Pokiston Janubiy Osiyoning eng yirik davlatlaridan biri hamda mintaqaviy siyosiy va iqtisodiy jarayonlarning muhim ishtirokchisidir. Mamlakat katta demografik salohiyatga, qulay geografik joylashuvga va keng ichki bozorga ega. Shu bilan birga, so‘nggi o‘n yilliklarda Pokiston taraqqiyoti makroiqtisodiy beqarorlik, yuqori kambag‘allik darajasi, energiya resurslari taqchilligi, davlat institutlarining zaifligi va saqlanib qolayotgan xavfsizlik tahdidlari kabi surunkali tarkibiy muammolar bilan kechmoqda.

Xalqaro moliya tashkilotlari baholariga ko‘ra, 2025-yilda Pokiston aholisi 255 million kishidan oshgan, yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi esa qariyb 408 milliard AQSH dollariga yetgan. Biroq aholi jon boshiga YaIM 1 700 AQSH dollaridan kam bo‘lib, bu mamlakatning iqtisodiy salohiyati bilan aholi farovonligining haqiqiy darajasi o‘rtasida tafovut saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi.

2022–2023-yillarda Pokiston so‘nggi o‘n yilliklardagi eng og‘ir iqtisodiy inqirozlardan biriga duch keldi. Mamlakat iqtisodiyoti amalda turg‘unlik holatida bo‘lib, bu rekord darajadagi inflyatsiya, oltin-valyuta zaxiralarining keskin qisqarishi, milliy valyuta qadrsizlanishi va tashqi majburiyatlar bo‘yicha defolt xavfi bilan birga kechdi. COVID-19 pandemiyasi oqibatlari, energiya resurslari hamda oziq-ovqatning jahon narxlari oshishi, shuningdek, 2022-yildagi keng ko‘lamli suv toshqinlari mamlakat iqtisodiyoti va infratuzilmasiga jiddiy zarar yetkazib, moliya tizimiga qo‘shimcha bosim o‘tkazdi. Moliyaviy inqirozning yanada chuqurlashishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun hukumat Xalqaro valyuta jamg‘armasidan (XVJ) yordam so‘rashga va pul-kredit siyosatini qat’iylashtirish hamda budjet xarajatlarini qisqartirishni o‘z ichiga olgan keskin makroiqtisodiy barqarorlashtirish choralarini amalga oshirishga majbur bo‘ldi.

Moliyaviy barqarorlashtirish dasturining amalga oshirilishi vaziyatni yaxshilashga imkon berdi. 2024–2025-yillarda iqtisodiy o‘sish qayta tiklanib, taxminan 2,7–3,1% ni tashkil etdi, iqtisodiyot hajmi esa ilk bor 400 milliard AQSH dollaridan oshdi. Shu bilan birga, iste’mol narxlari o‘sishi 29% dan oshgan 2023-yildagi inqiroz davriga nisbatan inflyatsiya pasaydi.

Iqtisodiyotni barqarorlashtirishda XVJning qariyb 7 milliard AQSH dollari miqdoridagi Kengaytirilgan moliyalashtirish mexanizmi (Extended Fund Facility — EFF) dasturi muhim rol o‘ynadi. 2025-yil may oyida XVJ Ijroiya kengashi Pokistonga qariyb 1 milliard AQSH dollari miqdoridagi navbatdagi transhni ajratishni, shuningdek, iqlim o‘zgarishiga chidamlilikni mustahkamlash uchun 1,4 milliard AQSH dollari miqdoridagi qo‘shimcha moliyalashtirishni ma’qulladi.

Ijobiy tendensiyalarga qaramay, mamlakat iqtisodiyotining o‘sish sur’atlari demografik dinamika bilan solishtirganda hamon pastligicha qolmoqda. Amalda iqtisodiy o‘sish aholi sonining ko‘payishidan birozgina yuqori bo‘lib, bu fuqarolarning turmush darajasini yaxshilash imkoniyatlarini cheklaydi.

