Kirish

Rossiya va Afg‘oniston Toliboni o‘rtasidagi xavfsizlik sohasidagi hamkorlik shunchaki bu borada o‘zaro anglashuvga erishilganining timsoli emas. Biroq, ushbu kelishuvning Rossiya uchun ham, Tolibon hukumati uchun ham haqiqiy ahamiyatini voqeaning vaqti va sharoitlarini tahlil qilish orqali tushunish mumkin. Garchi Moskva Tolibon bilan bosqichma-bosqich ko‘p qirrali munosabatlarni rivojlantirayotgan bo‘lsa-da, xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni bu aloqalarning eng yuqori nuqtasi deb hisoblash mumkin.  Shu bilan birga, Afg‘oniston o‘z hududi orqali yo‘nalishlar taklif etib, Rossiyaning Janubiy Osiyodagi energiyaga talabgor bozorlarga chiqish istagini kuchaytirishga qodir. Afg‘oniston uchun esa, Pokiston tomonidan harbiy tahdid doimiy ravishda kuchayib borayotgan bir sharoitda, harbiy-texnik hamkorlik eng muhim mavzu bo‘lib ko‘rinadi. Bundan tashqari, Kobulning Rossiya tomon "yurishi" oddiy bir xavfsizlik kelishuvidan ko‘ra ko‘proq narsani anglatganga o‘xshaydi. Chunki mamlakat Pokiston va jahon hamjamiyati tomonidan kuchayib borayotgan bosim ostida qolgan bir paytda, Rossiyaning o‘zi va Moskvaga do‘st bo‘lgan Markaziy Osiyo davlatlari Afg‘onistonni qo‘llab-quvvatlaydi.

Kelishuvning mazmuni

Yaqinda, 2025-yil 27-may kuni bo‘lib o‘tgan Moskva xavfsizlik anjumani doirasida Rossiya va “Tolibon” “harbiy-texnik hamkorlik” to‘g‘risidagi kelishuvni imzoladi. Imzolangan hujjatning tafsilotlari oshkor etilmagan bo‘lsa-da, turli platformalarda ushbu kelishuvning asl mohiyati haqida taxminlar tarqaldi. Masalan, “Afghanistan International” nashri “Rossiyaning Afg‘onistondagi savdo markazi rahbari Tatariston kompaniyalari Tolibon foydalanayotgan harbiy texnikani ta’mirlashi va modernizatsiya qilishi mumkinligini aytganini” xabar qildi. Kelishuv Rossiya va Tolibon hukumati o‘rtasida qurol-yarog‘, harbiy texnologiyalar, litsenziyalar va qo‘shma ishlanmalar bo‘yicha keng ko‘lamli hamkorlikni qamrab oladi. Shuningdek, Tolibonning Rossiya harbiy texnikasi va qurol-yarog‘ tizimlaridan foydalanish imkoniyati masalasi ham muhokama qilindi. Harbiy texnikadan tashqari, 2025-yil may oyida Rossiya “Tolibon” hukumatini rasman tan olgach, Moskva “Tolibon” bilan xavfsizlik, siyosat, iqtisodiyot va madaniyat sohalarida hamkorlikni kengaytirish majburiyatini oldi. Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik kengashi kotibi Sergey Shoygu ushbu anjumandan foydalanib, G‘arb davlatlarini Afg‘oniston hukumatining xorijiy banklarda saqlanayotgan aktivlarini muzdan chiqarishga chaqirdi va Rossiyani G‘arbning Afg‘onistonga nisbatan siyosatiga qarshi turuvchi kuch sifatida ko‘rsatdi.

Aftidan, ushbu uchrashuv 2026-yil 14-may kuni Qirg‘izistonda xavfsizlik masalalari bo‘yicha o‘tkazilgan mintaqaviy yig‘ilishda boshlangan ishlarning davomi bo‘ldi. O‘shanda janob Shoygu Rossiya va “Tolibon” o‘rtasida mustahkamlanib borayotgan munosabatlarni “pragmatik muloqot” va “to‘laqonli sheriklik” deya ta’riflab, xavfsizlik sohasidagi umumiy muammolarni qayd etgan edi. “Tolibon”ning anjumandagi ishtiroki o‘ta nozik bir pallaga to‘g‘ri keldi: 2026-yil boshidagi Pokiston zarbalari “Tolibon”ning harbiy infratuzilmasining katta qismini, jumladan, 2021-yilda meros bo‘lib qolgan NATO standartlaridagi o‘q-dorilarni yo‘q qilgan edi. Natijada “Tolibon”ning o‘q-dori zaxiralari sezilarli darajada kamayib ketdi va Kobulning mudofaa budjeti surunkali tanqislik holatida qolayotgani xabar qilindi.

