2026-yil 3-iyun kuni BMT Bosh Assambleyasi Qirg‘izistonni Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zosi etib sayladi — 2027–2028-yillar davriga. Osiyo-Tinch okeani guruhidan o‘rin uchun kurashda Bishkek yashirin ovoz berishning to‘rtinchi bosqichi yakunida Manilani 142:49 hisobidamag‘lub etdi. Bu Qirg‘iziston uchun mamlakat 1992-yilda BMTga a’zo bo‘lganidan buyon Xavfsizlik Kengashidagi ilk a’zolik bo‘lsa, Markaziy Osiyo uchun Qozog‘istonning 2017–2018-yillardagi muddatidan keyin ilk bor global xavfsizlikning oliy minbaridagi vakillikning qaytishidir.

Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zolari Bosh Assambleya ovozlarining uchdan ikki qismi bilan (193 tadan 127 tasi) saylanadi. Agar birinchi bosqichda birorta nomzod zarur ko‘pchilikni to‘play olmasa, ikki peshqadam o‘rtasida qo‘shimcha bosqichlar o‘tkaziladi. Qirg‘iziston va Filippin holatida to‘rt bosqich talab etildi: birinchi bosqichda Bishkek Manilaning 85 ovoziga qarshi 105 ovoz to‘pladi — bu g‘alaba uchun yetarli bo‘lmasa-da, keyingi bosqichlarda unga ustunlik berdi. Yakuniy 142:49 hisobi rotatsiya tamoyili va tarixiy adolat foydasiga jipslashuvni aks ettirdi.

Qirg‘iziston bilan birga Avstriya va Portugaliya (G‘arbiy Yevropa davlatlari guruhidan), Trinidad va Tobago (Lotin Amerikasi va Karib havzasi) hamda Zimbabve (Afrika) ham saylandi. E’tiborli jihati, Germaniya ilk marta Xavfsizlik Kengashidan o‘rin ololmadi va G‘arbiy Yevropaga ajratilgan ikkala o‘rinni Avstriya hamda Portugaliyaga boy berdi.

Bishkek kampaniyasi uni odatiy diplomatik tashviqotdan ajratib turadigan bir necha o‘zaro kuchaytiruvchi argumentlarga tayangan edi. Ularning markazida tarixiy adolat argumenti turardi: Qirg‘iziston hech qachon Xavfsizlik Kengashi tarkibiga kirmagan, holbuki Filippin bu o‘rinni allaqachon to‘rt marta egallagan, 2027-yilga kelib esa BMTga a’zo yana 59 davlat unga umuman ega bo‘lmagan bo‘ladi. Prezident Sadir Japarov ushbu tengsizlikka to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilib, Qirg‘izistonning saylanishini BMT asosiy organining inklyuzivligini tiklash deb baholadi.

Navbatdagi argument preventiv diplomatiyaning eksportbop tajribasi edi. Ilgari bir necha bor qurolli to‘qnashuvlarga olib kelgan jarayonlar — Tojikiston va O‘zbekiston bilan ko‘p yillik chegara muzokaralarining yakunlanishi mamlakatning tinch yo‘l bilan hal etishga ko‘maklashish qobiliyatining isboti sifatida taqdim etildi. Qirg‘iziston, shuningdek, Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud tashkil etishdagi ishtirokini va 2025-yilda Yadro qurolini taqiqlash to‘g‘risidagi shartnomani imzolaganini alohida ta’kidladi.

G‘alabaning koalitsion poydevori institutsional jihatdan 2025-yil noyabridayoq qo‘yilgan edi: o‘shanda Markaziy Osiyoning barcha davlat rahbarlari qirg‘iz nomzodini qo‘llab-quvvatlashga chaqirib, BMT a’zolariga rasman murojaat qilishdi. Yakuniy ovoz berishda Turkiyaning ko‘magi va musulmon davlatlarining jipslashgan bloki hal qiluvchi rol o‘ynadi. 2026-yil 31-may kuni — ovoz berishga uch kun qolganda — Qirg‘iziston Tashqi ishlar vazirligi nomzodni yakuniy targ‘ib qilish maqsadida Nyu-Yorkda davlat qabulini o‘tkazdi.

Maqom imkoniyatlari va ustuvor kun tartibi. Doimiy bo‘lmagan a’zo maqomida Qirg‘iziston 2027-yil yanvaridan boshlab Xavfsizlik Kengashining barcha masalalari bo‘yicha ovoz berish huquqiga, yopiq maslahatlashuvlarda ishtirok etish, Kengashning barcha sanksiya qo‘mitalari va ishchi guruhlariga a’zolik, alifbo tartibidagi rotatsiya asosida bir oylik raislik hamda, eng muhimi, rezolyutsiyalar matni yuzasidan muzokaralarda qatnashish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Aynan matn darajasida, ya’ni loyihalarni kelishish bosqichida doimiy bo‘lmagan a’zolar keyinchalik pretsedent sifatida iqtibos qilinadigan huquqiy tilga amalda ta’sir o‘tkazadi.