Eng jiddiy muammolardan biri demografik bosimdir. Pokiston aholi soni eng tez o‘sayotgan davlatlardan biri hisoblanadi. Har yili mehnat bozoriga millionlab yoshlar kirib keladi, biroq iqtisodiyot ularga mos miqdorda ish o‘rinlarini yarata olmayapti.

Ayniqsa, yoshlarning ahvoli tashvish uyg‘otmoqda. So‘nggi yillarda 15–24 yoshdagi fuqarolar orasida ishsizlik darajasi taxminan 9–10% ni tashkil etmoqda. Iqtisodiyotdagi keng ko‘lamli norasmiy sektor hisobga olinsa, haqiqiy ko‘rsatkichlar bundan yuqoriroq bo‘lishi mumkin.

Yana bir muhim xatar manbai — mamlakatning yuqori qarz yukidir. Pokiston iqtisodiyoti tashqi moliyalashtirish va xalqaro tashkilotlar kreditlariga qaramligicha qolmoqda. Mamlakatning jami tashqi majburiyatlari 130 milliard AQSH dollaridan oshadi, qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlari esa o‘sishda davom etmoqda. Davlat budjetining salmoqli qismi foizlarni to‘lash va qarz majburiyatlarini qoplashga yo‘naltirilmoqda, bu esa ijtimoiy dasturlar hamda infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish imkoniyatlarini cheklaydi.

Energetika Pokiston iqtisodiyotining eng zaif tarmoqlaridan biri bo‘lib qolmoqda. O‘rnatilgan elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvati 45 GVt dan oshishiga qaramay, mamlakat elektr energiyasini ishlab chiqarish va taqsimlash sohasida surunkali muammolarga duch kelmoqda. Ayrim hududlarda taqsimlash tarmoqlaridagi yo‘qotishlar 15–20% ga yetmoqda, energetika sektorining «aylanma qarzi» deb ataluvchi qarzdorlik hajmi esa 2,6 trillion Pokiston rupiyasidan (taxminan 9 milliard AQSH dollaridan) oshgan.

Import qilinadigan energiya resurslariga yuqori darajada qaramlik yana bir xatar omilidir. Mamlakatning neft va suyultirilgan tabiiy gazga bo‘lgan ehtiyojining katta qismi tashqi yetkazib berishlar orqali qoplanadi. Bu iqtisodiyotni jahon narxlari hamda valyuta kursi tebranishlariga sezgir qiladi. Natijada sanoat korxonalari muntazam ravishda elektr ta’minotidagi uzilishlar, elektr tariflarining oshishi va ishlab chiqarish xarajatlarining ko‘payishi bilan to‘qnashmoqda. Mazkur omillar milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, xorijiy investitsiyalar oqimini cheklamoqda.

Murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat mamlakatning ichki siyosiy barqarorligiga bevosita ta’sir qilmoqda. Ijtimoiy norozilik ayniqsa yirik shahar markazlari — Karachi, Lahor, Islomobod, Peshovar va Kvettada yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Asosiy sanoat korxonalari, moliya muassasalari hamda iqtisodiy sharoit yomonlashishiga eng sezgir bo‘lgan yirik shahar aholisi guruhlari aynan shu markazlarda jamlangan. So‘nggi yillarda mazkur shaharlarda oziq-ovqat va energiya narxlarining oshishi, elektr ta’minotidagi uzilishlar, soliq yukining ortishi hamda aholining real daromadlari kamayishi sababli muntazam norozilik namoyishlari kuzatilgan. Yoshlar, ayniqsa oliy ta’lim muassasalari va kollej bitiruvchilari orasidagi yuqori ishsizlik ham keskinlikning qo‘shimcha omilidir.

Ijtimoiy norozilikni saqlanib qolayotgan mulkiy tengsizlik yanada kuchaytirmoqda. Ekspertlar bahosiga ko‘ra, milliy boylikning sezilarli qismi cheklangan doiradagi moliya-sanoat guruhlari qo‘lida jamlangan, aholining taxminan 25% i esa kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. Ushbu omillar birgalikda norozilik faolligining ortishi, jamiyatda siyosiy qutblanishning kuchayishi va muxolifat kuchlari tomonidan aholini safarbar qilish uchun qulay sharoit yaratadi.

Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi hududiy tafovutlarning saqlanib qolishi ham beqarorlashtiruvchi omildir. Eng murakkab vaziyat Balujiston va Xaybar-Paxtunxva viloyatlarida kuzatilmoqda. Ular aholi daromadlari, ijtimoiy va transport infratuzilmasi bilan ta’minlanganlik, ta’lim va tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari bo‘yicha mamlakatning rivojlangan hududlaridan ancha ortda qolmoqda.

Balujiston Pokiston hududining qariyb 44% ini egallashi va tabiiy gaz, ko‘mir, mis hamda oltinning katta zaxiralariga ega bo‘lishiga qaramay, unda mamlakat aholisining 5% idan kamrog‘i yashaydi va kambag‘allik darajasi eng yuqori hududlardan biri hisoblanadi. Viloyatning ko‘plab tumanlarida asosiy kommunal xizmatlar va ijtimoiy infratuzilmadan foydalanish imkoniyati mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlardan ancha past. Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar mintaqa avtonomiyasini kengaytirish yoki mustaqillikka erishish tarafdori bo‘lgan separatistik harakatlar faoliyati bilan yanada murakkablashmoqda.

Xaybar-Paxtunxvada ko‘p sonli afg‘on qochqinlari va migrantlarning mavjudligi mahalliy hokimiyat organlariga qo‘shimcha bosim o‘tkazmoqda. Xalqaro tashkilotlar ma’lumotlariga ko‘ra, Pokistonda taxminan 1,5 millionro‘yxatdan o‘tgan afg‘on qochqinlari yashashda davom etmoqda. Ulardan 478 ming nafardan ortig‘i Xaybar-Paxtunxvada istiqomat qiladi, bu esa mamlakatdagi ularning umumiy sonining yarmidan ko‘pini tashkil etadi. Ro‘yxatdan o‘tmagan migrantlar hamda 2021-yilda Afg‘onistonda «Tolibon» harakati hokimiyatga kelganidan keyin kelgan shaxslarni hisobga olganda, Pokistondagi afg‘onlarning umumiy soni taxminan 2 million kishi deb baholanadi. Qochqinlarning bunday to‘planishi mehnat bozori, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlari hamda mahalliy budjetlarga qo‘shimcha yuk yuklab, chegara hududlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni yanada murakkablashtiradi.

Radikal va ekstremistik guruhlar faoliyati milliy xavfsizlik uchun jiddiy tahdid bo‘lib qolmoqda. So‘nggi besh yil ichida Pokiston–Afg‘oniston chegarasida terrorchilik faolligi oshgan. Eng xavfli guruhlardan biri bo‘lgan «Tehrik-i-Tolibon Pokiston» (TTP) chegara hududlarida o‘z faoliyatini sezilarli darajada kuchaytirgan.

Xalqaro monitoring tuzilmalari ma’lumotlariga ko‘ra, 2024–2025-yillarda Pokiston terrorizmdan eng ko‘p zarar ko‘rgan davlatlar qatoriga kirdi: terrorchilik hujumlari va qurbonlar soni barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etdi. Hujumlarning asosiy qismi Xaybar-Paxtunxva va Balujiston viloyatlariga to‘g‘ri keladi. Bu yerda harbiy xizmatchilar, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari, transport infratuzilmasi va energetika obyektlariga muntazam hujumlar sodir etilmoqda.

Afg‘onistonda beqarorlikning saqlanib qolishi jangarilarning 2 600 kilometrdan ortiq cho‘zilgan chegaraning nazorati sust bo‘lgan tog‘li qismlaridan o‘tishiga imkon yaratadi. Bu chegaraoldi hududlarida xavfsizlikni ta’minlashni jiddiy murakkablashtiradi va terrorizmga qarshi operatsiyalar uchun katta resurslarni talab etadi.