Biroq, Moskvaning o‘z va’dalarini bajara olmasligi bilan bog‘liq ancha boy tarixni hisobga olsak, “Rossiya qog‘ozda va’da qilgan narsasini bajara oladimi?” degan keskin savol tug‘ilishi mumkin. Bir tomondan, Ukrainadagi cho‘zilib ketgan urush Rossiyaning mamlakat g‘arbiy chegarasidagi harbiy-sanoat majmuasini band qilib qo‘ydi va pirovardida uning tashqi bozorlar uchun mo‘ljallangan mudofaa texnikasini yetarli miqdorda ishlab chiqarish qobiliyatini zaiflashtirdi. Boshqa tomondan, Rossiya iqtisodiyotiga qarshi G‘arbning misli ko‘rilmagan darajadagi keng qamrovli sanksiyalari ham mamlakatning tashqi bozorlarga harbiy texnika yetkazib berish qobiliyatiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi; Rossiya taqdim etishi mumkin bo‘lgan uskunalarga qaramlikni kuchaytirishga jur’at etganlarga nisbatan ikkilamchi sanksiyalar siyosatining ehtimoliy ta’sirini esa gapirmasa ham bo‘ladi.

Rossiya uchun ushbu kelishuv Moskvaning Tolibon hukumati bilan ko‘p qirrali munosabatlar o‘rnatish bo‘yicha kengroq konsepsiyasining eng muhim tayanchlaridan biriga aylanishi mumkin.

Rossiya uzoq vaqtdan beri Kobul bilan nisbatan iliq siyosiy-diplomatik munosabatlarni hamda yaxshi iqtisodiy aloqalarni saqlab kelmoqda. Tabiiyki, “Tolibon” bilan xavfsizlik sohasidagi, jumladan, harbiy-texnik hamkorlikka oid munosabatlar ushbu keng qamrovli aloqalar me’morchiligining asosiy jihati sifatida qaraladi. Bundan tashqari, Moskva bilan yaxshi aloqalar o‘rnatishga kuchli intilayotgan Afg‘oniston, Rossiyaning Afg‘oniston orqali Janubiy Osiyoning kengroq energiya bozoriga chiqish istagini ro‘yobga chiqarish uchun ham muhim jug‘rofiy makonga aylanishi mumkin. Shu munosabat bilan Rossiya uchun ochiq-oydin murosa yuzaga kelishi mumkin. Rossiyaliklar bir tomondan, “Tolibon”ning har qanday xorijiy harbiy tajovuzga qarshi turish qobiliyatini – hozircha hech bo‘lmaganda qog‘ozda – mustahkamlashda yetakchi rol o‘ynash, ikkinchi tomondan, Pokiston o‘z hududi orqali Rossiya energiya resurslarini Janubiy Osiyoning boshqa mamlakatlariga eksport qilishga ruxsat berishini kutish o‘rtasidagi muvozanatni topishlari kerak bo‘ladi. Binobarin, Islomobod Rossiyaning Janubiy Osiyoda yangi energetika bozorini o‘zlashtirishga bo‘lgan intilishini sekinlashtirishi yoki hatto to‘sib qo‘yishi ham mumkin.

Pokiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi ziddiyat – Afg‘onistonning “shimoliy yo‘nalish diplomatiyasi” uchun turtki

Islomobodning Afg‘onistonga nisbatan diplomatik va siyosiy bosimlar uyg‘unligidan iborat strategiyasi tubdan o‘zgarayotganga o‘xshaydi. Yaqin-yaqingacha Pokiston Afg‘onistonga oid bir qator asosiy masalalarni hal qilishda diplomatiyani afzal ko‘rardi, garchi bu muammolar Islomobod uchun fundamental ahamiyatga ega bo‘lsa ham. Bunday muammolar qatoriga terrorizm va ekstremizm, ayirmachilik, chegara masalalari, qochqinlar hamda savdo va transport aloqalari kabi boshqa sohalar kirardi.  Biroq 2025-yil oktyabr oyidan boshlab, Pokiston qurolli kuchlari “Xaybar bo‘roni” deb nomlangan operatsiyani boshlab, Afg‘onistonning chegara viloyatlaridagi terrorchilarning taxminiy tayanch nuqtalarini shiddatli bombardimon qilgach, vaziyat o‘zgara boshladi.  O‘sha oktyabr oyidagi Afg‘onistonga qilingan hujumning g‘ayrioddiy tabiati, ehtimol, Islomobodning davom etayotgan diplomatik sa’y-harakatlar samarasidan ochiqdan-ochiq hafsalasi pir bo‘lgani bilan izohlanadi. Bu sa’y-harakatlar “Tolibon” rahbariyati bilan bir qator masalalarni, eng asosiysi, “TTP”ning Afg‘oniston hududidan Pokistonga keyingi hujumlarni amalga oshirish uchun boshpana va tayanch sifatida foydalanishining oldini olish bo‘yicha bir necha davra muzokaralar bilan kechgan edi. Natijada Pokiston qurolli kuchlari vaziyatni o‘z qo‘liga oldi, chunki Islomoboddagi hukumat “Tolibon” bilan “foydasiz” muzokaralarni davom ettirishga chek qo‘yganga o‘xshaydi. Shu tariqa, hozirgi kunda Pokiston harbiy yechim oldinga siljishning yagona yo‘li ekanligiga qat’iy ishonch hosil qilgan ko‘rinadi.

Aytishlaricha, 2025-yil may oyida Hindiston va Pokiston o‘rtasida yuz bergan qisqa muddatli harbiy to‘qnashuv Pokistonni sezilarli darajada ruhlantirib, uni qo‘shnilari, xususan, Afg‘oniston bilan yuzaga keladigan eng o‘tkir xavfsizlik muammolarini hal qilish uchun vaqti-vaqti bilan harbiy vositalarga murojaat qilishga undagan. Hindiston bilan havo janglari tajribasi Pokiston qurolli kuchlari uchun kelajakda chegara nizolari va “TTP” bilan bog‘liq muammolar kabi dolzarb masalalarda sezilarli yon berishlarga erishish maqsadida “TTP”ga maksimal bosim o‘tkazish strategiyasidan yanada foydalanish uchun salmoqli pretsedent yaratgan bo‘lishi mumkin. Natijada, voqealarning bu yo‘nalishda rivojlanishi “Tolibon” hukumatini diplomatiyada yanada faollashishga, ayni paytda Moskva kabi muqobil xavfsizlik kafolati bilan rivojlanayotgan strategik ittifoq izlashga yana ham ko‘proq undagan ko‘rinadi.

Xitoy-Rossiya kelishmovchiligi

Mazkur vaziyatda Xitoyning rolini sinchiklab o‘rganmasdan turib, Rossiya va “Tolibon” o‘rtasidagi kelishuvni tahlil qilib bo‘lmaydi. Bir qarashda, so‘nggi bir necha o‘n yillikda Xitoy va Pokiston o‘rtasidagi munosabatlar har ikki tomon ta’kidlaganidek, “har qanday ob-havoga chidamli strategik sheriklik” darajasiga ko‘tarildi. Hozirgi kunda xavfsizlik bu hamkorlikning markazida turibdi, chunki Pokistonning harbiy xaridlarining qariyb 80 foizi Xitoy hissasiga to‘g‘ri keladi. Xitoyning qo‘shnilar bilan munosabatlarda Islomobodning xavfsizlik masalalariga oid pozitsiyasiga kelsak, Xitoy deyarli faqat (ochiq ham, yashirin ham) Pokiston tarafida turadi. Pekin 2025-yil may oyidagi Hindiston-Pokiston to‘qnashuvi chog‘ida Pokistonni ochiqchasiga qo‘llab-quvvatlab, Islomobodga kuchli diplomatik yordam ko‘rsatgan va, mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, tezkor razvedka axborotini taqdim etgan.

