” bilan belgilanadi. Biz hozirda “yuqori noaniqlik” sharoitida faoliyat yuritmoqdamiz, bu yerda iqtisodiy va savdo siyosatining beqarorligi so‘nggi yigirma yillikdagi taraqqiyotni amalda muzlatib qo‘ydi. Biz ko‘rib turgan barqarorlik gullab-yashnayotgan bozorlarning barqarorligi emas, balki mehnat sharoitlarini yaxshilash uchun harakat to‘xtab qolgan turg‘un muvozanatdir.
Qariyb yarim asr davomida rivojlangan dunyoning ijtimoiy kelishuvi yagona va mustahkam va’daga tayangan edi: oliy ma’lumot – bu sizni iqtisodiy jihatdan eskirishdan asrovchi qalqondir. Generativ sun’iy intellekt (SI) bu qalqonni shunchaki teshish bilan cheklanib qolmay, balki uni butunlay eritib yubormoqda.
Biz g‘ayrioddiy bir paradoksga guvoh bo‘lmoqdamiz: yuqori daromadli mamlakatlarda oliy ma’lumotli ishchilar kam ma’lumotli tengdoshlariga qaraganda avtomatlashtirish xavfiga ko‘proq duch kelmoqda. Bu holat ayniqsa 15-24 yoshlilaruchun o‘ta dolzarbdir. Ilgari “boshlang‘ich pog‘ona”dagi lavozimlardan yuqori malakali karyera uchun tramplin sifatida foydalangan yosh bitiruvchilar endilikda aynan o‘sha lavozimlar avtomatlashtirilayotganiga guvoh bo‘lishmoqda. Bu mehnat bozoridagi oddiy siljish emas, balki an’anaviy meritokratik kelishuvning tanazzulidir. Yuqori daromadli iqtisodiyotlarda axborotni qayta ishlash va kognitiv tartibga asoslangan o‘ziga xos kasbiy tuzilmalar hozirda aynan sun’iy intellekt tomonidan egallanayotgan hududlarga aylanib bormoqda. “Ta’lim qalqoni” esa nishonga aylandi.
Taraqqiyotimizning to‘xtab qolganiga eng achchiq dalilni mehnatkashlar qashshoqligi tubida ko‘rish mumkin. Dunyo bo‘ylab 284 million ishchi hali ham kuniga 3 AQSH dollaridan kam mablag‘ga kun kechirmoqda. Bu boradagi taraqqiyotning “sudraluvchi sur’ati” kishini larzaga soladi: 2015-yilgacha bo‘lgan o‘n yillikda o‘ta kambag‘al ishchilar soni 15 foizli punktga kamaygan bo‘lsa, so‘nggi o‘n yil ichida bu ko‘rsatkich atigi 3,1 foiz punktga pasaydi.
Bundan ham tashvishlisi, bu mashaqqatning ggeografik taqsimoti turlicha ekanligidir. Umumiy global ko‘rsatkich sekin yaxshilanishni ko‘rsatayotgan bo‘lsa-da, 2015-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan davrda kam daromadli mamlakatlarda o‘ta kambag‘al ishchilar ulushi, aksincha, 0,8 foiz punktga oshgan. Bu ma’lumotlar yuqoridagilarning o‘sishi pirovardida quyi qatlamning qadr-qimmatini ta’minlaydi, degan xomxayolni chilparchin qiladi. “Munosib mehnat sohasida sezilarli yutuqlarga erishish uchun birgina iqtisodiy o‘sishga tayanishning o‘zi yetarli emas”. — Gilbert F. Houngbo, XMT Bosh direktori.
Jahon mehnat bozori “barqarorlik” haqidagi tasavvurlarimizni yanada chalg‘ituvchi ikki tezlikli demografik inqiroz domiga tushib qolgan. Yuqori daromadli mamlakatlarda ishchi kuchi qisqarib, keksayib bormoqda. Bu esa o‘ziga xos barqarorlik “sarobini” yaratmoqda: 4,9 foizlik ishsizlik darajasi yangi ish o‘rinlarining ko‘payishi hisobiga emas, balki aholining pensiyaga chiqishi bilan mehnatga layoqatli ishchilar sonining tarkibiy kamayishi tufayli saqlanib turibdi.
Aksincha, daromadi past mamlakatlarda yoshlar soni juda ko‘p. Bu yalpi ichki mahsulotni yuksaltiradigan inson salohiyatining yuksalishi, ya’ni “demografik dividend” bo‘lishi kerak edi. Biroq bu qo‘ldan boy berilayotgan imkoniyatga aylanmoqda. Bu mintaqalarda mehnat unumdorligining pastligi iqtisodiyotning ushbu iqtidorli yoshlarni sifatli ish o‘rinlari bilan ta’minlay olmasligini anglatadi. Natijada, katta umidlar bog‘lagan yosh avlod o‘rta sinfga qo‘shilish uchun real imkoniyatdan mahrum bo‘lib qolmoqda.