Iqlim omili ham alohida e’tiborga loyiq. 2022-yildagi vayronkor suv toshqinlari mamlakat iqtisodiyotiga o‘nlab milliard dollarlik zarar yetkazdi va Pokistonning iqlim o‘zgarishi oqibatlariga yuqori darajada zaifligini ko‘rsatdi. Suv toshqinlari, qurg‘oqchilik va suv resurslari tanqisligi qishloq xo‘jaligi, bandlik va oziq-ovqat xavfsizligiga uzoq muddatli salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Tahlil shuni ko‘rsatadiki, o‘rta muddatli istiqbolda mavjud tarkibiy muammolar saqlangan holda iqtisodiyotning cheklangan tiklanishi eng ehtimolli ssenariy hisoblanadi. XVJ va boshqa xalqaro tashkilotlar baholariga ko‘ra, Pokiston iqtisodiyoti yiliga taxminan 3–4% o‘sishga erishishi mumkin. Biroq bunday sur’atlar kambag‘allikni keskin kamaytirish va tez o‘sayotgan aholi bandligi muammosini hal etish uchun yetarli emas.

Xalqaro moliyaviy yordamga qaramlikning saqlanib qolishi mamlakatni tashqi iqtisodiy zarbalar, energiya narxlarining tebranishi va jahon moliya bozorlaridagi sharoit o‘zgarishlariga sezgir qiladi. Jamiyatdagi siyosiy qutblanish, hududiy mojarolar va iqlim tahdidlari qo‘shimcha xatarlar tug‘diradi.

Shu bilan birga, XVJ ekspertlari davlat boshqaruvi, soliq siyosati va korrupsiyaga qarshi kurashish sohalarida izchil islohotlar amalga oshirilishi yaqin yillarda iqtisodiyotning qo‘shimcha 5–6,5% ga o‘sishini ta’minlashi mumkinligini ta’kidlaydi.

Pokistondagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning rivojlanishi uni Hind okeani dengiz portlariga chiqish imkonini beruvchi muhim tranzit yo‘lagi va shakllanayotgan mintaqalararo transport bog‘liqligi tizimining muhim bo‘g‘ini sifatida ko‘rayotgan Markaziy Osiyo davlatlari uchun tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, Pokistondagi barqarorlik infratuzilma va energetika loyihalari, jumladan, CASA-1000 elektr energiyasini uzatish tashabbusi hamda Afg‘oniston hududidan o‘tuvchi transport yo‘nalishlarini rivojlantirish uchun muhim shart hisoblanadi.

Pokiston siyosiy tizimining barqarorligi va chegaraoldi hududlaridagi xavfsizlik darajasi tranzit yo‘laklarining faoliyat yuritish istiqbollari, o‘zaro savdo hajmi hamda Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi iqtisodiy hamkorlik ko‘lamini bevosita belgilaydi.

Kengroq ma’noda, Pokiston mintaqaviy xavfsizlikning muhim tizim yaratuvchi omillaridan biriga aylanmoqda. Chunki uning ichki ijtimoiy-iqtisodiy nomutanosibliklari, energetik cheklovlari va chegara hududlaridagi beqarorlik milliy chegaralardan tashqariga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Ichki vaziyat yomonlashgan taqdirda, mintaqaviy iqtisodiy integratsiya jarayonlarining sekinlashishi, mintaqalararo infratuzilma loyihalarining investitsion jozibadorligi pasayishi, shuningdek, noqonuniy migratsiya, narkotik moddalar kontrabandasi va radikal guruhlar faoliyati kabi transchegaraviy tahdidlarning kuchayish xavfi ortadi.

Aksincha, Pokistonning barqaror rivojlanishi savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish hamda Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida yanada uzviy bog‘langan makonni shakllantirishga zamin yaratadi. Bunda Pokiston beqarorlik manbai emas, balki muhim tranzit-logistika markazi sifatida namoyon bo‘ladi.

* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.