Doimiy bo‘lmagan a’zoning amaliy salmog‘i uning ovozidan ko‘ra ko‘proq koalitsiyalarda ishlay olish qobiliyati bilan belgilanadi. Kichik va o‘rta davlatlar o‘z ta’sirini aynan muayyan mavzular — masalan, iqlim xavfsizligi yoki Afg‘oniston masalasi bo‘yicha barqaror bloklarni shakllantirish orqali muntazam ta’minlab keladi. Tashqi ishlar vaziri Jeenbek Kulubayev buni ochiq ifodalagan edi: «Hech bir davlat zamonaviy tahdidlarga yolg‘iz bardosh bera olmaydi, aynan shu bois ko‘p tomonlama diplomatiya hal qiluvchi ahamiyatga ega».

Qirg‘izistonning a’zolik davriga mo‘ljallangan rasmiy dasturi to‘rtta mazmuniy blok atrofida shakllantirilgan.

Birinchi blok – Afg‘oniston va preventiv diplomatiya. Sadir Japarov Afg‘oniston xavfsizligi Markaziy Osiyo xavfsizligidan ajralmas ekanini ochiq bayon qildi: beqarorlikning afg‘on chegarasi orqali tranziti mintaqa davlatlari uchun transchegaraviy terrorizmdan tortib migratsiya bosimigacha bo‘lgan xatarlarni keltirib chiqaradi. Markaziy Osiyo ovozining Kengashga qaytishi mintaqadagi barcha besh davlat tashabbusi bilan tashkil etilgan BMTning preventiv diplomatiya markazi — Ashxoboddagi UNRCCAbilan institutsional bog‘liqlikni kuchaytiradi.

Ikkinchi blok – suv, iqlim va muzliklar kun tartibi. Tyan-Shan va Pomir muzliklarining erishi butun mintaqaning suv ta’minotiga bevosita tahdid solmoqda. Qirg‘iziston Kengash minbarida iqlim xatarlari bilan xavfsizlik masalalari o‘rtasidagi bog‘liqlik e’tirof etilishiga erishmoqchi: bu kichik tog‘li davlatlar hatto doimiy a’zolar to‘sqinligi sharoitida ham inkor etish qiyin bo‘lgan ma’naviy va faktik haqlilikka ega yo‘nalishdir.

Uchinchi blok – transport bog‘liqligiga ortib borayotgan e’tibor. Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li, CAREC yo‘laklari va Qirg‘iziston, Qozog‘iston hamda O‘zbekistonning qo‘shma loyihasi bo‘lgan Qambarota-1 GESi — bu tashabbuslarning barchasi xalqaro miqyosda siyosiy hamrohlikka muhtoj. Xavfsizlik Kengashi taraqqiyot banki emas, biroq uning minbaridan mintaqaviy loyihalarni xalqaro donorlar va hamkorlar nazdida legitimlashtirish uchun foydalanish mumkin.

To‘rtinchi blok – ko‘p tomonlama hamkorlikni isloh qilish. Jeenbek Kulubayev ovoz berish arafasida Xavfsizlik Kengashining ochiq munozaralarida prinsipial masalani ko‘tardi: Kengash «yopiq klub»sifatida qabul qilinmasligi kerak, uning qarorlari BMTga a’zo davlatlarning ko‘pchiligi manfaatlarini hisobga olishi shart. Bu argument hech qachon Kengash tarkibida bo‘lmagan va xalqaro institutlarning tarkibiy tengsizligidan xavotirdagi davlatlarning kengroq koalitsiyasini aks ettiradi.

Eng tizimli cheklov — Xavfsizlik Kengashining o‘z tarkibiy falajidir. Doimiy a’zolarning Ukraina, G‘azo va Tayvan masalasi bo‘yicha chuqur kelishmovchiliklari mazmunli qarorlar qabul qilinishini bir necha bor to‘sib qo‘ydi. Bunday muhitda doimiy bo‘lmagan a’zo kerakli rezolyutsiyalarning qabul qilinishini kafolatlay olmaydi, biroq koalitsiyalarga, matn ifodalariga va yopiq maslahatlashuvlarda masalalarning qo‘yilishiga ta’sir ko‘rsata oladi. Bu real, ammo mohiyatan cheklangan ta’sir bo‘lib, ortiqcha umidlarning oldini olish uchun uni mamlakat ichida va mintaqada to‘g‘ri yetkazish zarur.

Shu bilan birga, Qirg‘izistonga qaratilgan xalqaro e’tibor muqarrar ravishda uning tashqi siyosiy pozitsiyalaridan ichki siyosiy amaliyotiga ham ko‘chadi. Nodavlat tashkilotlar, G‘arb hukumatlari va xalqaro media qonun ustuvorligi, sud tizimi mustaqilligi va OAV erkinligi borasidagi vaziyat monitoringini kuchaytiradi. Bu ikki tomonlama dinamikani yuzaga keltiradi: ichki islohotlarga tashqi bosim aynan Bishkek diplomatik kapitalni jamlashga muhtoj bo‘lgan paytda kuchayishi mumkin.