Ehtimol, global ijtimoiy adolat yo‘lidagi eng katta to‘siq hozirda 2,1 milliard ishchini - dunyo ishchi kuchining 57,7 foizini qamrab olgan “norasmiylik tuzog‘I”dir. Bu shaxslar ijtimoiy himoyadan, ish joyidagi xavfsizlikdan va huquqiy himoyadan mahrum bo‘lgan holda iqtisodiy soyada yashaydilar. Xavotirlanarlisi shundaki, global norasmiylik “kompozitsiya effekti” tufayli o‘sib bormoqda. Hozirgi vaqtda global bandlik Afrika va Janubiy Osiyoda, ya’ni norasmiylik allaqachon me’yorga aylangan mintaqalarda eng tez o‘sib bormoqda. Jahon ishchi kuchining og‘irlik markazi ushbu hududlarga siljishi bilan ishning umumiy sifati pasayadi. Ushbu tarkibiy o‘zgarish yakor vazifasini bajarib, alohida davlatlar modernizatsiya qilishga urinayotgan bir paytda ham global standartlarni pasaytirmoqda.
Bir paytlar rivojlanayotgan davlatlar uchun asosiy zinapoya bo‘lgan savdo chuqur beqarorlik manbaiga aylandi. Savdo siyosatining noaniqligi (TPU) endi ishchilarning hamyoniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq hisoblanadi. XMT modellari shuni ko‘rsatadiki, TPUning o‘rtacha o‘sishi malakali va malakasiz ishchi kuchi uchun real ish haqini pasaytiradi. Ta’sir geografik jihatdan jarrohlikdir: daromad yo‘qotilishi Janubi-Sharqiy Osiyoda 0,45% gacha, Yevropa va Janubiy Osiyoda 0,3% gacha yetadi.
Raqamli xizmatlar kamdan-kam uchraydigan o‘sish nuqtasini taklif qilsa-da (hozirda global eksportning 14,5 foizigayetmoqda), mehnat bozoridagi bu uzilishlarni bartaraf etish imkoniyati “ko‘rinmas qo‘l” – o‘sib borayotgan davlat qarzi tufayli cheklanmoqda. Global davlat qarzi 2029-yilga borib global YaIMning 100 foizidan oshishi prognoz qilinmoqda. Qarz yukining ortib borishi hukumatlarning moliyaviy resurslarini cheklaydi, bu esa o‘z navbatida ularning ta’lim, ijtimoiy himoya va munosib ish o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish uchun zarur bo‘lgan “ijtimoiy adolat” dasturlariga sarmoya kiritish qobiliyatini cheklaydi.
Dalillar shuni ko‘rsatadiki, yalpi ichki mahsulotning o‘sishi ko‘pchilik uchun munosib kelajak yarata olmaydigan samarasiz vositaga aylandi.
Yuqori malakali bitiruvchilar avtomatlashtirishga duch kelganda, eng zaif hududlarda ishchi kambag‘allik darajasining oshishiga yo‘l qo‘yadigan “chidamli” iqtisodiyot muvaffaqiyatli iqtisodiyot emas; bu turg‘un iqtisodiyotdir.
Haqiqiy barqarorlik xom ashyo ishlab chiqarish doirasidan chiqib, ishchi kuchi taqchilligini ongli ravishda kamaytirishga qaratilgan paradigma o‘zgarishini talab qiladi. Biz ma’lumotlardan harakatga o‘tishimiz kerak, chunki hozirda eng bilimlilar eng ko‘p zarar ko‘rayotgan bo‘lsa va eng barqaror iqtisodiyotlar eng turg‘un bo‘lsa, eski qoidalar endi qo‘llanilmaydi. Muvaffaqiyatga erishishning an’anaviy yo‘li boshi berk ko‘chaga aylangan va qarzning “ko‘rinmas qo‘li” moliyaviy kelajagimizni yo‘naltiradigan yagona narsa bo‘lib qolgan dunyoga tayyormizmi?
Binobarin, Oʻzbekiston siyosati taʼlim islohotlarini oʻzgaruvchan mehnat bozori bilan birlashtirgan, faqat iqtisodiy oʻsish koʻrsatkichlariga tayanish oʻrniga yuqori sifatli, rasmiy va istiqbolli ish oʻrinlarini yaratishga qaratilgan strategiyaga oʻtishi kerak.
Hukumat, xususan, oliy taʼlim va kasb-hunar taʼlimini raqamlashtirish va avtomatlashtirishning mavjud tendensiyalariga moslashtirishi, nostandart, analitik va texnologik kompetensiyalarni rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berishi, shu bilan birga norasmiy iqtisodiyotni yumshatish va ijtimoiy himoyani kengaytirish choralarini koʻrishi kerak. Ushbu harakat yoʻnalishi anʼanaviy taʼlim bandlik xavfsizligini kafolatlamasligi, barqaror makroiqtisodiy koʻrsatkichlarga qaramay, ish sifatidagi kamchiliklar saqlanib qolishi va maqsadli aralashuvsiz Oʻzbekiston oʻzining demografik salohiyatidan toʻliq foydalanmaslik va global miqyosda kuzatilayotgan shunga oʻxshash turgʻunlik dinamikasiga duch kelishi bilan asoslanadi.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