Garchi Xitoy Islomobodning Afg‘onistondagi chuqur ildiz otgan xavfsizlik va geosiyosiy manfaatlarini juda aniq tan olganga o‘xshasa-da, Pekin mamlakatdagi o‘zining iqtisodiy va mudofaa manfaatlari muvozanati masalasida ham o‘ta ehtiyotkor. Xitoy va Pokiston o‘rtasidagi “buzilmas” munosabatlar Kobul uchun o‘ta tajovuzkor Pokistonga qarshi muvozanat yaratish maqsadida Moskvaga murojaat qilishdan boshqa ko‘p ham imkoniyat qoldirmaydi.

Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi munosabatlar qanchalik keskinlashib, qurolli mojaroga aylanib borsa, Xitoy va Rossiya o‘z xohishlariga zid ravishda Osiyo mintaqasida raqobatga kirishishga shunchalik majbur bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, Moskvaning “Tolibon” bilan birdamligi va uning xavfsizlik salohiyatini mustahkamlashga tayyorligi uzoq muddatli istiqbolda uning iqtisodiy manfaatlariga ta’sir qilishi mumkin, chunki Islomobod o‘z hududidan Rossiya energiya resurslarini Janubiy Osiyo bozorlariga tashish yo‘lagi sifatida foydalanishni deyarli to‘xtatib qo‘yishi ehtimoli bor. Shu bilan birga, Xitoy Pokistonni istisnosiz qo‘llab-quvvatlayotgani tufayli Afg‘onistonda ma’lum iqtisodiy yo‘qotishlarga tayyor turishi kerak. Zero, Pekin Afg‘onistonda foydali qazilmalarni, jumladan, litiy va mis qazib olish bo‘yicha allaqachon bir qancha shartnomalar tuzib bo‘lgan.

Xulosa

Rossiya va “Tolibon” o‘rtasidagi xavfsizlik kelishuvi har ikki tomon uchun ham o‘z vaqtida tuzilgan muhim bitimdek ko‘rinmoqda. Kobuldagi “Tolibon” hukumati ham Rossiyaga kam muhtoj emas, aksincha, Kobul Rossiya va unga do‘st bo‘lgan Markaziy Osiyo davlatlari tomon bosqichma-bosqich yuz burish imkoniyatidan tobora faolroq foydalanishga urinmoqda. Afg‘onistonning umidlari nuqtayi nazaridan, Rossiya ta’minlashi mumkin bo‘lgan juda zarur “xavfsizlik soyaboni” nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki Kobulning Pokistonga nisbatan kuchayib borayotgan adovati Afg‘onistondagi “Tolibon” hukumatining mavjudligiga tahdid solishi mumkin. Bu tub qayta yo‘nalishga Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi ancha taranglashgan munosabatlar sabab bo‘layotganga o‘xshaydi. Biroq, Rossiyaning bu manevri Moskva uchun kutilmagan oqibatlarga olib kelishi ham mumkin, chunki Islomobod Rossiyaning Afg‘oniston va Pokiston orqali Janubiy Osiyoning boshqa mamlakatlariga energiya resurslarini eksport qilishga bo‘lgan intilishlariga to‘sqinlik qilishi ehtimoli bor. Ushbu o‘ta muhim pallada Rossiya ham, Afg‘oniston ham qaltis yo‘ldan borayotgandek, negaki yangi shakllanayotgan bu ittifoqlar natijasida har bir tomonning yo‘qotadigan narsasi bor.

Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi beixtiyor raqobat kengroq bir fonda yuzaga kelmoqda: ayni paytda Afg‘oniston barcha yirik davlatlar uchun strategik ahamiyatga ega hududga aylanmoqda. Rossiya Afg‘oniston hududini energetika yo‘lagi deb bilsa, Xitoy uni o‘zlashtirilmagan noyob yer minerallari zaxiralari uchun qadrlaydi. Uzoq vaqt davomida yechilishi kerak bo‘lgan muammo sifatida qaralgan Afg‘oniston, sezdirmay barcha yirik davlatlar intilishlarining markaziga aylanib bormoqda.

* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtainazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.