Bundan tashqari, qo‘shnilarning jamoaviy kutilmalari bilan yuridik voqelik o‘rtasida uzilish xavfi ham istisno etilmaydi: Kengash a’zosi — «Markaziy Osiyo vakili» emas, balki suveren davlat sifatidagi Qirg‘izistondir. Qirg‘iziston mustaqil ovoz beradi, jumladan, mintaqa davlatlarining pozitsiyalari, masalan, afg‘on kun tartibi yoki doimiy a’zolar tashabbuslariga munosabat masalasida farq qilgan hollarda ham. Davlatlararo ishqalanish xavfi aynan muvofiqlashtirish borasidagi kutilmalar amalda egallangan pozitsiyaga mos kelmagan holatlarda yuzaga keladi.

Markaziy Osiyo davlatlariga ta’siri. Qozog‘iston uchun samara «xavfsizlik + taraqqiyot» o‘lchovida eng yaqqol namoyon bo‘ladi: Ostona Qirg‘iziston nomzodini izchil qo‘llab-quvvatlagan, Kengashda ishlash bo‘yicha o‘z tajribasiga ega (2017–2018-yillar) va Almatida Markaziy Osiyo hamda Afg‘oniston uchun BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari markazini ilgari surmoqda. Qirg‘izistonning Kengashdagi kun tartibini Qozog‘istonning BRM sohasidagi tashabbuslari bilan uyg‘unlashtirish o‘zaro kuchayish salohiyatini yaratadi.

O‘zbekiston uchun ustuvorliklarning ikki kesishuvi alohida qiziqish uyg‘otadi: afg‘on mavzusi (Toshkent Afg‘onistonni barqarorlashtirish bo‘yicha asosiy hamkor hisoblanadi) va transport bloki — Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li qo‘shimcha siyosiy hamrohlikka ega bo‘ladi.

Tojikiston va Turkmaniston uchun samara asosan institutsional xarakterga ega. Tojikiston uchun bu — afg‘on chegara yo‘nalishi hamda suv-energetika kooperatsiyasiga e’tiborning kuchayishi. Turkmaniston uchun — Ashxoboddagi BMTning Markaziy Osiyo uchun preventiv diplomatiya bo‘yicha mintaqaviy markazi mandatining yanada mustahkamlanishi: respublikaning betaraflik maqomi va uning BMT bilan hamkorligi qirg‘iz tomonining preventiv muloqot va inklyuzivlikka urg‘usi bilan uzviy uyg‘unlashadi hamda Ashxoboddan betaraflikdan chekinishni talab qilmaydi.

Umuman olganda, Qirg‘izistonning Xavfsizlik Kengashiga saylanishi funksional vosita bo‘lib, uning samaradorligi uch omil bilan belgilanadi. Birinchisi – institutsional tayyorgarlik: qirg‘iz diplomatiyasining keng ko‘lamli masalalar, jumladan, bevosita mintaqaviy tajribadan yiroq mavzular bo‘yicha pozitsiyalarni tezkor ishlab chiqish qobiliyati. Aynan shu o‘rinda delegatsiyani tayyorlashda xalqaro hamkorlarning ko‘magi amaliy jihatdan eng qadrli bo‘ladi. Ikkinchisi – C5 muvofiqlashuvining sifati: cheklangan paket mavzular — Afg‘oniston, suv va iqlim, transport bo‘yicha pozitsiyalarni kelishishning yengil, ammo muntazam modeli ulkan mintaqaviy mexanizm qurishga urinishdan ko‘ra ancha ko‘p samara beradi. Uchinchisi – kutilmalarni boshqarish: ommaviy kommunikatsiya doimiy bo‘lmagan a’zo amalda nima qila olishini (matn ifodalari, koalitsiyalar, masalalarni ko‘tarish) va veto huquqi to‘sig‘i sharoitida nima qila olmasligini izchil farqlab borishi lozim.

Mintaqa uchun imkoniyatlar oynasi Markaziy Osiyoning institutsional mustahkamlanish bosqichiga to‘g‘ri keldi: «Markaziy Osiyo – 2040» konsepsiyasi, 2025–2027-yillarga mo‘ljallangan Yo‘l xaritasi hamda qirg‘iz-tojik chegara masalasi hal etilishining pretsedenti deklarativ emas, balki mazmunli muvofiqlashuv uchun real asos yaratadi. Agar Bishkek belgilangan to‘rtta mavzuiy paket bilan cheklanib, Kengash masalalarining butun majmuasini «mintaqaviylashtirish»ga urinmasa, a’zolik Markaziy Osiyoning global maydonlardagi subyektligiga qo‘shilgan uzoq muddatli hissa bo‘ladi.

* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.